میر جلادت علی بدرخان که در ۱۵ جولای ۱۹۵۱ در دمشق درگذشت، به واسطه آثار و فعالیت‌هایی که بنیان‌های نشر و ادبیات نوین کردی را پی‌ریزی کرد، به عنوان یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ معاصر فرهنگ و زبان کردی شناخته می‌شود.

میر جلادت علی بدرخان در سال ۱۸۹۳ در استانبول به دنیا آمد. او نوه میر بدرخان جزیره‌ای و فرزند امین علی بدرخان، از بنیان‌گذاران جمعیت تعالی کرد، بود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در استانبول به پایان رساند و در جریان جنگ جهانی اول، به عنوان افسر ارتش عثمانی در جبهه قفقاز خدمت کرد.

پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، با وجود همه تلاش‌هایش برای ایجاد وحدت میان عشایر کرد، به نتیجه‌ای نرسید. در سال ۱۹۲۲ همراه با برادرش کامران بدرخان راهی آلمان شد و در آنجا تحصیلات خود را در رشته حقوق ادامه داد و موفق به دریافت مدرک دکتری شد. او در سال ۱۹۲۵ ابتدا به قاهره رفت و اندکی بعد راهی دمشق شد؛ شهری که در آن زمان تحت قیمومت فرانسه قرار داشت.

میر جلادت علی بدرخان در سوریه، در کنار روشنفکران و پیشگامان کردی همچون حاجو آغا، اکرم جمیل‌پاشا و قدری جمیل‌پاشا، نقشی بسیار فعال در تأسیس سازمان خویبون ایفا کرد.

نشریه «هاوار»؛ جشن زبان کردی

در دهه ۱۹۳۰، میر جلادت علی بدرخان تصمیم گرفت فعالیت‌های خود را بر زبان کردی متمرکز کند. او به همراه نویسندگان و روشنفکران کرد، در ۱۵ مه ۱۹۳۲ انتشار مجله هاوار را آغاز کرد. از همین رو، امروزه این تاریخ به عنوان «روز زبان کردی» گرامی داشته می‌شود.

هاوار صفحه‌ای تازه در تاریخ زبان کردی گشود. برای نخستین بار، در کنار الفبای عربی، الفبای لاتین زبان کردی نیز مورد استفاده قرار گرفت. ۲۳ شماره نخست این مجله هم با حروف لاتین و هم با حروف عربی منتشر شد، اما از شماره ۲۴ به بعد، مجله به‌طور کامل با الفبای لاتین انتشار یافت.

الفبایی که امروز کردها از آن استفاده می‌کنند، نخستین بار به‌صورت نظام‌مند در هاوار به کار گرفته شد. مطالب این مجله عمدتاً به گویش کرمانجی منتشر می‌شد، اما به‌طور منظم آثاری به گویش سورانی و تا حدودی نیز به زبان زازاکی در آن جای داشت. برخلاف نشریات کردی دوران عثمانی، هاوار هیچ مطلبی به زبان ترکی منتشر نمی‌کرد، اما صفحاتی به زبان فرانسوی داشت و بخشی از مطالب کردی نیز به زبان فرانسوی ترجمه می‌شد.

هاوار تنها یک مجله نبود؛ بسیاری از نویسندگان و روشنفکران برجسته کرد، از جمله کامران بدرخان، عثمان صبری، نورالدین زازا، جگرخون و قدریجان، در سایه این مجله بالیدند. هاوار در مجموع ۵۷ شماره منتشر کرد و در سال ۱۹۴۳ به انتشار خود پایان داد.

میر جلادت علی بدرخان در سال ۱۹۴۲ نیز در دمشق، در کنار هاوار، مجله مصوری با نام «روناهی» منتشر کرد. روناهی در ابتدا به عنوان ادامه هاوار منتشر می‌شد، اما پس از تعطیلی هاوار، مدتی نیز به‌صورت مستقل به انتشار خود ادامه داد.

سال‌های پایانی زندگی؛ زیر فشار تبعید

میر جلادت علی بدرخان سال‌های پایانی عمر خود را در میان تنگناها، مشکلات اقتصادی و فشارهای تبعید سپری کرد. او در روستای هجان در نزدیکی دمشق به کشاورزی مشغول بود.

در ۱۵ جولای ۱۹۵۱، بر اثر فروریختن یک چاه آب، زیر آوار ماند و جان خود را از دست داد. آرامگاه این روشنفکر بزرگ امروز در دمشق قرار دارد.

میر جلادت علی بدرخان دلبستگی و حساسیت خود نسبت به زبان کردی را با این جمله بیان کرده است:

«زبان، مستحکم‌ترین دژِ هستی و هویت ماست. آزادی و آینده کردها به پاسداری از زبانشان گره خورده است.»

مدافع و روشنفکر آرمان کردی

میر جلادت علی بدرخان میراثی بی‌همتا و آثار ماندگاری از خود بر جای گذاشت. در صدر این آثار، پژوهش‌های او درباره زبان و دستور زبان کردی قرار دارد. آثاری چون «الفبای کردی»، «صفحات الفبا» و «دستور الفبای کردی»، بنیانی استوار برای آموزش زبان کردی فراهم کردند. همچنین کتاب مشهور او با عنوان «دستور زبان کردی» که با همکاری روژه لسکو تدوین شد و نیز پژوهش او درباره «فرهنگ کردی»، از مهم‌ترین پایه‌های زبان‌شناسی کردی به شمار می‌روند.

میر جلادت علی بدرخان تنها یک زبان‌شناس نبود، بلکه هم‌زمان مدافع و روشنفکر آرمان کردها نیز بود. این وجه از شخصیت او را می‌توان به‌روشنی در آثاری همچون «درباره مسئله کرد» (De La Question Kurde) که به زبان‌های فرانسوی و ترکی منتشر شد، نامه تاریخی به مصطفی کمال (آتاترک) و نیز اثر «چهره پنهان سقوط ادیرنه» (Edirne Sükûtunun İç Yüzü) که آن را به همراه برادرش کامران بدرخان نگاشته بود، مشاهده کرد.

او در عرصه ادبیات، تئاتر و فرهنگ نیز آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت. شعرهایش که در نشریه هاوار منتشر شد و بعدها با عنوان «وره دۆتمه م» گردآوری شد، نمایشنامه «هه‌ویند»، اثر «دیباچه نیایش‌های ایزدیان» و نیز یادداشت‌های شخصی او که با عنوان «یادداشت‌های روزانه» منتشر شده‌اند، بخش مهمی از میراث فرهنگی کردها را تشکیل می‌دهند.

امروز، در هفتاد و پنجمین سالگرد درگذشت میر جلادت علی بدرخان، این پیشگام بزرگ زبان کردی و آرمان کردها، با احترام، قدردانی و عشق گرامی داشته می‌شود. راهی که او با تلاش و کوشش خود روشن کرد، همچنان چراغ راه مردم کرد است.

منبع: خبرگزاری کُردی ولات

برگردان به فارسی: شقایق کمالی- کردپرس