به گزارش کردپرس، یک قرن پس از آنکه ترکیه در چارچوب معاهده آنکارا در سال ۱۹۲۶ در ازای چشم‌پوشی از ادعای خود بر ولایت موصل، تنها از حق دریافت بخشی از حق‌الامتیاز نفت کرکوک برخوردار شد، اکنون بار دیگر به‌عنوان یکی از سهامداران پروژه توسعه بزرگ‌ترین میدان نفتی شمال عراق به کرکوک بازگشته است. خرید ۱۵ درصد از سهام پروژه توسعه میادین کرکوک توسط شرکت دولتی نفت ترکیه (TPAO)، در کنار حضور شرکت‌های بی‌پی بریتانیا و کونوکوفیلیپس آمریکا، نشانه شکل‌گیری آرایش جدیدی در ژئوپلیتیک انرژی شمال عراق است.

شرکت دولتی نفت ترکیه (TPAO) با امضای توافقی در آنکارا، ۱۵ درصد از سهام شرکت «BP Energy Company of Kirkuk Limited» را خریداری کرد؛ شرکتی که مسئول اجرای پروژه بازتوسعه مجموعه میادین نفتی کرکوک است. این توافق با حضور آلپ‌ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، و پیش از دیدار رجب طیب اردوغان با علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، به امضا رسید.

این توافق پس از آن حاصل شد که شرکت آمریکایی کونوکوفیلیپس نیز در جریان سفر نخست‌وزیر عراق به واشنگتن، ۴۲ درصد از سهام همین شرکت را خریداری کرد. در نتیجه، ترکیب سهامداران پروژه شامل ۴۳ درصد برای بی‌پی، ۴۲ درصد برای کونوکوفیلیپس و ۱۵ درصد برای شرکت نفت دولتی ترکیه خواهد بود.

پروژه مذکور توسعه میدان‌های بابا، آوانه، بای‌حسن، جمبور و خباز را در بر می‌گیرد؛ میادینی که بیش از سه میلیارد بشکه معادل نفت ذخایر قابل استحصال دارند. با این حال، مالکیت منابع نفتی همچنان در اختیار دولت عراق باقی می‌ماند و شرکت‌های نفت شمال و گاز شمال عراق مسئولیت بهره‌برداری روزانه از این میادین را حفظ خواهند کرد.

از حق امتیاز تا سهامداری

اهمیت این توافق زمانی آشکارتر می‌شود که با جایگاه ترکیه در یک قرن پیش مقایسه شود. بر اساس معاهده آنکارا در سال ۱۹۲۶، ترکیه مرزهای جدید پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی را پذیرفت و از ادعای خود بر ولایت موصل صرف‌نظر کرد. در مقابل، به مدت ۲۵ سال حق دریافت ۱۰ درصد از حق‌الامتیاز نفتی پرداختی به دولت عراق را به دست آورد.

این حق، صرفاً سهمی از درآمد حق‌الامتیاز بود و هیچ‌گونه مالکیت یا سهامی در شرکت نفت ترکیه (Turkish Petroleum Company) ــ که برخلاف نامش تحت کنترل کنسرسیومی از شرکت‌های بریتانیایی، فرانسوی و آمریکایی قرار داشت ــ برای آنکارا ایجاد نمی‌کرد.

پرداخت این حق‌الامتیاز نیز تنها پس از کشف نفت در باباگورگور آغاز شد. نخستین پرداخت در سال ۱۹۳۱ انجام گرفت و اسناد بودجه‌ای ترکیه نشان می‌دهد این پرداخت‌ها تا سال ۱۹۵۲ ادامه یافت و آخرین مبلغ نیز در سال ۱۹۵۴ دریافت شد. از این رو، روایت رایجی که مدعی است ترکیه در همان ابتدا حق خود را در ازای دریافت ۵۰۰ هزار پوند واگذار کرد، با اسناد تاریخی مطابقت کامل ندارد.

با این حال، ارزش اقتصادی این امتیاز محدود بود؛ زیرا سهم ۱۰ درصدی ترکیه تنها از محل حق‌الامتیاز دولت عراق پرداخت می‌شد و در عمل حدود یک درصد از ارزش اقتصادی کل نفت تولیدی را تشکیل می‌داد.

کرکوک؛ از مرکز تجارت تا کانون انرژی

پیش از کشف نفت در سال ۱۹۲۷، منطقه موصل و کرکوک بخشی از یک شبکه گسترده تجاری بود که حلب، بغداد، دمشق و آناتولی را به یکدیگر متصل می‌کرد. اقتصاد این منطقه بر تجارت زمینی، کاروان‌ها و مسیرهای ریلی در حال توسعه استوار بود و تنها بخش کوچکی از مبادلات آن به اروپا می‌رسید.

کشف میدان عظیم باباگورگور، این جغرافیای تاریخی را به یکی از مهم‌ترین مراکز تولید نفت جهان تبدیل کرد و از آن زمان، رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی بر سر کرکوک وارد مرحله‌ای تازه شد.

بازگشت ترکیه در چارچوب نظم جدید منطقه

تحلیلگران معتقدند ورود شرکت دولتی ترکیه به پروژه کرکوک صرفاً یک سرمایه‌گذاری اقتصادی نیست، بلکه بخشی از معماری جدید امنیتی و انرژی در شمال خاورمیانه به شمار می‌رود.

در این چارچوب، ایالات متحده نقش راهبردی و سیاسی را بر عهده دارد، شرکت‌های آمریکایی و بریتانیایی سرمایه، فناوری و مدیریت پروژه را تأمین می‌کنند، ترکیه با در اختیار داشتن مسیرهای انتقال، بنادر و زیرساخت‌های صادراتی، حلقه اتصال پروژه به بازارهای جهانی است و عراق نیز مالکیت حاکمیتی منابع نفتی را حفظ می‌کند.

از همین منظر، سهم ۱۵ درصدی ترکیه به معنای کنترل بر پروژه نیست، بلکه نشان‌دهنده جایگاه آنکارا به‌عنوان شریک راهبردی در زنجیره انتقال انرژی است. در واقع، نقش ترکیه بیش از آنکه بر مالکیت منابع استوار باشد، بر کنترل کریدورهای صادراتی، زیرساخت‌های انتقال و موقعیت ژئوپلیتیکی این کشور تکیه دارد.

تفاوت ۱۹۲۶ و ۲۰۲۶

مقایسه وضعیت ترکیه در سال‌های ۱۹۲۶ و ۲۰۲۶ تنها از منظر درصدها می‌تواند گمراه‌کننده باشد. حق دریافت ۱۰ درصد از حق‌الامتیاز نفت با مالکیت ۱۵ درصد از سهام یک شرکت توسعه‌ای، دو سازوکار حقوقی کاملاً متفاوت هستند و ارزش اقتصادی مستقیمی برای مقایسه ندارند.

آنچه در هر دو دوره تکرار شده، حضور همزمان سه بازیگر اصلی یعنی ترکیه، بریتانیا و نفت کرکوک در یک چارچوب مشترک است؛ با این تفاوت که در سال ۱۹۲۶ ترکیه خارج از ساختار عملیاتی پروژه قرار داشت و تنها بخشی از درآمدهای دولت عراق را دریافت می‌کرد، اما در سال ۲۰۲۶ به یکی از سهامداران رسمی شرکت توسعه‌دهنده میدان‌های کرکوک تبدیل شده است.

در عین حال، ساختار کلی پروژه همچنان ماهیتی آنگلوساکسونی دارد؛ مدیریت و فناوری در اختیار شرکت‌های آمریکایی و بریتانیایی است، حاکمیت منابع متعلق به عراق باقی مانده و ترکیه به‌واسطه موقعیت جغرافیایی، خطوط لوله و زیرساخت‌های صادراتی، به قطب شمالی شبکه جدید انرژی منطقه تبدیل شده است. این تحول نشان می‌دهد که اگرچه مرزهای ترسیم‌شده پس از جنگ جهانی اول تغییر نکرده‌اند، اما سامانه‌های انرژی، امنیت و تجارت در شمال خاورمیانه بیش از هر زمان دیگری در قالب یک فضای ژئوپلیتیکی به‌هم‌پیوسته در حال بازآرایی هستند.

نشنال کانتکست