به گزارش کردپرس، در روزگاری که بحران اقلیمی و کم‌آبی به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های جهان تبدیل شده است، یک سامانه آبرسانی هزار ساله در دیلوک (غازی آنتپ) بار دیگر توجه‌ها را به خود جلب کرده است. «قصر پیشیرجی» و شبکه آب زیرزمینی «لیواس» که از برجسته‌ترین نمونه‌های مهندسی آب در دوران قرون وسطی به شمار می‌روند و در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارند، پس از سال‌ها مرمت و بازسازی، دوباره پذیرای بازدیدکنندگان شدند.

در دل زمین و در زیر خیابان‌های شهر تاریخی آنتپ، شبکه‌ای شگفت‌انگیز از کانال‌ها و فضاهای آبی وجود دارد که قدمت آن به حدود هزار سال پیش بازمی‌گردد؛ سامانه‌ای که زمانی نیاز آبی ساکنان شهر را تأمین می‌کرد و امروز به عنوان یکی از ارزشمندترین آثار مهندسی آب در خاورمیانه شناخته می‌شود.

در منطقه‌ای که همواره با کم‌آبی و اقلیم خشک روبه‌رو بوده، مهندسان و معماران گذشته برای جلوگیری از تبخیر آب و انتقال آن به داخل شهر، کانال‌های زیرزمینی ویژه‌ای به نام «لیواس» ایجاد کردند. این کانال‌ها آب را از چشمه‌ها و ارتفاعات اطراف به اعماق شهر منتقل می‌کردند. در نقاطی که این آب به سطح نزدیک می‌شد یا در اختیار عموم قرار می‌گرفت، سازه‌هایی به نام «قصر/کاستل» ساخته شده بود.

در میان این سازه‌ها، «قصر پیشیرجی» جایگاهی ویژه دارد. این بنا که در سال‌های ۱۲۸۲ تا ۱۲۸۳ میلادی و در دوره مملوکیان ساخته شده، قدیمی‌ترین و مهم‌ترین بخش شبکه آبرسانی زیرزمینی آنتپ به شمار می‌رود. این مجموعه نه تنها مرکز اصلی توزیع آب در شهر بوده، بلکه شریان‌های آبی متصل به دیگر قصر های تاریخی دیلوک را نیز تغذیه می‌کرده است.

اما قصر پیشیرجی تنها یک تأسیسات آبی نبود. این مکان طی قرن‌ها به بخشی از زندگی اجتماعی مردم تبدیل شد؛ جایی که زنان لباس می‌شستند، کودکان از گرمای تابستان به آن پناه می‌آوردند، مسافران استراحت می‌کردند و روابط اجتماعی و همسایگی شکل می‌گرفت. حتی امروز نیز بازدیدکنندگان با ورود به این فضای زیرزمینی، تفاوت ناگهانی دما را احساس می‌کنند؛ گویی از گرمای سوزان بیرون به دنیایی خنک و آرام قدم گذاشته‌اند.

در بخش‌های مختلف این بنا، نشانه‌های ارزشمندی از هنر و معماری دوره مملوکی دیده می‌شود. کتیبه‌های برجسته با خط ثلث، محراب مسجد زیرزمینی و سنگ‌تراشی‌های ظریف، از جمله عناصر شاخصی هستند که ارزش تاریخی و هنری این مجموعه را دوچندان کرده‌اند.

یکی از اسرارآمیزترین بخش‌های قصر پشیرجی، اتاقک‌های کوچکی است که به «فضای ریاضت» شهرت دارند. در سنت عرفانی اسلامی، درویشان و طالبان علم برای خلوت گزینی، تزکیه نفس و تمرکز معنوی در این حجره‌های کوچک و تاریک اقامت می‌کردند. سکوت عمیق این فضاها و صدای جاری آب، محیطی ویژه برای مراقبه و سلوک معنوی فراهم می‌کرد.

نام «پیشیرجی» نیز ریشه در همین سنت دارد. این واژه به مفهوم «پخته شدن» یا «کامل شدن» اشاره می‌کند؛ جایی که درویشان با دوری از تعلقات دنیوی و در خلوت زیرزمین، از نظر معنوی «پخته» می‌شدند. به همین دلیل این مجموعه علاوه بر یک شاهکار مهندسی آب، در گذشته نقشی مهم در حیات معنوی شهر نیز ایفا می‌کرده است.

این بنای تاریخی پس از زمین‌لرزه‌های ویرانگر سال‌های اخیر و سه سال عملیات مرمت و بازسازی، به‌تازگی دوباره به روی عموم گشوده شده است. مصطفی کمال کورکماز، از مسئولان مجموعه، می‌گوید اگرچه هنوز شمار بازدیدکنندگان به سطح پیش از زلزله نرسیده، اما قصر پیشیرجی روزانه به طور میانگین میزبان حدود صد نفر است و به تدریج دوباره جایگاه خود را در میان جاذبه‌های تاریخی شهر بازمی‌یابد.

امروز قصر پیشیرجی و شبکه لیواس نه تنها یادگاری از دانش مهندسی نیاکان این سرزمین هستند، بلکه به عنوان نمادی از رابطه دیرینه انسان با آب، طبیعت و زندگی جمعی، همچنان در اعماق زمین نفس می‌کشند و روایتگر بخشی از تاریخ فراموش‌شده منطقه‌اند.

تصاویر: آرشیو مزوپوتامیا