بر اساس گزارش های رسمی، دست کم ۱۲ اثر و بنای تاریخی در استان کردستان با وجود نصب نشان «سپر آبی»، دچار آسیب جدی شده اند؛ نمادی که در حقوق بین الملل به معنای قرار داشتن یک اثر فرهنگی تحت حمایت ویژه در زمان جنگ است.

نشان «سپر آبی» در چارچوب کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه تعریف شده است؛ معاهده ای که بسیاری از کشورها به آن پیوسته اند و بر اساس آن، بناهای تاریخی، موزه ها، محوطه های باستانی و مراکز فرهنگی باید از هرگونه حمله نظامی مصون بمانند؛ هدف از این سازوکار آن است که حتی در سخت ترین شرایط جنگی نیز میراث مشترک بشریت از تخریب مصون بماند.

با این حال، آنچه در استان کردستان رخ داده، نشان می دهد که فاصله میان قواعد حقوقی و واقعیت میدان جنگ گاه بسیار عمیق است؛ آسیب دیدن بناهای تاریخی دارای نشان «سپر آبی»، صرفاً تخریب چند ساختمان قدیمی نیست؛ بلکه ضربه ای به هویت فرهنگی، تاریخ محلی و حافظه جمعی مردمانی است که قرن ها در این سرزمین زیسته اند.

در ادبیات حقوق بین الملل، تخریب عمدی یا بی ملاحظه میراث فرهنگی در زمان جنگ می تواند مصداق «جنایت علیه میراث بشری» تلقی شود؛ تجربه های تلخی که پیش تر در مناطق مختلف جهان رخ داده، از تخریب آثار تاریخی در خاورمیانه تا نابودی میراث فرهنگی در جنگ های منطقه ای نشان داده است که بازسازی چنین خسارت هایی به مراتب دشوارتر از بازسازی زیرساخت های فیزیکی است، زیرا با نابودی یک اثر تاریخی، بخشی از روایت تاریخی یک ملت برای همیشه از میان می رود.

استان کردستان به واسطه پیشینه تاریخی، تنوع فرهنگی و آثار متعدد معماری و باستانی، یکی از مهم ترین کانون های میراث فرهنگی در غرب ایران به شمار می آید و آسیب دیدن ۱۲ اثر تاریخی در این استان، زنگ خطری جدی برای نظام های بین المللی حفاظت از میراث فرهنگی است؛ نظام هایی که اگرچه در اسناد و معاهدات جایگاه مهمی دارند، اما در عمل به ضمانت اجرایی قوی تری نیازمندند.

واقعیت این است که میراث فرهنگی نه متعلق به یک کشور، بلکه بخشی از سرمایه تمدنی بشریت است؛ وقتی یک بنای تاریخی تخریب می شود، این خسارت تنها متوجه یک ملت نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی جهان از بین می رود و به همین دلیل، سازمان هایی مانند یونسکو همواره بر اصل «حفاظت فراملی» از آثار فرهنگی تأکید کرده اند.

آنچه امروز در کردستان رخ داده، آزمونی برای جامعه بین المللی است؛ آیا قواعدی که برای حفاظت از میراث فرهنگی در جنگ ها تدوین شده اند، صرفاً اسناد نمادین هستند یا می توانند در عمل نیز از میراث بشری صیانت کنند؟

اگر پاسخ جامعه جهانی به چنین رخدادهایی صرفاً ابراز نگرانی باشد، باید پذیرفت که «سپر آبی» این نماد جهانی حفاظت فرهنگی در برابر آتش جنگ کارایی خود را از دست داده است و اما اگر این رویدادها به پیگیری حقوقی، فشارهای بین المللی و تقویت سازوکارهای حفاظتی منجر شود، شاید هنوز بتوان امیدوار بود که تاریخ، قربانی خاموش جنگ ها نباشد.

یادداشت: سروش حبیبی راد