مجلس شوراي ملي 28 شعبان 1328ق/11 شهريور 1289ش. عنوان وزارت علوم و معارف را به وزارت معارف، اوقاف و صنايع مستظرفه تغيير داد. از وظايف اين وزارتخانه ترويج معارف، تصحيح امور اوقاف، تهيه اسباب تحصيلات ابتدايي مجاني اجباري و تعميم تحصيلات متوسطه و عاليه و نيز تصديق مراتب لياقت، اجزاء و استحقاق آنها در نيل به مراتب و درجات عاليتر در ولايات ايران بود. در پژوهشي که در موضوع جرايد کرمانشاه داشتم برادر ارجمندم جناب آقاي کامران سعادت مدير روزنامه باختر از مأخذ ارزشمندي گفت که نامش »راپورت معارف کرمانشاه« است و در مطبعه شرکت سعادت به زيور چاپ آراسته شده است. در استان کرمانشاه اثري از آن نيافتم. پس از چند سال تلاش نسخهاي از آن را در کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شوراي اسلامي ديدم. عنوان اصلي آن »سالنامه اداره معارف کرمانشاهان- راپورت سال 1305ش« را بر خود داشت که گردآورنده در 84 صفحهاي گزارش، سيدعبدالحسينخان سلطاني، رييس معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه کرمانشاهان است. اثري گرانقدر که در حوزه معارف، فرهنگ و هنر مرجعي کمنظير است. تنها در بخش مطبوعات آن، برخي از مطابقتهاي تاريخي قابليت اصلاح داشت که در کتاب تاريخ مطبوعات استان کرمانشاه به آن پرداختهام. اين سالنامه گزارشي ارجمند است که ما را با وضعيت آموزش و پرورش، اوضاع فرهنگ و مطبوعات، مديران و آموزگاران مدارس تا سال 1305ش. آشنا ميکند. در اين راپورت حضور مديران مطبوعات وقت در عرصه آموزش و پرورش مثل محمدصباح کازروني مدير روزنامه صباح از مديران معارف برجسته است. اين گزارش براي وزير متبوع ارسال شده تا نقايص و موانع موجود براي توسعه معارف از ميان برداشته شود. او مينويسد هنگام ورود به کرمانشاه اوضاع معارف را قدري مختل و فاقد وسائل ترقي امور تحصيل ديده است و قصدش از اين گزارش ماندگاري نام خادمان معارف ولايت کرمانشاه است. او در شرح تاسيس مدارس در ايران، کرمانشاهان را از جمله ولاياتي ميداند که زودتر از ساير برخي ولايات و بلاد درصدد تاسيس مدارس جديد با علوم متنوع بوده است(ص5). کرمانشاه شهري که پس از حکومت مظفري افرادي که بلاد خارجه را ديده و روزنامههاي فارسيزبان »اختر، ثريا، پرورش و حبلالمتين« را مطالعه و با اوضاع پيشرفت ساير دولتها آشنا شده و آرزويشان تاسيس مدارس جديد در کرمانشاه بوده است. او در ادامه از زندهياد ميرزا حسينعليخان مهندس (پدر ارجمند استاد ايرج هندسي) و آقا شيخ محمدسعيد نام ميبرد که دو مدرسه محتشميه و اسلاميه را تاسيس کردند. محصلان اين مدارس، مواد درسي فارسي، حساب، زبان فرانسه و مشق خط را ميآموختند.
اين مدارس در سال 1320ق/ 1280ش. در حکومت فرمانفرما منحل ميشوند. سپس مدرسه »آليانس اسرائيلت« در سال 1902 به مديريت مسيو سدي افتتاح و بعدها کفالت آن را ميرزا حسنخان خطاط از معلمان مدرسه برعهده ميگيرد؛ (اين قلم سال 1348ش. کلاس ششم دبستان را در مدرسه حسن خطاط واقع در تپه فتحعليخان انتهاي کوچه کتابي فراگرفتهام). محصلان مدرسه آليانس، دانشآموزان مدرسه محتشميه و اسلاميه بودند که براي تکميل تحصيلات خود به فعاليت مشغول و زبان فرانسه و عبري را نيز ميآموختند. بعدها در مدرسه آليانس بخش دخترانهاي مجزا داير شد. مدرسه رشديه در 1325ق/ 1285ش. مطابق پيروزي نهضت مشروطه توسط سيد احمد ميرعبدالباقي، حسينخان فاطمي و اسد محرم تاسيس اما بهواسطه کمبودهاي موجود منحل ميشود.
سال 1326ق/1287ش. انجمن حقوق که اعضايش شاهزاده سليمان ميرزا(وزير سابق معارف)، محمدميرزا خسروي، احمدخان معتضدالدوله بودند مدرسه حقوق را در کرمانشاه تاسيس کردند که تا طغيان و شورش سالارالدوله دوام ميآورد و سپس تعطيل ميشود. دقت نويسنده سالنامه معارف در ثبت وقايع معارفي کرمانشاه يک دائرهالمعارف کمنظير تاريخي کرمانشاهي است.
او از چاپخانههاي شهر گرفته تا فهرست حقوق آموزگاران مدارس اجزاي آموزش و پرورش را برميشمرد. از مخالفت مرتجعين براي تاسيس مدارس در امر تحصيل شهروندان مينويسد؛ آنها از آگاهي مردم براي حفظ منافع شخصي با تحصيل علوم جديده مخالفت ميکردند. معارفخواهان در برابر مخالفين قد علم ميکنند. در صفحه 14 راپورت معارف از مدرسه صمصاميه قصرشيرين و اخوت کنگاور نام ميبرد که در 1332ق/1293ش داير و به مدارس سنقر 1298، اقباليه گوران 1299 کيونان کليايي، احتشاميه کرند و جواديه صحنه اشاره ميکند. ميرزاتقيخان رهبر که مدير روزنامه رهبر در کرمانشاه بوده کفالت اداره معارف را سال 1299ش برعهده ميگيرد. عبدالحسينخان سلطاني مينويسد در جوزاي(خرداد) 1298ش. دکتر داوودخان معاضدالملک، ميرزا صادق بروحردي، مهديخان فرهپور (مدير روزنامه دوره دوم بيستون) ممتحنين رسمي براي گرفتن امتحانات از يازده نفر از محصلين کلاس ششم مدرسه دولتي احمديه براي نخستين بار در ولايت کرمانشاهان موفق به اخد تصديق ابتدايي ميشوند. در اين دوره محصلين به دريافت تعليمات نقاشي، ورزش پرداخته و پوشيدن لباس رسمي، بخشي از امور آموزشي ميشود. سيدحسين کزازي از اجله علما در شعب مختلفه علوم، از پيشقدمان نهضت مشروطه و نمايندگي مجلس و از بزرگان کرمانشاه محسوب و در پيشرفت معارف يد طولايي داشته است.
مرحوم کزازي در ايجاد نخستين مدرسه دخترانه عضديه به مديريت »هماخانم معتمد« و ديگر مدارس براي دختران تلاش بسياري کرد، تا آنجا که جان شيرين خويش را بر سر ادامه تحصيل دختران ولايت کرمانشاهان نهاد. در شب دوشنبه 14 خرداد 1302ش، کسي با نام »قهرمان« از گماشتگان سيدحسين کربلايي، زندهياد سيدحسين کزازي را با گلوله مضروب و فرداي آن روز به شهادت رسيده و قاتل او به دار آويخته ميشود. صص 36-37. از ارزشهاي سالنامه و گزارش زندهياد عبدالحسينخان سلطاني آن است که او در سال 1304 به کرمانشاه وارد شده و در سال 1305 موفق به انتشار اين گزارش بينظير در سال 1305 ميشود. اين قلم در لابلاي کلمات آن راپورت، توسعه را در 95 سال پيش بهمعناي کامل آن را دريافته و اينکه شخصيت گرانقدر زنده ياد آقاي سلطاني توانسته عظمت انسانهاي شريف و عالم کرمانشاهان را ثبت و ضبط کند. پس از آن تاريخ هنوز هيچ گزارشي چنين کامل و شايسته در يک مجلد، ديگر مشاهده نشده است.
*منتشر شده در شماره ۷۹۳ روزنامه نقدحال
نظر شما