دروازه مهر؛ گذرگاهی از جهان انسان‌ها به جهان ایزدان اورارتو
به گزارش کردپرس، بر دامنه کوه زیم‌زیم در شهر وان، یکی از آثار کم‌نظیر به‌جامانده از تمدن اورارتو قرار دارد. «دروازه مهر» که در باور اورارتویی‌ها گذرگاهی به‌سوی ایزدان به شمار می‌رفت، در اواخر قرن نهم پیش از میلاد به فرمان ایشپوئینی، پادشاه اورارتو، و پسرش منوآ ساخته شد و یکی از مهم‌ترین نیایشگاه‌های روباز این تمدن محسوب می‌شود.
دروازه‌ای مقدس در دل صخره
دروازه مهر یک دروازه معمولی نیست، بلکه ورودی مقدسی است که مستقیماً در دل صخره تراشیده شده است. این بنا از دو قاب سنگی تشکیل شده و ظاهر آن به دروازه‌ای بسته شباهت دارد.
براساس باور اورارتویی‌ها، این دروازه مرز میان جهان انسان‌ها و جهان ایزدان بود. آنان معتقد بودند ایزدان در روزهای مقدس یا هنگام وقوع خشکسالی و بلایای طبیعی، از این گذرگاه وارد جهان انسان‌ها می‌شوند.
نام ۷۹ ایزد و ایزدبانو بر دیوار دروازه
بر دیواره دروازه مهر، کتیبه‌ای بلند با خط میخی دیده می‌شود که از آن به‌عنوان سلسله‌مراتب اعتقادی اورارتویی‌ها یاد می‌شود. در این کتیبه نام ۷۹ ایزد و ایزدبانو ثبت شده است که ۴۶ مورد از آنها مذکر و ۳۳ مورد مؤنث هستند.
در صدر این فهرست، خالدی، ایزد بزرگ جنگ، قرار دارد و پس از او تیشبا، ایزد هوا، توفان و آذرخش، و شیوینی، ایزد خورشید، جای گرفته‌اند.
در ادامه کتیبه، نوع و تعداد قربانی‌هایی که باید به هر ایزد تقدیم می‌شد، با جزئیات ثبت شده است. براساس این نوشته، برای خالدی ۱۷ گاو و ۳۴ گوسفند، برای تیشبا ۶ گاو و ۱۲ گوسفند و برای شیوینی ۴ گاو و ۸ گوسفند قربانی می‌شد. برای دیگر ایزدان نیز یک گاو و دو گوسفند و برای ایزدبانوان یک گاو ماده و یک گوسفند در نظر گرفته شده بود.
قربانی‌ها تنها به ایزدان و ایزدبانوان اختصاص نداشتند؛ نمادها و مکان‌های مقدس تمدن اورارتو نیز سهمی از این آیین داشتند. درخت خالدی، میرزا، قدرت خالدی، کوه‌ها، رودخانه‌ها، دریاها، راه‌ها و گذرگاه‌های مقدس، در چارچوب باورهای جان‌گرایانه اورارتویی‌ها مورد احترام بودند و برای آنها نیز قربانی تقدیم می‌شد.
نشانه‌هایی از اقتصاد و کشاورزی اورارتویی‌ها
بخش پایانی کتیبه حاوی اطلاعاتی درباره اقتصاد و کشاورزی این تمدن است. ایشپوئینی و پسرش منوآ در این نوشته اعلام کرده‌اند که تاکستان‌ها و باغ‌های انگور تازه‌ای را برای ایزد خالدی ایجاد کرده‌اند.
براساس کتیبه، در زمان وقوع بلایا یا هنگام برداشت انگور باید سه گوسفند برای خالدی و شورای ایزدان قربانی و برای تقدیس زمین، شراب بر خاک ریخته می‌شد.
افسانه چوپان زن و گنج پنهان
در میان مردم منطقه، افسانه‌ها و روایت‌های شفاهی متعددی درباره دروازه مهر وجود دارد که یکی از مشهورترین آنها داستان «چوپان زن» است.
براساس این افسانه، چوپان زنی که در محله آک‌کوپرو زندگی می‌کرد، روزی هنگام چراندن گوسفندانش در مقابل دروازه مهر، صدایی بلند شنید. گفته می‌شود صدا از درون دروازه آمد و ناگهان در باز شد. زن در پشت آن، گنجینه‌هایی مملو از طلا دید و برای برداشتن طلاها وارد شد؛ اما دروازه پشت سرش بسته شد.
پس از ناپدیدشدن زن، اهالی محله برای بازگشت او قربانی‌هایی تقدیم کردند، اما نتیجه‌ای نگرفتند. سرانجام روزی دروازه دوباره باز شد و مردم دیدند که چوپان زن در داخل آن به سنگ تبدیل شده و دامانش پر از طلاست.
در روایت دیگری گفته می‌شود دروازه مهر هر هفته در شب جمعه باز و دوباره بسته می‌شود.
منبعی برای شناخت جهان اورارتویی‌ها
دروازه مهر تنها یک اثر معماری نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین منابعی است که پژوهشگران از طریق آن می‌توانند ساختار اعتقادی، سازمان اجتماعی، اقتصاد و آیین‌های اورارتویی‌ها را بهتر بشناسند.
این اثر تاریخی هنوز هم بخشی از گذشته تمدن‌های میان‌رودان را روشن می‌کند و پیوند میان معماری، اسطوره، دین و زندگی روزمره مردم اورارتو را پیش چشم بازدیدکنندگان قرار می‌دهد.
دیدگاه کاربران