به گزارش کردپرس، همزمان با مطرح شدن دوباره بحث روند صلح در ترکیه، ویدئوی تاریخی سوگند لیلا زانا، نخستین زن کرد راهیافته به پارلمان این کشور، بار دیگر به طور گسترده در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود. تصاویر مربوط به سال ۱۹۹۱ که زانا را در حال ادای سوگند نمایندگی و بیان جملهای کوتاه به زبان کردی نشان میدهد، طی ماههای اخیر میلیونها بار در میان کاربران کرد بازنشر شده و بار دیگر نام او را به یکی از موضوعات اصلی فضای عمومی تبدیل کرده است.
برای بسیاری از کردهای ترکیه، این ویدئو صرفاً یک تصویر آرشیوی نیست؛ بلکه نمادی از مبارزهای است که پس از گذشت بیش از سه دهه همچنان ادامه دارد. در شرایطی که رسانههای جریان اصلی ترکیه سالها با محدودیتهای گسترده در پوشش دیدگاههای سیاسی کردها مواجه بودهاند و بسیاری از روزنامهها، شبکههای تلویزیونی و خبرنگاران کرد تحت فشار قرار گرفتهاند، شبکههای اجتماعی به مهمترین عرصه برای حفظ حافظه جمعی و روایت تاریخ از نگاه کردها تبدیل شدهاند. بازنشر این تصاویر نیز تلاشی برای زنده نگه داشتن بخشی از این حافظه تاریخی است.
لیلا زانا در سال ۱۹۶۱ در شهر سیلوان، در جنوبشرق ترکیه، متولد شد. آشنایی و ازدواج او با مهدی زانا، از چهرههای شناختهشده جنبش سیاسی کردها، نقش مهمی در شکلگیری فعالیتهای سیاسیاش داشت. مهدی زانا در سال ۱۹۷۷ به عنوان نخستین شهردار سوسیالیست و کرد دیاربکر ــ که کردها آن را «آمد» مینامند ــ انتخاب شد، اما پس از کودتای نظامی ۱۹۸۰ به دلیل فعالیتهای سیاسی و دفاع از زبان کردی بیش از یک دهه زندانی و شکنجه شد.
لیلا زانا در دوران زندانی بودن همسرش، به تدریج به چهرهای مستقل در عرصه سیاسی تبدیل شد. او با سفر به کشورهای مختلف، درباره وضعیت زندانیان سیاسی و حقوق کردها اطلاعرسانی کرد و به مرور جایگاهی فراتر از همسرش در جنبش سیاسی کردها یافت. نقطه عطف زندگی سیاسی زانا، ورود او به پارلمان ترکیه در نوامبر ۱۹۹۱ بود. او پس از ادای سوگند رسمی به زبان ترکی، جملهای کوتاه به زبان کردی بر زبان آورد: «این سوگند را برای برادری میان مردم ترک و مردم کرد ادا میکنم.»
این جمله که امروز بسیار معتدل و آشتیجویانه به نظر میرسد، در آن زمان واکنش شدید ساختار سیاسی ترکیه را برانگیخت. در دهه ۱۹۹۰ هرگونه ابراز علنی هویت کردی، از نگاه حکومت، به منزله به چالش کشیدن مفهوم رسمی وحدت ملی تلقی میشد. همزمان با تشدید درگیریها میان دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک)، محدودیتها علیه زبان و فرهنگ کردی نیز افزایش یافت.
پیامد این اقدام برای لیلا زانا بسیار سنگین بود. در سال ۱۹۹۴ مصونیت پارلمانی او به همراه چند نماینده دیگر کرد لغو شد و سپس به اتهام همکاری با پ.ک.ک به ۱۵ سال زندان محکوم شد؛ حکمی که از سوی سازمانهای حقوق بشری و نهادهای بینالمللی به دلیل ناعادلانه بودن روند دادرسی، به شدت مورد انتقاد قرار گرفت. لیلا زانا در دوران زندان موفق به دریافت جایزه ساخاروف پارلمان اروپا برای آزادی اندیشه شد و به یکی از شناختهشدهترین نمادهای جهانی مبارزه برای حقوق بشر و حقوق اقلیتها تبدیل شد.
با این حال، اهمیت لیلا زانا برای بسیاری از کردها بیش از آنکه به جوایز بینالمللی یا حمایتهای خارجی مربوط باشد، در پایداری و مقاومت او برای حفظ هویت کردی نهفته است. او به نمادی از مقاومت در برابر حذف سیاسی، فرهنگی و زبانی کردها تبدیل شد. اگرچه پس از آزادی از زندان دوباره به فعالیت سیاسی بازگشت، اما به تدریج از حضور فعال در سیاست فاصله گرفت و امروز بیشتر به عنوان یکی از شخصیتهای مرجع و مورد احترام جامعه کرد شناخته میشود.
بازگشت دوباره نام زانا به صدر اخبار، همزمان با یادآوری تداوم نگاه ضدکردی در بخشی از جامعه و سیاست ترکیه است. نمونهای از این وضعیت، شعارهای نژادپرستانه و جنسیتزده هواداران باشگاه بورساسپور علیه او در جریان یک مسابقه فوتبال در دسامبر گذشته بود؛ اقدامی که با واکنش حمایتی برخی چهرههای ملیگرای افراطی از جمله امیت اوزداغ، رهبر حزب ظفر، نیز همراه شد.
این واکنشها نشان میدهد که بخشی از فضای سیاسی ترکیه همچنان مطالبات هویتی کردها را نه یک خواسته مشروع دموکراتیک، بلکه تهدیدی علیه وحدت کشور تلقی میکند. به همین دلیل، زانا همچنان به عنوان نمادی از هویت کردی، هدف حملات سیاسی و اجتماعی قرار میگیرد.
تجربه لیلا زانا نمونه روشنی از مفهوم «اوج تبعیض» است؛ زیرا او نه فقط به دلیل زن بودن و نه صرفاً به دلیل کرد بودن، بلکه به دلیل همزمانی این دو هویت در یکی از مهمترین جایگاههای سیاسی کشور، با فشارهای مضاعف روبهرو شده است. از نگاه فعالان زن کرد، بسیاری از جریانهای فمینیستی ترکیه نیز در دفاع از زنان کردی که قربانی تبعیض قومی و سیاسی میشوند، عملکردی ضعیف داشتهاند.
روند صلح میان دولت ترکیه و پ.ک.ک در فاصله سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ امیدهایی برای اصلاحات سیاسی، گسترش حقوق فرهنگی و پایان درگیریها ایجاد کرده بود، اما شکست این روند، بار دیگر به افزایش خشونت، قطبیشدن فضای سیاسی و تشدید فشارها علیه سیاستمداران کرد انجامید. طی سالهای اخیر نیز دهها شهردار منتخب کُرد برکنار و جای خود را به سرپرستان منصوب دولت دادهاند و بسیاری از سیاستمداران کرد با پروندههای قضایی و ممنوعیتهای سیاسی روبهرو شدهاند.
با این حال، نشانههایی از احتمال آغاز دور تازهای از گفتوگوها درباره مسئله کردها دیده میشود؛ هرچند هنوز مشخص نیست این تحولات به مذاکراتی جدی و پایدار منجر خواهد شد یا خیر. تجربه سالهای گذشته نشان داده است حل مسئله کردها صرفاً از مسیر رویکردهای امنیتی امکانپذیر نیست.
بنابراین، بازنشر گسترده تصاویر سوگند تاریخی لیلا زانا، تنها بازخوانی یک رویداد تاریخی نیست، بلکه یادآور این واقعیت است که پرسشهایی که او بیش از سی سال پیش درباره هویت، برابری و همزیستی مطرح کرد، همچنان در برابر جامعه و صحنه سیاسی در ترکیه قرار دارد. از این منظر، شبکههای اجتماعی به بستری برای حفظ حافظه تاریخی، بازپسگیری روایتهای حذفشده و ادامه مقاومت مدنی جامعه کرد تبدیل شدهاند.
نظر شما