در منابع استنادی مکتوب، رقابت سیاسی سالم در حوزه انتخابات، فاقد تعریفی جامع و مانع است، بنابراین برای دستیابی به تعریف آن ناچار باید به عرف رجوع کرد، در عرف عام که برگرفته از آداب، رسوم و آیین جامعه‌ انسانی معین است و در اثر تکرار و گذشت زمان مورد تأييد عقلاء و احترام آن جامعه قرار گرفته است رقابت سیاسی زمانی متصف به وصف سلامت خواهد بود که از دو شاخص مهم اخلاق‌مداری و قانون‌مداری برخوردار باشد.

قانون ناظر بر انتخابات مجلس شورای اسلامی مصوبه ۱۳۷۸ با اصلاحات بعدی آن در خصوص کیفیت انتخابات، شرایط انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان، هیأت اجرایی، رسیدگی به صلاحیت داوطلبان، تبلیغات، جرایم و تخلفات انتخاباتی، شکایات و مجازات مقرر، چارچوب قانون‌مداری در جریان انتخابات مجلس را تبیین کرده است، لذا لازم است کلیه فعالیت‌های انتخاباتی از آغاز تا پایان در محدوده قانون موضوعه باشد تا بتوان ادعا کرد اعمال داوطلبان نمایندگی مجلس، هواداران و عوامل اجرایی منطبق بر نص صریح قانون بوده و قانون‌مداری تحقق یافته است.

اما رقابت سیاسی سالم تنها با برخورداری از شاخص قانون‌مداری تحقق نمی‌یابد بلکه نیازمند تمتع از اخلاق‌مداری است. اخلاق، مقوله‌ی وسیعی‌ست و آن را می‌توان مقدمه‌ی قانون‌مداری دانست. قانون‌مدار، فردی از افراد انسانی و مقید به اخلاق حسنه است، چه اینکه افراد فاقد اخلاق حسنه اصولاً اشخاص قانون‌گریزی هستند که برای دستیابی به امیال خودخواسته، اصول اخلاقی را نادیده می‌گیرند.

در مورد مبنای اخلاق حسنه، نظریات متعددی وجود دارد ولی نظری که مورد اتفاق اندیشمندان قرار گرفته این است که؛ هر چند آداب و رسوم و دکترین در شکل‌گیری اخلاق، نقش مؤثری دارند اما مبنای اخلاق، آموزه‌های دینی است. به موجب این نظریه، اصول اخلاقی صرف‌نظر از زمان و مکان، امور ثابتی هستند؛ برای مثال، صداقت، راستگویی و حفظ حقوق دیگران در هر جامعه‌ای و در هر زمانی امری اخلاقی و ثابت است. «اخلاق حسنه» و «نظم عمومی» را باید منبع قاعدۀ حقوقی و قانون دانست، اموری که خلاف اخلاق حسنه است نظم عمومی را نیز بر هم می‌زند، به اصطلاح منطقی، رابطه این دو مفهوم را باید عموم و خصوص مطلق دانست؛ بدین تعبیر که؛ آنچه با اخلاق حسنه منافات دارد با نظم عمومی نیز مخالف است. در نتیجه آنچه نظم عمومی را بر هم می‌زند در مخالفت با مراد و مقصود مقنن از تقنین برای ایجاد آسایش عمومی است.

بنابراین از آنجا که اخلاق‌مداری مقدم بر قانون‌مداری و مقدمه‌ی پایبندی به قانون است وجود اخلاق حسنه برای قانون‌مداربودنِ اشخاص دخیل در جریان انتخابات لازم و ضروری است و با برخورداری از دو شاخص مهم اخلاق‌مداری و قانون‌مداری در جریان انتخابات می‌توان به رقابت سیاسی سالم دست پیدا کرد.

در خصوص سایر شاخص‌های عنوان‌شده برای رقابت سالم در انتخابات (منطقی، آرام، صادقانه و منصفانه) نظر به اینکه شاخص‌های مذکور ضمن برخورداری از اهمیت لازم، زیر مجموعه‌ای از دو شاخص مهم اخلاق‌مداری و قانون‌مداری محسوب می‌شوند، بررسی آنها به صورت مستقل، نوعی تحصیل حاصل است.

در پاسخ به این سؤال که آیا در انتخابات ادوار گذشته شاخص‌های رقابت سالم توسط داوطلبان نمایندگی مجلس و هواداران آنها رعایت شده است یا خیر؟ باید گفت: یکی از شاخص‌های مهم رقابت سالم، اخلاق حسنه است و یکی از مصادیق برخورداری از اخلاق حسنه که به کرات در قوانین موضوعه نیز مورد توجه قانونگذار قرار گرفته رعایت حقوق شهروندی است. نحوه تبلیغات برخی از داوطلبان نمایندگی مجلس در ادوار گذشته و نیم‌نگاهی به بروز و ظهور آن توسط تعدادی از هواداران آنها، متأسفانه دلالت بر عدم رعایت حقوق شهروندی و نقض اخلاق حسنه دارد.

از نوشته‌های نازیبا گرفته که آثار آن پس از گذشت چندین سال هنوز هم بر در و دیوار شهر خودنمایی می‌کند تا مراجعه هواداران به در منازل در ساعت استراحت شهروندان برای توزیع پوسترهای تبلیغاتی، به راه‌انداختن کارناوال‌های نامتعارف و ایجاد ترافیک سرسام‌آور بالاخص در محل استقرار ستادهای انتخاباتی، پخش پوسترهای تبلیغاتی در کف کوچه‌ها و خیابان‌ها در سطح وسیع که نتیجه‌ای جز ایجاد زحمت مضاعف برای پاکبانان عزیز و مجموعه شهرداری نداشته است و بالاخره صدای بوق ممتد و آزاردهنده‌ی خودروهای هواداران داوطلب پیروز در انتخابات، جملگی از مصادیق بارز عدم رعایت حقوق شهروندی و نادیده‌گرفتن اخلاق‌مداری به شمار می‌روند که امید است در این دوره از انتخابات و با درایت داوطلبان محترم نمایندگی مجلس، نحوه تبلیغات انتخاباتی بیش از پیش بر مدار حفظ حقوق شهروندی مدیریت شود تا شهروندان عزیز شاهد این هجمه از نقض حقوق مسلّم شهروندی نباشند.

*حقوقدان ایلامی