دیپلماسی گوجه فرنگی؛ روسیه در برابر ترکیه

نوامبر سال 2015 بود که یک هواپیمای جنگندۀ روسی در منطقۀ مرزی میان ترکیه و سوریه توسط نیروی هوایی ارتش ترکیه ساقط شد. ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه دست به اقدامی تلافی جویانه نزد و دهن کجی ترکیه را به شیوۀ نظامی پاسخ نداد و از راه دیگری وارد شد؛ راه دیپلماسی گوجه فرنگی.

به کار بردن عبارت «دیپلماسی گوجه فرنگی» برای سلسله اقدامات اقتصادی که روسیه در پاسخ به آن حرکت ترکیه و از آن زمان تا کنون به بهانه های مختلف، له و علیه این کشور، در دستور کار قرار داده است، ممکن است مبالغه آمیز و طنز گونه به نظر برسد (که البته هست)، اما چنان که در ادامه خواهد آمد، گوجه فرنگی در اغلب موارد نقش و نمودی برجسته داشته است.

پس از سقوط جنگندۀ روسی، مسکو واردات سالانۀ قریب 400 هزار تن گوجه فرنگی را از ترکیه متوقف کرد و تا سال 2017 مجوزی برای از سر گیری واردات این محصول کشاورزی صادر نکرد. روسیه یکی از بزرگ ترین وارد کننده های گوجه فرنگی در جهان است. پس از این رویداد، روسیه برای تأمین نیاز خود به سمت صادر کنندگان دیگر و حمایت از تولید داخلی متمایل شد.

در سال 2017، که رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه رسماً عذرخواهی کرده و غائلۀ سقوط جنگنده به پایان رسیده بود و تحریم های اقتصادی برداشته شده بود، اما تنها تحریم گوجه فرنگی مستثنی شده و همچنان پابرجا بود. در این سال مسکو اجازه داد 50 هزار تن گوجه فرنگی از ترکیه وارد شود. اما پوتین تحریم های اقتصادی ترکیه را یک باره لغو نکرد و از آن زمان تا کنون به واسطۀ حذف هر یک از آنها امتیاز می گیرد یا آن را وسیلۀ دلجویی از ترکیه قرار می دهد.

سهمیۀ صادرات گوجه فرنگی از 2017 تا فوریۀ سال گذشتۀ میلادی به 200 هزار تن رسید و دو هفته پیش، که آتش بس میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان تحکیم شد، پوتین با افزایش 50 هزار تن دیگر موافقت کرد تا میزان صادرات سالانۀ گوجه فرنگی ترکیه به روسیه به 250 هزار تن در سال برسد، که هنوز با رقم 400 هزار تن در سال فاصلۀ زیادی دارد.

اوایل آخرین ماه سال گذشتۀ میلادی اتحادیۀ صادر کنندگان ترکیه در بیانیه ای به این سخت گیری روسیه در واردات گوجه فرنگی از ترکیه اعتراض کرد و خواستار برداشتن این محدودیت شد. در این بیانیه از اردوغان، مولود چاوش اوغلو وزیر امور خارجه، رخسار پکجان وزیر بازرگانی و بکر پاکدمیرلی وزیر کشاورزی و جنگل داری ترکیه خواسته شده است از این درخواست اتحادیه حمایت کنند.

اتحادیۀ صادر کنندگان ترکیه این محدودیت ها را «غیر قابل درک» توصیف کرده است، چرا که روسیه برای واردات این محصول از کشورهای دیگر سخت گیری نمی کند. اما چنین نبود. روسیه دقیقاً همان روز از دیپلماسی گوجه فرنگی در مقابل کشور دیگری نیز استفاده کرد، اما این کشور نیز چندان از ترکیه دور نبود: جمهوری آذربایجان.

روز 9 دسامبر، پس از 44 روز درگیری میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در منطقۀ ناگورنو – قره باغ، روسیه اعلام کرد واردات گوجه فرنگی را از جمهوری آذربایجان متوقف می کند. ارمنستان متحد نزدیک روسیه و جمهوری آذربایجان متحد نزدیک ترکیه است. لازم به ذکر است بیشترین صادرات جمهوری آذربایجان پس از محصولات نفتی، گوجه فرنگی است که عمدتاً به روسیه صادر می شود. روسیه همزمان اعلام کرد ممکن است محدودیت واردات گوجه فرنگی و فلفل از برخی مناطق ترکیه را گسترش دهد.

روسیه سالانه بیش از 23 میلیارد دلار محصولات مختلف به ترکیه صادر می کند که حدود 16 میلیارد دلار آن را گاز طبیعی تشکیل می دهد. در همین حال سالانه بیش از 4 میلیارد دلار کالا از این کشور وارد می کند. سهم گوجه فرنگی از این رقم تا پیش از افزایش اخیر سهمیۀ صادرات حدود 60 میلیون دلار بود، که رقم چشم گیری نیست. بدون تردید روسیه می تواند گزینۀ دیگری انتخاب کند که اهمیت آن در صادرات ترکیه یا در کل اقتصاد این کشور بیش از این باشد.

پوتین به انجام رفتارهای معنادار و نمادین در روابط دیپلماتیک شهرت دارد. مشهورترین این رفتارها تأخیر در دیدارهای رسمی با سران کشورهای دیگر است که رکورد 4 ساعته نیز در فهرست آنها مشاهده می شود. آیا در استفادۀ پوتین از گوجه فرنگی برای مقابله با برخی اقدامات ترکیه نیز عمد یا استهزایی در کار است؟

منابع: بلومبرگ، احوال، دیلی صباح، ایسنا