ئاشتیی کوردەکان و تورکیا؛ کۆتاییی جەنگ یان دەستپێکی گوزەرێکی سیاسیی درێژخایەن؟

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی لە شیکارییەکدا سەبارەت بە پرۆسەی «کۆمەڵگەی ئاشتی و دیموکراتیک» لە تورکیا، ئەم پرۆسەیە بە قۆناغێکی نوێ لە پەیوەندییەکانی دەوڵەتی تورکیا و کوردەکان دەزانێت کە دوای زیاتر لە چوار دەیە لە ئاڵۆزی و پێکدادان، بڕیارە پرسی کورد لە ڕێگەی سەربازییەوە بگوازێتەوە بۆ گۆڕەپانی سیاست. لە ڕوانگەی ئەم مەڵبەندەوە، سەرەڕای هەوڵی هەندێک لە ناوەندەکانی دەسەڵات و ڕەوتە سیاسییەکان بۆ لاوازکردنی پرۆسەی ئاشتی، چوارچێوەی ئەو ڕێککەوتنەی لە ۱۰ی ئابی ۲۰۲۶دا بە دەنگی ۴۶۸ پەرلەمانتار لە کۆی ۶۰۰ پەرلەمانتاری پەرلەمانی تورکیا پەسەند کرا، ئێستا کەوتووەتە قۆناغی جێبەجێکردنی کردارییەوە و چاوەڕوان دەکرێت لە هەفتەکانی داهاتوودا هەنگاوی دەستنیشانکراو لەلایەن هەردوو لایەنەوە بنرێت.

بەپێی ئەم شیکارییە، پرۆسەی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە لەسەر بنەمای کرداری بەرامبەر و قۆناغ بە قۆناغ دامەزراوە؛ بەم مانایەی کە هەر هەنگاوێکی لایەک دەبێت لەگەڵ هەنگاوێکی هاوئاست لەلایەن لایەنەکەی ترەوە هاوڕێ بێت تا بەم شێوەیە متمانە لە نێوان هەردوولادا دروست ببێت و پابەندبوونیان بە ڕێگەچارەی سیاسی بپێورێت. پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی ئاماژە بە لێدوانەکانی محەمەد ئۆچوم، ڕاوێژکاری سەرۆککۆماری تورکیا دەکات، کە بەپێی ئەوە عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە کۆمیتەی لاوەکیی پەرلەمان بۆ چاودێریکردنی پرۆسەی داماڵینی چەکی پارتی کۆرێکارانی کوردستان بەشداری دەکات. لە ڕوانگەی ئەم مەڵبەندەوە، میتۆدێکی لەم شێوەیە دەتوانێت پەیوەندیی ڕاستەوخۆی ئۆجەلان لەگەڵ پەرلەمان لە پرۆسەی چاکسازیی یاسایی، ئازادکردنی بەندکراوە سیاسییەکان و گەڕانەوەی کەسایەتییە کوردەکان لە دوورخراوەیی و پەنابەریدا بپارێزێت. هاوکات، پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی)یش هەواڵی لە ئەگەری گۆڕانکاریی ئەرێنی لە داهاتووی نزیکدا داوە و کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیی تورکیای لە مانگی تشرینی یەکەمدا وەک یەکێک لە وێستگە گرنگەکان بۆ هەڵسەنگاندنی پرۆسەی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە داناوە.

پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی هەروەها لەسەر ئەو بڕوایەیە کە لە هەردوولادا ئیرادەیەک بۆ سەرکەوتنی پرۆسەی ئاشتی و گەیشتن بە دۆخێکی بەردەوام و بەدوور لە ئاڵۆزی دروست بووە. ئەم ئیرادەیە دوای زیاتر لە ۴۰ ساڵ جەنگ و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هاوکێشە و تێبینییە نوێیەکاندا هاوڕێ بووە. لەم چوارچێوەیەدا، ئەم مەڵبەندە پێی وایە دەوڵەتی تورکیا گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە بزووتنەوەی چەکداریی کوردەکان لە ڕێگەی سەربازییەوە نا لەناو دەبرێت و تێچووە ئابوورییەکانی ئەم جەنگەش گەیشتووەتە ئاستێکی زۆر قورس. ئەم شیکارییە پشت بە خەمڵاندنەکەی نومان کورتولموش، سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا سەبارەت بە تێچووی نزیکەی دوو تریلیۆن دۆلاریی جەنگەکە و هەروەها ژمارەی ۲.۳ تریلیۆن دۆلاریی ئاماژەپێکراو لەلایەن ڕەجەب تەیب ئەردۆغانەوە دەبەستێت. لە ڕوانگەی مەڵبەندەکەوە، دەستکەوتنی ئەم ڕاستییە زەمینەی بۆ وەلانانی پشتبەستن بە ڕێگەچارەی سەربازی و ئاڕاستەبوون بەرەو ڕوانگەیەکی سیاسی ڕەخساندووە.

لەم چوارچێوەیەدا، پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی ڕوانگە نوێیەکەی تورکیا لەسەر دوو میحوەر شیکاری بۆ دەکات: یەکەم، چاکسازیی یاسایی و سڕینەوەی بەربەستەکانی پەیوەندیدار بە ناسنامە و زمانی کوردی و بەخشینی دەسەڵاتی کارگێڕیی بەرفراوانتر؛ دووەم، دیاریکردنی چارەنووسی دۆخی هێزە چەکدارەکان، کەسایەتییە سیاسییەکان و مامۆستایانی زانکۆ لە دوورخراوەییدا و ڕەخساندنی زەمینەی گەڕانەوەیان بۆ ژیانی سیاسی لە ناوخۆی وڵاتدا. ئەم شیکارییە هەروەها ئازادکردنی هەزاران کادیر و چالاکی سیاسیی کورد بە بەشێک لە پرۆسەی چاوەڕوانکراو دەزانێت.

پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی هۆکاری گۆڕانی ڕوانگەی دەوڵەتی تورکیا تەنیا لە شکستپێنانی بژاردەی سەربازیدا نابینێتەوە، بەڵکو کۆمەڵێک فاکتەری ناوخۆییشی بۆ ڕیز دەکات. بە بڕوای ئەم مەڵبەندە، ڕەوتی سیاسیی کوردەکان سەرەڕای سەرچاوەی سنووردار و کەشوهەوای سەرکوت و گوشار، توانوێتی پێگەی خۆی لە پێکهاتەی سیاسیی تورکیادا بچەسپێنێت و وەک نوێنەری ڕاستەقینەی بەشێکی گەورە لە کوردەکان بچێتە پەرلەمانەوە. ئەم ڕەوتە هەروەها لە زۆربەی شارەوانییەکانی ناوچە کوردنشینەکاندا سەرکەوتنی بەدەست هێناوە؛ بابەتێک کە لە ڕوانگەی مەڵبەندەکەوە نیشاندەری ئارەزووی بەشێکی گەورەی کۆمەڵگەی کوردییە بۆ نوێنەرایەتیی سیاسیی ناسنامەی کوردی، پاراستنی تایبەتمەندییە کلتوورییەکان و بەهرەمەندبوون لە دەسەڵاتی بەرفراوان لە بەڕێوەبردنی خۆجێییدا. لەم شیکارییەدا، هەر ئەم سەرکەوتنانە بوونەتە هۆی ئەوەی هەوڵەکانی دەوڵەت بۆ کۆنتڕۆڵکردنی دەنگی سیاسیی کوردەکان و دروستکردنی جێگرەوەیەک کە پشتیوانیی حکومەتی هەبێت بە شکست کۆتایی بێت.

ئەم مەڵبەندە لە لێکۆڵینەوەی پرۆسەی مێژووییشدا پێی وایە سیاسەتەکانی چەند دەیەی دەوڵەتی تورکیا بۆ بەرەنگاربوونەوەی ناسنامەی کوردی لە ڕێگەی سەرکوتکردن، دروستکردنی کەلێنی ناوچەیی، ئایینی، هۆزەکی و زمانی و هەروەها لاوازکردنی هێزە سیاسییەکانی کورد نەیانوانیوە پرسی کورد بێکاریگەر بکەن یان بسڕنەوە. پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی سەرکەوتنی پارتی دیموکراتیکی گەلان (هەدەپە) لە هەڵبژاردنەکانی حوزەیرانی ۲۰۱۵دا بە نموونەیەکی گرنگی چەسپاندنی قۆڕسکایی سیاسیی کوردەکان دەزانێت؛ هەڵبژاردنێک کە تێیدا ئەم پارتە لە ۱۴ پارێزگای کوردنشیندا ۵۰ کورسیی پەرلەمانی بەدەست هێنا، لە کاتێکدا پارتی داد و گەشەپێدان (ئاکپارتی) لە هەمان ناوچانەدا ۹ کورسیی بەدەست هێنابوو.

لە پاڵ گۆڕانکارییە ناوخۆیییەکاندا، پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی کۆمەڵێک گۆڕانکاریی ناوچەیی و نێودەوڵەتییش بە فاکتەری کاریگەر لەسەر گۆڕانی هاوکێشەکانی ئەنقەرە دەزانێت. ئەم شیکارییە ئاماژە بە گۆڕانکارییەکانی دوای ۷ی تشرینی یەکەمی ۲۰۲۳ و دەرئەنجامەکانی جەنگ لە غەززە، لبنان، سوریا و ئێران دەکات و هەروەها باس لە گوتارەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە گۆڕینی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕوانین بۆ تورکیا وەک مەترسییەکی ئەگەری لە دوای ئێران دەکات. پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی لە ئەڵمانیا، لەم چوارچێوەیەدا پشت بە ڕاپۆرتی ستراتیژیی ناگل لە کانوونی دووەمی ۲۰۲۵دا دەبەستێت و ئەنجام دەگرێت کە ئەنقەرە بەردەوامبوونی جەنگێکی درێژخایەن لەگەڵ کوردەکان لە دۆخە نوێیەکەدا، لە ڕووی تێچووی سیاسی و ئابوورییەوە، بە سەختتر لە ڕابردوو هەڵسەنگاندووە.

لە گێڕانەوەی پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردیدا، دەوڵەت باخچەلی، ڕێبەری پارتی بزووتنەوەی نەتەوەییی تورکیا (مەهەپە)، لە یەکەم کەسایەتییە سیاسییەکان بوو کە درکی بەم گۆڕانی دۆخە کرد و لە ۲۲ی تشرینی یەکەمی ۲۰۲۴دا داوای گفتوگۆ و ڕێگەچارەی ئاشتییانەی کرد. بە نووسینی ئەم مەڵبەندە، عەبدوڵڵا ئۆجەلانیش لە ۲۷ی شوباتی ۲۰۲۵دا بە خستنەڕووی پڕۆژەی «کۆمەڵگەی ئاشتی و دیموکراتیک» وەڵامی ئەم داوایەی دایەوە، کە مەڵبەندەکە ئەم هەنگاوە بە درێژەپێدەری کۆمەڵە پێشنیازێک دەزانێت کە ئۆجەلان لە ساڵی ۱۹۹۳ەوە لە قۆناغە جیاوازەکاندا بۆ کۆتاییهێنان بە ئاڵۆزییەکان خستوویەتیە ڕوو. لەم شیکارییەدا، بەردەوامیی ئاڵۆزییەکان لە دەیەکانی ڕابردوودا بەرهەمی تێکەڵبوونی سیاسەتەکانی بنەمانراو لەسەر حاشاکردن و بەتاوانناساندنی داواکارییە ناسنامەیییەکانی کوردەکان، پشتبەستن بە ڕێگەچارەی سەربازی و نەبوونی لایەنێکی بەهێز و سوور بۆ چوونة ناو ڕێککەوتنێکی سیاسیی بەردەوام لەگەڵ ئۆجەلاندا وەسف کراوە.

پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی پێی وایە ئۆجەلان داواکارییەکەی باخچەلی بە نیشانەی گۆڕانکارییەکی کرداری لە ڕوانگەی سیاسیی ئەنقەرەدا دانابێت کە تێیدا سیاست جێگەی جەنگ دەگرێتەوە و جەخت لەسەر پێکەوەژیانی تورک و کورد لەسەر بنەمای یەکسانی و مافی بەرامبەر دەکرێتەوە. لە ڕوانگەی ئەم مەڵبەندەوە، داوەتکردنی ئۆجەلان و کوردەکان بۆ پەرلەمان بۆ چارەسەرکردنی پرسی کورد، دەستپێکی قۆناغێکی نوێیە کە تێیدا پرسی کورد لە گۆڕەپانی ئاڵۆزی و سەرکوتەوە دەگوازرێتەوە بۆ گۆڕەپانی پەرلەمان و سیاست.

لە کۆتاییدا، پەیمانگەی لێکۆڵینەوەی کوردی ئەم قۆناغە بە دەستپێکی پرۆسەیەکی سیاسیی درێژخایەن و سەخت بۆ گەیشتنی کوردەکان بە مافی تەواو و یەکسانی دەزانێت. لە چوارچێوەی ئەم شیکارییەدا، چوونی کوردەکان بۆ گۆڕەپانی سیاست و حوکمڕانی بە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییی جیاوازیان، دەتوانێت ببێتە هۆی شێوەگرتنی جۆرێک لە «تێکەڵبوونی سیاسی»؛ مۆدێلێک کە لەسەر بەشداریکردن لە بەڕێوەبردنی وڵاتدا لە ڕێگەی هاوکاری و هاوپەیمانی لەگەڵ هێزە دیموکراتیکەکاندا بنەما نراوە و هاوکات بەڕێوەبردنی ناوچە کوردنشینەکان و ئاوەدانکردنەوەی ئەو ناوچانەی کە لە دەیەکانی جەنگ و هەژاریدا زیانیان بەرکەوتووە، دەخاتە دەستووری کارەوە.