خبر 2026-11-18 11:04 کاتی خوێندنەوە: 7 خولەک ★ — (0)
قەبارەی دەق:
تێلێگرام واتساپ

فۆرێن پۆڵەسی: ئایا هەرێمی کوردستان لە لێواری هەڵوەشانەوەدایە؟

گۆڤاری «فۆرێن پۆڵەسی» لە ڕاپۆرتێکدا توندبوونەوەی ناکۆکییەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، تاوتوێ دەکات و هۆشداریی داوە کە چەقبەستوویی سیاسی لەسەر دابەشکردنی کورسییەکانی پەرلەمان و پۆستە حکوومییەکان، هەرێمی کوردستانی خستووەتە لێواری دابەشبوون و گەڕانەوە بۆ شێوازی دوو ئیدارەییی دەیەی ١٩٩٠؛ دۆخێک کە سەرەڕای لاوازکردنی خۆبەڕێوەبەری و پێگەی هەرێم لە پێکهاتەی فیدراڵیی عێراقدا، دەتوانێت پشتیوانیی نێودەوڵەتی بۆ کوردەکان کەم بکاتەوە و ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتییان بخاتە ژێر کاریگەرییەوە.

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، گۆڤاری فۆرێن پۆڵەسی لە وتارێکدا بە ناونیشانی «ئایا هەرێمی کوردستانی عێراق هەڵدەوەشێتەوە؟» دەنووسێت توندبوونەوەی ناکۆکییەکان لە نێوان دوو حزبە سەرەکییەکەی هەرێمی کوردستاندا، واتە پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ئەم ناوچەیەی ڕووبەڕووی یەکێک لە جدیترین قەیرانە سیاسییەکانی خۆی کردووەتەوە لە دوای کۆتاییهاتنی جەنگی ناوخۆییی دەیەی ١٩٩٠ەوە. ناکۆکی لەسەر دابەشکردنی کورسییەکانی پەرلەمان و پۆستە حکوومییەکان ئێستا گەیشتووەتە قۆناغێک کە ئەگەری پێکهێنانی دوو حکوومەت و دوو ئیدارەی جیاوازی لە هەرێمی کوردستاندا جارێکی تر هێناوەتەوە ئاراوە. ئەم بارودۆخە دەتوانێت دەستکەوتە سیاسی و ئابوورییەکانی چەند دەیەی ڕابردووی کوردەکان بخاتە مەترسییەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە، پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتیی بنەماڵەی بارزانی و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرۆکایەتیی بنەماڵەی تاڵەبانی، لەسەر بنەمای ڕێککەوتنێک بە نێوەندگیریی ئەمریکا، جۆرێک لە دابەشکردنی دەسەڵاتیان لە هەرێمی کوردستاندا قبووڵ کرد. بەپێی ئەم ڕێککەوتنە، سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان کەوتە دەست پارتی دیموکرات و یەکێتیی نیشتمانیش سەرۆکایەتیی کۆماری عێراقی لە بەغدا بە دەستەوە بوو. ئەم ڕێککەوتنە سەرەڕای ناکۆکییە قووڵەکانی هەردوو حزب، زەمینەی شێوەگرتنی پێکهاتەیەکی حکوومەتیی هاوبەشی فەراهەم کرد و ڕێگریی کرد لە گەڕانەوە بۆ دۆخی جەنگی ناوخۆییی دەیەی ١٩٩٠.

لەگەڵ ئەوەشدا، هاوسەنگیی هێز لە نێوان هەردوو حزبدا پلە بە پلە گۆڕا. یەکێتیی نیشتمانی لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە بەشێک لە بنکەی جەماوەری و هەڵبژاردنی خۆی بە حزبە بچووکترە بەرهەڵستکارەکان دۆڕاند و لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٣ی پەرلەمانی کوردستاندا، پارتی دیموکرات ٣٨ کورسی لە کۆی ١٠٠ کورسی بە دەست هێنا، لە کاتێکدا پشکی یەکێتیی نیشتمانی تەنیا ١٨ کورسی بوو. پارتی دیموکرات هەروەها لە ساڵی ٢٠١٨دا هەوڵی دا پێگە و کاریگەریی یەکێتیی نیشتمانی لەسەر پۆستی سەرۆکایەتیی کۆماری عێراق بخاتە ژێر پرسیارەوە.

لە هەمان قۆناغدا، یەکێتیی نیشتمانی ڕووبەڕووی قەیرانی ناوخۆیی و ڕکابەری لەسەر سەرکردایەتیی حزبیش بووەوە. دوای کۆچی دواییی جەلال تاڵەبانی لە ساڵی ٢٠١٧دا، ناکۆکییە ناوخۆیییەکانی ئەم حزبە زیادیان کرد و دواجار بافڵ تاڵەبانی، کوڕی جەلال تاڵەبانی، لە ساڵی ٢٠٢٢دا سەرکردایەتیی حزبەکەی گرتە دەست. لە بەرامبەردا، لاهوور تاڵەبانی، ئامۆزای بافڵ و ڕکابەری سیاسیی ئەو، ڕووبەڕووی تۆمەتی پیلانگێڕی بۆ تیرۆرکردن بووەوە و سزای پێنج ساڵ زیندانیی بەسەردا سەپێنرا؛ تۆمەتێک کە ناوبراو ڕەتی دەکاتەوە. ئەم پێشهاتانە بوونە هۆی لاوازبوونی یەکڕیزیی ناوخۆییی یەکێتیی نیشتمانی و ئاڵۆزتربوونی پەیوەندییەکانی لەگەڵ پارتی دیموکراتدا.

هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ جارێکی تر ناکۆکیی لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات توندتر کردەوە. پارتی دیموکرات بە بەدەستهێنانی ٣٩ کورسی لە پلەی یەکەمدا جێگیر بوو و یەکێتیی نیشتمانی بە ٢٣ کورسی بووە دووەم. پارتی دیموکرات پێی وابوو دابەشکردنی وەزارەتەکان و پۆستە باڵا حکوومییەکان دەبێت هاوتەریب بێت لەگەڵ ژمارەی کورسییەکانی هەڵبژاردنی هەر حزبێک، بەڵام یەکێتیی نیشتمانی جەختی لەسەر جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی ساڵی ٢٠٠٦ و دابەشکردنی پەنجا بە پەنجای دەسەڵات دەکردەوە.

ئەم ناکۆکییە بووە هۆی ئەوەی هەرێمی کوردستان لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٢٤ەوە بە کردەوە بێ پەرلەمانێکی چالاک و حکوومەتێکی نوێ بمێنێتەوە. دانوستانە درێژخایەنەکانی هەردوو حزبیش بۆ پێکهێنانی کابینە نەگەیشتنە ئەنجام و قەیرانە سیاسییەکە گەیشتە چەقبەستوویی.

خاڵی وەرچەرخانی نوێی ئەم قەیرانە لە چواری تشرینی دووەمی ٢٠٢۶دا تۆمار کرا؛ کاتێک پارتی دیموکرات توانیی بە ڕاکێشانی پشتیوانیی ژمارەیەک لە پەرلەمانتارانی حزبە بەرهەڵستکارەکان و سێ پەرلەمانتاری یەکێتیی نیشتمانی، ڕێژەی یاساییی ٥١ کورسی بۆ بەستنی دانیشتنی پەرلەمان بە دەست بهێنێت. دواتر ئەم حزبە دەستەی سەرۆکایەتیی نوێی پەرلەمانی هەرێمی کوردستانی هەڵبژارد؛ هەنگاوێک کە ڕووبەڕووی ناڕەزایەتیی توندی یەکێتیی نیشتمانی بووەوە.

هۆشیار سیوەیلی، بەرپرسی پەیوەندییەکانی دەرەوەی پارتی دیموکرات، لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ فۆرێن پۆڵەسی ڕایگەیاند کە هەردوو حزب لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا دانوستانی چڕوپڕیان بۆ پێکهێنانی حکوومەتی نوێ ئەنجام داوە، بەڵام ناکۆکی لەسەر دابەشکردنی وەزارەتەکان و پۆستە باڵا حکوومییەکان ڕێگر بووە لە گەیشتن بە ڕێککەوتن. بە گوتەی ناوبراو، پارتی دیموکرات بۆ کۆتاییهێنان بەم چەقبەستووییە ناچار بوو لە ڕێگەی پێکهێنانی زۆرینەی پەرلەمانییەوە، چالاکییەکانی پەرلەمان دەست پێ بکاتەوە.

لە بەرامبەردا، سەعدی ئەحمەد پیرە، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانی، گێڕانەوەیەکی جیاوازی خستە ڕوو. ناوبراو بانگەشەی ئەوەی کرد کە دانوستانەکانی نێوان هەردوو حزب هێشتا بەردەوام بوون و تەنانەت لە قۆناغەکانی کۆتایی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان نزیک ببوونەوە، بەڵام پارتی دیموکرات بە شێوەیەکی تاکلایەنە بڕیاری دا دانیشتنی پەرلەمان ببەستێت. سەعدی ئەحمەد پیرە هەروەها بانگەشەی ئەوەی کرد کە پارتی دیموکرات بە پێدانی بڕە پارەیەکی زۆر بە ژمارەیەک لە پەرلەمانتارانی یەکێتیی نیشتمانی و حزبەکانی تر، دەنگە پێویستەکانی بۆ پێکهێنانی ڕێژەی یاسایی کڕیوەتەوە.

پارتی دیموکرات ئەم تۆمەتەی ڕەت کردەوە. هۆشیار سیوەیلی بە ئاماژەدان بە هەڵوێستی پەرلەمانتارانی حزبەکانی تر گوتی نزیکەی سەرجەم ئەو پەرلەمانتارانەی لە دانیشتنەکەی پەرلەماندا ئامادە بوون، بانگەشەی وەرگرتنی ئیمتیازاتی دارایی یان بەرتیلیان ڕەت کردووەتەوە.

لە کاردانەوە بەم پێشهاتانە، بافڵ تاڵەبانی ڕایگەیاند یەکێتیی نیشتمانی لە حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەکشێتەوە و ئەگەر پارتی دیموکرات لە ڕەوتی پێکهێنانی دامەزراوە نوێیەکان بەردەوام بێت، ئەوا ئەم حزبەش حکوومەتێکی سەربەخۆ لە دەرەوەی پێکهاتەی ئێستای هەرێم پێک دەهێنێت. بافڵ تاڵەبانی بە ئاماژەدان بە ئەگەری پێکهێنانی دوو ئیدارەی جیاواز گوتی: ئەگەر ئێوە سەرۆکی هەرێم هەڵبژێرن، ئێمەش سەرۆکی هەرێم هەڵدەبژێرین و ئەگەر ئێوە وەزیر دیاری بکەن، ئێمەش وەزیر دیاری دەکەین.

ئەم لێدوانانە بە کردەوە ئەگەری گەڕانەوەیان بۆ شێوازی دوو ئیدارەییی دەیەی ١٩٩٠ هێناوەتە ئاراوە؛ سەردەمێک کە هەرێمی کوردستان بەسەر دوو ناوچەی هەژموونی سیاسی و کارگێڕیی پارتی دیموکرات لە هەولێر و دهۆک و یەکێتیی نیشتمانی لە سلێمانیدا دابەش ببوو.

سەرەڕای ئەم گرژییانە، پارتی دیموکرات ڕایگەیاندووە بۆ ڕێگریکردن لە وەها ئەنجامێکی کارەساتبار هەموو هەوڵی خۆی دەخاتە گەڕ. مەسعوود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکرات، لە نۆی تشرینی دووەمدا داوای لە یەکێتیی نیشتمانی کرد بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکە بگەڕێتەوە سەر مێزی دانوستان، بەڵام بافڵ تاڵەبانی ئەم داواکارییەی بە جدی نەزانی.

لە هەمان کاتدا، هەردوو حزب هەوڵیان داوە بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆیان لە پشتیوانیی بەغدا بەهرەمەند بن. مەسروور بارزانی، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، لە نۆی تشرینی دووەمدا لەگەڵ محەممەد شیاع سوودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، کۆ بووەوە. ناوبراو دوای ئەم کۆبوونەوەیە ڕایگەیاند بەغدا ڕەزامەندیی دەربڕیوە لەسەر بەردەوامبوونی پێدانی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم لە ڕێگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە. بافڵ تاڵەبانیش لە ١٢ی تشرینی دووەمدا سەردانی بەغدای کرد و لەگەڵ ژمارەیەک لە بەرپرسانی عێراقی، لەوانە نوێنەرانی ڕەوتی چوارچێوەی هەماهەنگی، کۆ بووەوە تاوەکو پشتیوانیی سیاسیی پێویست بۆ هەڵوێستەکانی یەکێتیی نیشتمانی بە دەست بهێنێت.

یەکێتیی نیشتمانی هەروەها لە دەی تشرینی دووەمدا سکاڵایەکی پێشکەش بە دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق کرد و داوای هەڵوەشاندنەوەی ڕەوتی کاراکردنەوەی پەرلەمانی هەرێمی کرد. دادگا لە ١٥ی تشرینی دووەمدا داواکارییەکی جیاوازی بۆ هەڵپەساردنی چالاکییەکانی پەرلەمان ڕەت کردەوە، بەڵام بڕیارە لە ١٤ی کانوونی یەکەمدا سەبارەت بە داواکارییەکی تر بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و گۆڕینی بۆ حکوومەتێکی خاوەن دەسەڵاتی سنووردار و کاتی، دانیشتنی دادبینی ببەستێت. ئەم بابەتە دەتوانێت کاریگەری لەسەر چارەنووسی پێکهاتەی جێبەجێکاری هەرێم و بەردەوامیی قەیرانە سیاسییەکە دابنێت.

ئەم گۆڤارە لە درێژەدا ئاماژە بە هەڵوێستی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەکات کە هێشتا خوازیاری پاراستنی یەکپارچەییی هەرێمی کوردستانە. تۆم باراک، باڵیۆزی ئەمریکا لە تورکیا و نێردەی تایبەتی ئەم وڵاتە بۆ کاروباری سووریا و عێراق، لە ١١ی تشرینی دووەمدا ئامۆژگاریی لایەنە کوردییەکانی کرد ناکۆکییەکانیان وەلا بنێن. ناوبراو لە گفتوگۆیدا لەگەڵ بەرپرسانی هەردوو حزبدا جەختی لە پێویستیی پاراستنی یەکپارچەییی هەرێم کردەوە. بافڵ تاڵەبانیش لە کاردانەوە بەم لێدوانانە، داوای لە پارتی دیموکرات کرد ناکۆکییەکان وەلا بنێت.

محەممەد ساڵح، توێژەری باڵای نانیشینگەی پەیمانگەی سیاسەتی دەرەوە، پێی وایە هیچ کام لە دوو حزبەکە هێشتا دەرگاکانی ئاشتەوایییان دانەخستووە و هەردووکیان بە هێشتنەوەی دەرفەتی دانوستان و ڕێککەوتن، نەرمییان نواندووە. بە باوەڕی ناوبراو، کشانەوەی وەزیرەکانی یەکێتیی نیشتمانی لە حکوومەت گورزێکە لە حکوومەتی هەرێمی کوردستان، بەڵام بە مانای ڕووخانی حکوومەت نییە.

ئەو هەروەها جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە دابەشبوونی هەمیشەییی هەرێمی کوردستان بەسەر دوو ئیدارەی جیاوازدا لەگەڵ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی ئەمریکا لە عێراقدا، بەتایبەت لە بارودۆخی نیگەرانیی واشنتن لە فراوانبوونی مەودای کاریگەریی ئێران، ناکۆکە. لە ڕوانگەی ئەوەوە، هەڵوێستەکانی ئەمریکا نیشان دەدەن واشنتن خوازیاری شێوەگرتنی دوو پێکهاتەی کارگێڕیی جیاواز نییە لە هەرێمی کوردستاندا.

فۆرێن پۆڵەسی هەروەها ئاماژە بە لێکەوتەکانی ئەم ناکۆکییانە بۆ سەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵک دەکات. بینەر فایەق کەریم، توێژەری پەیوەست بە ناوەندی هزریی «گفتوگۆی لەندەن»، هۆشداری دەدات کە بەردەوامبوونی ناکۆکییەکان دەبێتە هۆی ئاڵۆزتربوونی بەڕێوەبردنی کاروباری گشتی، سەختبوونی هەماهەنگیی خزمەتگوزارییە حکوومییەکان و سیاسەتە ئابوورییەکان و زیادبوونی نادڵنیایی سەبارەت بە پێدانی مووچەی فەرمانبەران، داهاتەکانی هەرێم و پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا.

پیتەر گالبریت، باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا لە کرواتیا کە زیاتر لە چوار دەیەیە پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ کوردەکاندا هەبووە، هەروەها گەڕانەوە بۆ سیستمی دوو ئیدارەییی دەیەی ١٩٩٠ی بە هەنگاوێک زانی کە دەستکەوتەکانی کوردەکان لاواز دەکات. ناوبراو بە ئاماژەدان بە ناکۆکییە حزبییەکان لە وڵاتە جیاوازەکاندا، خەمباریی خۆی دەربڕی لەوەی کە سیاسەتمەدارانی کورد ڕێگە دەدەن ڕکابەرییە حزبییەکان بوون و دەستکەوتە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان بخەنە مەترسییەوە.

بە گشتی، فۆرێن پۆڵەسی پێی وایە قەیرانی ئێستا لە سەرووی ناکۆکییەکەوەیە لەسەر دابەشکردنی وەزارەتەکان و پۆستە پەرلەمانییەکان و دەتوانێت بوونی پێکهاتەی سیاسیی یەکگرتووی هەرێمی کوردستان بخاتە مەترسییەوە. هەرچەندە هێشتا دەرفەتی ڕێککەوتن لە نێوان پارتی دیموکرات و یەکێتیی نیشتمانیدا هەیە و ئەمریکاش دژی دابەشکردنی هەرێمە بەسەر دوو ئیدارەدا، بەڵام بەردەوامیی بەرەنگاربوونەوەی هەردوو حزب دەتوانێت زەمینەی گەڕانەوە بۆ بارودۆخی دەیەی ١٩٩٠ فەراهەم بکات. لە وەها بارودۆخێکدا، نەک تەنیا خۆبەڕێوەبەریی هەرێم و پێگەی لە پێکهاتەی فیدراڵیی عێراقدا لاواز دەبێت، بەڵکوو پشتیوانیی نێودەوڵەتی لێی ڕەنگە کەم ببێتەوە و هاووڵاتییانی هەرێم باجی سەرەکیی ڕکابەرییە سیاسییەکانی هەردوو حزب دەدەن.

هەواڵی پەیوەندیدار

بۆچوونی بەکارهێنەران

0 بۆچوون
خاڵ:
— (0)
بۆچوونە نێردراوەکان دوای پەسەندکردنی چاودێران بڵاو دەکرێنەوە.