خبر 2026-11-16 09:48 کاتی خوێندنەوە: 6 خولەک ★ — (0)
قەبارەی دەق:
تێلێگرام واتساپ

ئاسایشی وزە؛ قوربانیی ململانێی نێوان پارتی دیموکرات و یەکێتیی نیشتمانی

ململانێی دوو حزبی سەرەکیی هەرێم لەسەر دەسەڵاتی سیاسی و پشکی سەرچاوەکانی نەوت و گاز، بووەتە بەربەست لە بەردەم پێکهێنانی سیاسەتێکی یەکگرتووی وزە؛ بارودۆخێک کە هێرشە یەک لەدوای یەکەکان بۆ سەر دامەزراوەکانی وزە و ڕاگرتنی بەرهەمهێنانی کۆرمۆر، ڕەهندە مەترسیدارەکانی ئاشکرا کردووە.

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، رابین میلز لە وتارێکدا بە ناونیشانی «ئاسایشی وزە لە ململانێ سیاسییەکانی کوردستاندا لەبیر کراوە» جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە جیاوازییە قوڵەکانی نێوان حزبە دەسەڵاتدارەکان لە هەرێمی کوردستان، کێشمەکێشی هەولێر و بەغدا و توانانەبوونی دەسەڵاتی ناوەندیی عێراق لە کۆنتڕۆڵکردنی گرووپە چەکدارەکان، ئاسایشی ژێرخانی وزەی ئەم ناوچەیەی بە توندی لاواز کردووە. بە باوەڕی ئەو، هێرشی درۆنیی هەشتی تشرینی دووەم بۆ سەر کێڵگەی گازی کۆرمۆر و ڕاگرتنی تەواوەتیی بەرهەمهێنانی گاز لەم کێڵگەیەدا، نیشانی دا کە پاشکۆیەتیی تووندی هەرێم بە سەرچاوەیەکی سەرەکیی وزە، لە پاڵ جیاوازییە سیاسییە ناوخۆییەکاندا، ئەو لە بەرامبەر هێرش و فشارە سیاسییەکاندا بریندار و ناسک کردووە.

کێڵگەی گازی کۆرمۆر کە لەلایەن هاوبەشیی «پەرل پترۆلیوم»، پێکهاتوو لە کۆمپانیاکانی «کریسنت»ی ئیماراتی و «دانا گەس»، بەڕێوە دەچێت، گرنگترین سەرچاوەی بەرهەمهێنانی گازی هەرێمی کوردستانە. توانای بەرهەمهێنانی ئەم کێڵگەیە لە تشرینی یەکەمی ساڵی ڕابردوودا بۆ حەوت سەد و پەنجا ملیۆن پێ سێجا لە ڕۆژێکدا بەرز بووەوە، بەڵام هێرشی دوایی زیانی گەورەی بە دامەزراوەکانی گەیاند و بەرهەمهێنانی گازی بە تەواوی ڕاگرت. لە ئەنجامی ئەم ڕووداوەدا، بەرهەمهێنانی کارەبا لە هەرێمی کوردستان لە نزیکەی سێ هەزار و حەوت سەد مەگاوات پێش هێرشەکە، دابەزی بۆ نزیکەی هەزار مەگاوات و بەشە جیاوازەکانی ناوچەکە ڕووبەڕووی پچڕانی کارەبا بوونەوە.

میلز پێی وایە پێچەوانەی هەندێک خەمڵاندنی سەرەتایی، هێرشی دوایی ڕاستەوخۆ لە جەنگی ئەمریکا و ئێرانەوە سەرچاوەی نەگرتبوو، بەڵکوو ڕیشەی سەرەکیی ئەوە دەبێت لە جیاوازییە ناوخۆییەکانی عێراق و رکابەرییە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستاندا بگەڕێین. ئەو دەڵێت ئەگەر ئێران مەرامی هەبووایە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە هەرێم بپێکێت، ئەوا بە ئەگەرێکی زۆرەوە کێڵگەی نەوتی سەرەنگ کە کۆمپانیای ئەمریکیی «اچ‌کی‌ان» تێیدا کار دەکات، دەکەوتە بەر هێرش. ئەم کێڵگەیە پێشتر لە مانگەکانی ئازار و نیساندا زیانی بەرکەوتووە. بە نووسینی ئەو، لە بارودۆخی ئێستادا، بڕینی هەناردەی نەوت ئامرازێکی کاریگەرتر دەبێت بۆ تاران لە بەرزکردنەوەی فشار لەسەر بازاڕە جیهانییەکان و دەسەڵاتی ئەمریکا.

نووسەر، جیاوازیی نێوان حزبی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و حزبی دیموکراتی کوردستان بە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی نائەمنبوونی ژێرخانی وزە دەزانێت. یەکێتی کە کۆنتڕۆڵی بەشی باشووری هەرێم و شاری سلێمانی لە دەستدایە، لە دەسەڵاتی هەرێم کشاوەتەوە و هەڕەشەی ئەوەی کردووە کە دەسەڵاتێکی سەربەخۆ بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی پێک بهێنێت؛ هەنگاوێک کە دەتوانێت ڕەوتی یەکپارچەییی بونیادی دەسەڵاتداریی هەرێم کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا بە نێوەندگیریی ئەمریکا شێوەی گرت، پێچەوانە بکاتەوە.

بە نووسینی میلز، بافل تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانی و کوڕی جەلال تاڵەبانی، سەرۆککۆماری پێشووی عێراق، لەگەڵ ڕەتکردنەوەی ئەو تێڕوانینەی کە حزبەکەی لە ژێر کاریگەریی تارانیدایە، ڕایگەیاندووە کە ئەم تێڕوانینە پەیوەندی بە ڕابردووەوە هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، نووسەر پێی وایە یەکێتی کە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بەشێک لە دەسەڵاتی سیاسیی خۆی لە بەرامبەر حزبی دیموکراتدا لە دەست داوە، نیگەرانی ئەوەیە کە لە پشکەکەی خۆی لە پیشەسازیی نەوت و گاز لە هەرێم لا بدرێت. ئەو ئاماژە بە لێدوانەکانی بافل تاڵەبانی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەکات کە گوتبووی گاز هەرگیز ڕادەستی لایەنی بەرامبەر ناکات. لە بارودۆخێکی وەهادا، دەسەڵاتی ئەمریکاش مەیلی نییە دەستوەردان بکات بۆ چارەسەرکردنی جیاوازییەکان، و تام باراک، نێردەی تایبەتی ئەمریکا، ئەم بابەتەی بە مەسەلەیەکی ناوخۆیی لە عێراق زانیوە.

میلز لە درێژەدا، جیاوازییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتی فیدراڵی عێراق بە هۆکارێکی تر لە تەشەنەسەندنی قەیرانی وزە دەناسێنێت. ئەگەرچی هەردوو لایەن لە مانگی ئازاردا بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێم لە ڕێگەی هێڵی بۆریی تورکیاوە گەیشتنە ڕێککەوتن و بەڕێوەبردنی هەناردە ڕادەستی دەسەڵاتی بەغدا کراوە، بەڵام هێشتا جیاوازی لەبارەی هەناردەی نایاساییی نەوت لە ڕێگەی ئێران و قەبارەی بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێم لە ئارادایە.

بە باوەڕی نووسەر، داخستنی گەرووی هورمز گرنگیی هێڵی بۆریی گواستنەوەی نەوتی هەرێمی کوردستانی بۆ تورکیا بەرز کردووەتەوە. ئەم هێڵی بۆرییە ئێستا ڕۆژانە نزیکەی پێنج سەد هەزار بەرمیل نەوت دەگوازێتەوە کە دوو سەد هەزار بەرمیل لەو نەوتە لە ڕێگەی لۆرییەوە لە باشووری عێراقەوە بۆ ڕێگەی هەناردە دەگوازرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، لە حاڵەتی جێبەجێکردنی بەرنامەی بەغدا بۆ نۆژەنکردنەوەی ڕێگەی ڕاستەقینەی گواستنەوەی نەوتی کەرکوک، گرنگیی ستراتیژیی هێڵی بۆریی هەرێم ڕەنگە کەم بێتەوە.

نووسەر هەروەها گرووپە چەکدارەکان لە عێراق بە بەرپرسی هێرشە درۆنی و مووشەکییەکان بۆ سەر ژێرخانی وزەی هەرێم دەزانێت. بە نووسینی ئەو، ئەم گرووپانە پێشتر لە هێرش بۆ سەر ژێرخانی نەوتی عەرەبستانیشدا تاوانبار کراون. دەرچوونی سیستمەکانی پەرژینی ئاسمانیی ئەمریکا لە هەرێم لە ئەیلوولدا و دواکەوتنی بەغدا لە دابینکردنی سیستمی ڕووبەڕووبوونەوەی درۆن، برینداریی دامەزراوەکانی وزەی بەرز کردووەتەوە.

لە بەشێکی تری وتارەکەدا، نووسەر ئاماژە بە سنوورداریی بژاردەکانی هەرێم بۆ قەرەبووکردنەوەی ڕاگرتنی بەرهەمهێنانی کۆرمۆر دەکات. کێڵگەی گازی چەمچەماڵ کە «پەرل پترۆلیوم» خەریکی گەشەپێدانییەتی، ڕەنگە لە ساڵی داهاتووەوە بگاتە قۆناغی بەرهەمهێنان، بەڵام لە کورتماوەدا جێگرەوەی کۆرمۆر نابێت. هەروەها کێڵگەی گازی میران کە کۆمپانیای «اچ‌کی‌ان» لە مانگی ئایاردا مۆڵەتی گەشەپێدانی پێ بەخشرا، بەهۆی بوونی بڕی بەرزی سۆلفیدی هیدڕۆژن، گازێکی ژەهراوی و خۆرە، پێویستی بە چەندین ساڵ سەرمایەگوزاری و گەشەپێدان هەیە. بەشێکی گرنگی پاشەکەوتی گازی گەورەی هەرێم لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتییدا هەڵکەوتووە، لە کاتێکدا زۆربەی پاشەکەوتی نەوتی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی پارتیدا چڕ بوونەتەوە؛ بابەتێک کە بە گوتەی میلز، خۆی زەمینەساز بۆ تەشەنەسەندنی جیاوازییەکانی هەردوو حزب بووە.

نووسەر هەروەها ئەوەش دەخاتە ڕوو کە بەغدا لە جیاوازییەکان و سستبوونی سەرمایەگوزاری لە هەرێم کەڵکی وەرگرتووە بۆ ڕاکێشانی کۆمپانیا نەوتی و گازییەکان. دەسەڵاتی عێراق کە پێشتر کۆمپانیا چالاکەکانی لە هەرێم دەخستە ڕستەی ڕەشەوە، ئێستا پێشوازی لە کۆمپانیاکانی وەکوو کرسنت و اچ‌کی‌ان دەکات بۆ سەرمایەگوزاری لە پڕۆژەکانی وزەی خۆیدا. لە هەمان کاتدا، کۆمپانیاکانی «شەمەران»ی کەنەدی و «گەلف کیستۆن»ی بەریتانیش خەریکی تێکەڵبوون و هاتنە ناو پڕۆژەی کێڵگەی نەوتی حەمرینی سەر بە اچ‌کی‌انن. لە ڕوانگەی میلزەوە، ئەم ڕەوتە دەتوانێت پێگەی هەرێم لە رکابەریی وزەدا لەگەڵ بەغدا لاواز بکات.

لە کۆتاییدا، میلز جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هەرێمی کوردستان بۆ کەمکردنەوەی برینداریی خۆی دەبێت لە پاشکۆیەتیی کێڵگەی گازی کۆرمۆر دەربچێت و سەرچاوەی وزەی جیاوازتر دروست بکات. ئەو گەشەپێدانی کێڵگە گازییە نوێیەکان، نۆژەنکردنەوەی وێستگەکانی کارەباوەیئابی، سەرمایەگوزاریی بەرفراوان لە وزەی خۆردا و دروستکردنی پەیوەندیی گازیی دوولایەنە لەگەڵ تورکیادا بە گرنگترین ڕێکارەکان دەزانێت.

بە باوەڕی ئەو، دەستپێشخەریی «ڕۆشنایی» بۆ ڕێکخستنی دابینکردنی کارەبا و کەمکردنەوەی پاشکۆیەتیی خەڵک بە مۆلیدە دیزلییەکان هەنگاوێکی ئەرێنییە، بەڵام بەس نییە. هەرێم دەتوانێت بە بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنانی کارەبا و دروستکردنی مازادی وزە، گاز یان کارەبا بۆ ناوچەکانی تری عێراق بنێرێت و لەم توانا وەک چەکێک لە دانوستانە نەوتییەکاندا لەگەڵ بەغدا کەڵک وەرگرێت. وەها هەنگاوێک هەروەها هاندەری دەسەڵاتی ناوەندی بۆ پاراستنی دامەزراوەکانی وزەی کوردستان بەرز دەکاتەوە.

هەرێمی کوردستان سەرەڕای بەهرەمەندبوون لە پاشەکەوتی گرنگی نەوت و گاز، بەهۆی جیاوازییە سیاسییە ناوخۆییەکان، کێشمەکێشی بەردەوام لەگەڵ بەغدا و پاشکۆیەتیی تووند بە ژێرخانی سنوورداری وزەوە، نەیتوانیوە لە توانا ستراتیژییەکانی بە شێوەیەکی دروست کەڵک وەرگرێت. لە ڕوانگەی نووسەرەوە، تا ئەو کاتەی حزبە کوردییەکان لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات و سەرچاوەکانی وزە نەگەنە ڕێککەوتن، ئاسایشی وزەی هەرێم هێشتا لە ژێر هەڕەشەدا دەبێت و بەغداش دەرفەتی زیاتری دەبێت بۆ فراوانکردنی کاریگەریی خۆی لە بەشی نەوت و گازی ناوچەکەدا.

هەواڵی پەیوەندیدار

بۆچوونی بەکارهێنەران

0 بۆچوون
خاڵ:
— (0)
بۆچوونە نێردراوەکان دوای پەسەندکردنی چاودێران بڵاو دەکرێنەوە.