خبر 2026-11-17 09:51 کاتی خوێندنەوە: 7 خولەک ★ — (0)
قەبارەی دەق:
تێلێگرام واتساپ

هێڵی بۆرییە نوێیەکانی عێراق؛ دەرفەتێک بۆ ڕێککەوتنی نەوتیی بەغدا و هەولێر

پلانە نوێیەکەی گواستنەوەی نەوتی عێراق بۆ دەریای سپیی ناوەڕاست دەتوانێت ببێتە زەمینەساز بۆ ڕێککەوتنێکی جێگیر لە نێوان بەغدا و هەولێر سەبارەت بە بەرهەمهێنان، هەناردەکردن و داهاتە نەوتییەکان و بەهێزکردنی هاوکارییە ئابوورییەکانی هەردوو لایەن.

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، محەممەد ئەی. ساڵح لە وتارێکدا لە پەیمانگەی «نیولاینز» بە ناونیشانی «لەوپەڕی هێڵەکانی بۆرییەوە؛ تێکەڵکردنی هەرێمی کوردستان لە داهاتووی وزەی عێراقدا» پێی وایە پلانی نوێی عێراق بۆ دروستکردنی تۆڕێک لە هێڵەکانی بۆریی گواستنەوەی نەوت لە باشووری ئەم وڵاتەوە بۆ دەریای سپیی ناوەڕاست، لە سەرووی پڕۆژەیەکی ژێرخانی و هەوڵێکەوەیە بۆ هەمەجۆرکردنی ڕێگەکانی هەناردەکردنی نەوت و دەتوانێت زەمینەساز بێت بۆ شێوەگرتنی ڕێککەوتنێکی نوێ لە نێوان بەغدا و هەولێردا لە بوارە سیاسی، ئابووری و ئەمنییەکاندا. بە باوەڕی نووسەر، سەرکەوتنی ئەم پڕۆژەیە لە درێژخایەندا بە ڕادەی بەشدارپێکردنی هەرێمی کوردستان لە ستراتیژیی نیشتمانیی وزەی عێراق و دروستکردنی بەرژەوەندییە ئابوورییە هاوبەشەکان لە نێوان دەسەڵاتی فیدراڵ و دەسەڵاتی هەرێمی کوردستاندا گرێ دراوە.

عێراق خەریکی پێشبردنی یەکێک لە گەورەترین پڕۆژە ژێرخانییەکانی وزەی خۆی لە دەیەکانی ڕابردوودایە. ئەم پڕۆژەیە پێکهاتووە لە دروستکردنی تۆڕێک لە هێڵەکانی بۆری بە درێژاییی نزیکەی هەزار کیلۆمەتر کە نەوتی کێڵگە باشوورییەکانی عێراق لە بەسرەوە دەگوازێتەوە بۆ حەدیسە لە پارێزگای ئەنبار و لەوێوە بە دوو ڕێگە بەرەو ڕۆژئاوا و باکوور درێژ دەبێتەوە. ڕێگەی ڕۆژئاوا بە بەندەری بانیاسی سووریا و ڕێگەی باکوور بە فیشخابوور لە سنووری تورکیا دەبەسترێتەوە تاوەکو لە کۆتاییدا دەرفەتی گواستنەوەی نەوت بۆ تۆڕی هێڵەکانی بۆریی تورکیا و بەندەری جەیهان فەراهەم ببێت. هەروەها ئەگەری دروستکردنی ڕێگەیەک بەرەو بەندەری عەقەبە لە ئوردنیش باس کراوە. تێچووی گشتیی ئەم پڕۆژەیە نزیکەی پازدە ملیار دۆلار خەمڵێنراوە و بەپێی ڕاپۆرتەکان، جێبەجێکردنی توێژینەوەکان و قۆناغە سەرەتایییەکانی لە مانگی ئایارەوە دەستی پێ کردووە. دەسەڵاتی عێراقیش بۆ ڕاکێشانی سەرمایە و زانستی تەکنیکیی بیانی، ڕێککەوتنی سەرەتایی لەگەڵ کۆمپانیای ئەمریکیی «شورون»، کۆمپانیای «تی‌ئای کەپیتاڵ» و کۆمپانیای قەتەریی «یو‌سی‌سی هۆڵدینگ» واژۆ کردووە.

گرنگیی ستراتیژیی ئەم پڕۆژەیە دوای جەنگی ئەمریکا، ئێران و ئیسرائیل و پچڕان لە ڕێگەکانی هەناردەکردنی نەوتی عێراق لە گەرووی هورمزەوە زیاتر لە ڕابردوو ئاشکرا بووە. پێش دەستپێکردنی جەنگ لە شوباتی ٢٠٢٦دا، زیاتر لە ٩٠ لە سەدی هەناردەی نەوتی عێراق کە دەگەیشتە نزیکەی ٣.٥ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، بە گەرووی هورمزدا تێپەڕ دەبوو. سنووردارکردنەکانی دروستبوو لەم ڕێگەیەدا بۆ چەند مانگێک بەشی زۆری توانای هەناردەی عێراقی تێک دا و بەغدای ناچار کرد بۆ گواستنەوەی نەوت پەنا بۆ ڕێگە جێگرەوەکان ببات. لەم ماوەیەدا، هێڵی بۆریی هەرێمی کوردستان کە نەوتی کەرکووک بۆ بەندەری جەیهان دەگوازێتەوە، زیاتر لە ٢٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا توانای گواستنەوەی هەبوو و نزیکەی ٥٠ هەزار بەرمیلی تریش بە کەڵکوەرگرتن لە تانکەرەکانی سەر ڕێگە بۆ سووریا دەگوازرایەوە. هەرچەندە هەناردەی نەوتی عێراق لە تەممووزەوە پلە بە پلە بەرز بووەوە و لە سەرەتای ئەیلوولەوە گەیشتە سەرووی سێ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، بەڵام ئەم ئەزموونە نیشانی دا کە پشتبەستنی زیاتر لە پێویست بە گەرووی هورمز تا چەند دەتوانێت ئاسایشی ئابووری و داهاتە نەوتییەکانی ئەم وڵاتە لە بەرامبەر قەیرانە ناوچەیییەکاندا لاواز و آسیب‌پذیر بکات.

بەپێی خەمڵاندنەکانی وەزیری نەوتی عێراق، تۆڕی نوێی هێڵەکانی بۆری دەتوانێت نێوان دوو تا ٢.٢٥ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ توانای هەناردەی نەوتی ئەم وڵاتە زیاد بکات. ڕێگەکانی فیشخابوور بۆ جەیهان و حەدیسە بۆ بانیاسیش هەریەکەیان بە توانای نزیکەی یەک ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا نەخشەسازی کراون. ئەم پلانە بە بەرنامە پڕخواستەکانی دەسەڵاتی عێراق بۆ بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت بۆ ١٠ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا تا ساڵی ٢٠٣٠ گرێ دراوە؛ ئامانجێک کە بە سەرنجدان بە ڕەوتی مێژوویی بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق، بەدیهێنانی پێویستی بە سەرمایەگوزاریی بەرفراوان و گەشەپێدانی ژێرخانی گواستنەوە و هەناردە هەیە.

سەرەڕای گرنگیی ئابووریی ئەم تۆڕە، پێگەی زەمینیی ڕێگە پێشنیارکراوەکان و بارودۆخی ئەمنیی ناوچەکانی تێپەڕبوونی هێڵەکانی بۆری دەتوانێت جێبەجێکردنی تووشی ئاستەنگی جدی بکات. نووسەر هۆشداری دەدات کە گرووپە چەکدارەکان ڕەنگە ئەم پڕۆژەیە بە بەشێک لە هەوڵە فراوانەکانی ئەمریکا بۆ کەمکردنەوەی پاشکۆیەتیی ناوچەکە بە گەرووی هورمز و لاوازکردنی یەکێک لە ئامرازە گرنگە جیۆپۆلەتیکییەکانی تاران لێک بدەنەوە. لەبەر ئەوە، ئەگەری تێکدان یان هێرش بۆ سەر ژێرخانی وزەی عێراق ناکرێت پشتگوێ بخرێت. ئەم نیگەرانییە بە سەرنجدان بە پێشینەی هێرشی گرووپە چەکدارەکان بۆ سەر دامەزراوەکانی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان و تۆمەتە خراوەڕووەکان سەبارەت بە هێرش بۆ سەر تانکەرەکانی هەڵگری نەوتی عێراق گرنگیی زیاتر پەیدا دەکات.

داعشیش یەکێکی ترە لە هەڕەشە ئەگەرییەکان بۆ سەر ئەم تۆڕە هەناردەییە. بەرزبوونەوەی جووڵەکانی ئەم گرووپە لە عێراق و سووریا و هێرشەکانی بۆ سەر ژێرخانی وزە نیشان دەدات کە ناوچەکانی شوێنی چالاکیی ئەم گرووپە هێشتا بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژە گەورە ئابووری و ژێرخانییەکان نائەمنن. لە ئەنجامدا، هێڵەکانی بۆریی پێشنیارکراو لە بەشە عێراقی و سوورییەکانی خۆیاندا ڕەنگە ببنە ئامانجی هێرشەکانی داعش و تێچووە ئەمنی و کارگێڕییەکانی جێبەجێکردنی پڕۆژەکە بەرز بکەنەوە.

لەم نێوەندەدا، محەممەد ئەی. ساڵح جەخت لەسەر گرنگیی پێگەی هەرێمی کوردستان لە دابینکردنی ئاسایش و بەرزکردنەوەی کاراییی ڕێگەی باکووری هەناردەی نەوتی عێراق دەکاتەوە. بە نووسینی ئەو، هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٧وە تا ئێستا تا ڕادەیەکی زۆر لە توندوتیژییە پەیوەندیدارەکان بە داعشەوە پارێزراو بووە و گرووپە چەکدارەکانیش پێچەوانەی هەندێک ناوچەی تری عێراق، ئامادەبوونی مەیدانی و توانای کارگێڕیی هاوشێوەیان لەم ناوچەیەدا نییە. لەم ڕوانگەیەوە، هەرێم دەتوانێت وەکوو ڕێگەیەکی تا ڕادەیەک جێگیرتر بۆ گواستنەوەی نەوت بۆ تورکیا سەرنجی لەسەر بێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، پلانی ئێستای هێڵەکانی بۆری بە شێوەیەک داڕێژراوە کە بەشی زۆری خاکی هەرێمی کوردستان دەسووڕێتەوە و بەشدارپێکردنێکی فراوان بۆ ئەم ناوچەیە لە بەر چاو ناگرێت. نووسەر پێی وایە ئەم ڕێبازە لەگەڵ توانا زەمینی، ئەمنی و ئابوورییەکانی هەرێمدا ناگونجێت و بەغدا دەبێت دیدی خۆی بۆ هەرێم لە ئەکتەرێکی ڕکابەر لە کێشمەکێشە نەوتییەکانەوە بۆ هاوبەشێکی ستراتیژی لە گەشەپێدانی ژێرخانی وزەی عێراق بگۆڕێت. بە باوەڕی ئەو، کەڵکوەرگرتن لە تواناکانی هەرێم دەتوانێت ئاسایشی ڕێگەی باکووری هەناردەی نەوت بەرز بکاتەوە و لە هەمان کاتدا، زەمینەی هاوکاریی ئابووریی قووڵتر لە نێوان بەغدا و هەولێردا فەراهەم بکات.

یەکێک لە گرنگترین تەوەرەکانی وتارەکە، پێویستیی تێکەڵکردنی پیشەسازیی نەوتی هەرێمی کوردستانە لە ستراتیژیی نیشتمانیی وزەی عێراقدا. نووسەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێم نابێت تەنیا وەکوو بابەتێکی پەیوەندیدار بە داهاتەکانی دەسەڵاتی هەرێمەوە لێک بدرێتەوە، بەڵکوو دەبێت بەشێک بێت لە توانای گشتیی بەرهەمهێنان و هەناردەی نەوتی عێراق. لەو بارودۆخەی کە ڕێگە باشوورییەکان یان هێڵە نوێیەکانی بۆری ڕەنگە بەهۆی قەیرانە ئەمنی، سیاسی یان ناوچەیییەکانەوە تووشی تێکچوون ببن، توانای بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێم دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ لە پاراستنی توانای هەناردەی عێراقدا بگێڕێت.

بە باوەڕی محەممەد ئەی. ساڵح، توانای بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێم کە لە ئێستادا چەند سەد هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا خەمڵێنراوە و بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەی تەنانەت لەم ئاستەش نزمترە، لە ئەگەری فەراهەمبوونی بارودۆخی گونجاوی سیاسی، یاسایی و سەرمایەگوزاریدا دەتوانێت بۆ یەک تا دوو ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بەرز ببێتەوە. وەها بەرزبوونەوەیەک نەک تەنیا پێگەی هەرێم لە بازاڕی وزەدا بەهێز دەکات، بەڵکوو بە عێراق دەرفەت دەدات لە بەرامبەر قەیرانە ئەگەرییەکان لە ڕێگەکانی هەناردەدا، لە سەرچاوە و توانای جێگرەوە بەهرەمەند بێت. بەدیهێنانی ئەم ئامانجەش پێویستی بە دروستکردنی چوارچێوەیەکی ڕوون بۆ بەرهەمهێنان، هەناردە، داهاتە نەوتییەکان و چالاکیی کۆمپانیا بیانییەکان هەیە.

نووسەر لە هەمان ئاراستەدا پێشنیار دەکات بەغدا و هەولێر لە دەرفەتی دروستکردنی تۆڕی نوێی هێڵەکانی بۆری بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی جێگیر سەبارەت بە نەوت و داهاتە بەدەستهاتووەکانی کەڵک وەرگرن. بە باوەڕی ئەو، ناکۆکییە نەوتییەکانی نێوان هەردوو لایەن نابێت ببنە ئامرازێک بۆ ڕکابەریی سیاسی و یەکلاکردنەوەی حساباتە ناوخۆیییەکان، چونکە وەها ڕێبازێک هەم سەرمایەگوزاریی بیانی سنووردار دەکات و هەم ڕێگر دەبێت لە کەڵکوەرگرتنی عێراق لە توانا تەواوەکانی وزەی خۆی. لە بەرامبەردا، ڕێککەوتن لەسەر بەڕێوەبردنی بەرهەمهێنان، هەناردە و داهاتەکان دەتوانێت بەرژەوەندیی هاوبەش دروست بکات کە پاراستن و گەشەپێدانی ژێرخانی وزە بکاتە لەپێشینەی هەردوو لایەن.

محەممەد ئەی. ساڵح هەروەها جەخت لەسەر پێویستیی دروستکردنی میکانیزمی هەمیشەییی هەماهەنگی لە نێوان دەسەڵاتی فیدراڵی عێراق و دەسەڵاتی هەرێمی کوردستاندا دەکاتەوە. بە پێشنیاری ئەو، لیژنە پسپۆڕییە هاوبەشەکان لە بوارەکانی وزە، بازرگانی و ئاسایشدا دەبێت بە شێوەیەکی ڕێکوپێک چالاک بن و تێکەڵکردنی هەرێم لە بەرنامە نیشتمانییەکانی بەرهەمهێنانی وزە و پلانە ناوچەیییەکانی گواستنەوە و بازرگانیدا بەدواداچوون بکەن. ئەو پێی وایە دیدی پشتبەستوو بە ڕکابەری و یاریی کۆی سفر لە پەیوەندییەکانی بەغدا و هەولێردا، یەکێک لە بەربەستە سەرەکییەکانی کەڵکوەرگرتن لە توانا ئابوورییەکانی عێراق بووە و دەسەڵاتی فیدراڵ، بەهۆی هەبوونی دەسەڵاتە سەروەرییەکانەوە، بەرپرسیارێتیی زیاتری بۆ گۆڕینی ئەم ڕێبازە لە ئەستۆدایە.

کۆنتڕۆڵکردنی گرووپە چەکدارەکان و ڕێگریکردن لە هێرش بۆ سەر ژێرخانی وزەش لە پێداویستییەکانی تری سەرکەوتنی ئەم پڕۆژەیەیە. نووسەر پێی وایە دەسەڵاتی عێراق دەبێت لە بەرامبەر هەر جۆرە هەڕەشەیەک دژ بە پڕۆژەکانی وزە، بەتایبەت لە هەرێمی کوردستاندا، هەنگاوی یەکلاکەرەوە بنێت و بکەرانی هێرشەکان لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بکرێت. بێجگە لەم حاڵەتە، بەرژەوەندییە سنووربەزێنەکان و پەیوەندییە ئایدیۆلۆژییەکانی هەندێک لە گرووپە چەکدارەکان دەتوانن لەپێشینە ئابووری و ئەمنییەکانی عێراق بخەنە ژێر کاریگەرییەوە و سەرمایەگوزاری لە پڕۆژە ستراتیژییەکانی ئەم وڵاتەدا تووشی مەترسی بکەن.

لە کۆتاییدا، وتارەکە جەخت لەسەر ڕۆڵی ئەمریکا لە ئاسانکاریی ڕێککەوتنی وزە لە نێوان بەغدا و هەولێردا دەکاتەوە. واشنگتن دەتوانێت لە ڕێگەی پشتیوانیی دیپلۆماتیکەوە لە هاوکاریی هەردوو لایەن، ئەم ڕێککەوتنە لە چوارچێوەی دەستپێشخەریی چوار دەریا و بەرنامە فراوانەکانی تری پێکەوەبەستنی ئابووری و بازرگانیی ناوچەییدا بەدواداچوون بکات. لە ڕوانگەی نووسەرەوە، هاوکاریی بەغدا و هەولێر لە بواری وزەدا سەرەڕای بەهێزکردنی سەقامگیریی ئابووریی عێراق، دەتوانێت زەمینەی دروستکردنی چوارچێوەیەکی جێگیر بۆ هەماهەنگیی سیاسی و ئەمنی لە نێوان دەسەڵاتی فیدراڵ و هەرێمی کوردستاندا فەراهەم بکات.

هەواڵی پەیوەندیدار

بۆچوونی بەکارهێنەران

0 بۆچوون
خاڵ:
— (0)
بۆچوونە نێردراوەکان دوای پەسەندکردنی چاودێران بڵاو دەکرێنەوە.