دانشگاه اینالکوی فرانسه؛ هشت دهه تدریس زبان کردی از کارشناسی تا دکترا
به گزارش کردپرس، مؤسسه ملی زبان‌ها و تمدن‌های شرقی فرانسه، معروف به اینالکو، با نزدیک به هشت دهه سابقه آموزش زبان کردی، یکی از مراکز دانشگاهی مهم اروپا در زمینه آموزش و پژوهش درباره زبان، ادبیات و فرهنگ کردها به شمار می‌رود. بررسی اسناد آموزشی این دانشگاه نشان می دهد که آموزش زبان کردی در این مؤسسه از سال ۱۹۴۸ آغاز شده و به‌تدریج با توسعه سرفصل‌های آموزشی، از یادگیری زبان به مطالعه ادبیات، تاریخ، جامعه و اندیشه کردی گسترش یافته است. اینالکو امکان ادامه تحصیل در حوزه زبان و تمدن کردی را از مقطع کارشناسی تا دکترا فراهم کرده است. این مسیر آموزش زبان را به پژوهش تخصصی درباره جنبه‌های گوناگون زندگی و میراث فرهنگی کردها مرتبط می کند.
بررسی برنامه‌های درسی و سوابق پژوهشی منتشرشده از سوی دانشگاه اینالکو نشان می‌دهد که توجه همزمان به دو گونه زبانی کرمانجی و سورانی، آموزش تاریخ و تمدن کردها و فراهم کردن زمینه پژوهش دانشگاهی، از مهم‌ترین ویژگی‌های این برنامه است. با این حال، تحصیل در مقطع دکترا در قالب ساختار عمومی مدرسه دکترای اینالکو و بر اساس موضوع رساله و حوزه تخصصی استاد راهنما انجام می‌شود و نباید آن را با وجود یک رشته مستقل دکترا با عنوان زبان کردی یکسان دانست.
آموزش زبان کردی در اینالکو در سال ۱۹۴۸ آغاز شد و در سال‌های نخست، عمدتاً بر کرمانجی متمرکز بود. از دهه ۱۹۶۰، آموزش سورانی نیز به برنامه اضافه شد و در سال‌های بعد، موضوعاتی مانند تاریخ کردستان، تاریخ ادبیات کردی، مطبوعات کردی و سنت‌های دینی و فکری کردها در برنامه‌های آموزشی جای گرفتند. از سال ۱۹۸۵ تلاش برای ایجاد تعادل میان آموزش کرمانجی و سورانی افزایش یافت و از سال ۲۰۰۰ این دو گونه زبانی با رویکردی متوازن‌تر در برنامه درسی دنبال شدند.
این تحول نشان می‌دهد که آموزش کردی در این مؤسسه به یادگیری مکالمه و دستور زبان محدود نمانده است. دانشجویان در کنار فراگیری مهارت‌های زبانی، با تاریخ و فرهنگ کردها، تحولات ادبی و اجتماعی و تنوع سنت‌های نوشتاری آشنا می‌شوند و برای ورود به حوزه‌های تخصصی‌تر مطالعات کردی آمادگی پیدا می‌کنند.
بر اساس متن منتشر شده در معرفی رسمی اینالکو، این مؤسسه تنها مرکز دانشگاهی فرانسه است که امکان تحصیل به زبان کردی را از کارشناسی تا دکترا فراهم می‌کند.
دوره کارشناسی زبان، ادبیات و تمدن کردی در قالب مدرک ملی موسوم به LLCER ارائه می‌شود و سه سال به طول می‌انجامد. ساختار این دوره برای دانشجویانی طراحی شده است که ممکن است در آغاز تحصیل آشنایی قبلی با زبان کردی نداشته باشند. برنامه درسی با آموزش مبانی زبان کردی آغاز می‌شود و به‌تدریج دانشجویان را برای خواندن و تحلیل متون، ترجمه و مطالعه تخصصی‌تر تاریخ و فرهنگ کردها آماده می‌کند.
در سال نخست، آموزش کرمانجی و سورانی به‌صورت موازی دنبال می‌شود. دستور زبان، تمرین‌های گفتاری و نوشتاری و تقویت مهارت خواندن، از بخش‌های اصلی برنامه هستند. دانشجویان همچنین با موضوعاتی مانند تاریخ قرون میانه کردها و کردستان و فرهنگ و جامعه کردی آشنا می‌شوند. بخشی از آموزش فرهنگی به شناخت سنت‌های دینی و اعتقادی در جامعه کردی، از جمله ایزدی‌گری، یارسانی و علوی‌گری اختصاص دارد.
در سال دوم، مهارت‌های زبانی دانشجویان تقویت می‌شود و مطالعه تاریخ جدید و معاصر کردها جایگاه پررنگ‌تری پیدا می‌کند. تحولات سیاسی و اجتماعی کردستان، مناسبات تاریخی کردها با امپراتوری‌های منطقه، شکل‌گیری دولت‌های ملی و تحولات جنبش‌های سیاسی و فرهنگی کردی، از جمله موضوعاتی هستند که در چارچوب این مطالعات بررسی می‌شوند. آشنایی با متون کردی نوشته‌شده با الفباهای متفاوت نیز بخشی از برنامه است و دانشجویان را با تنوع جغرافیایی و تاریخی سنت نوشتاری کردی آشنا می‌کند.
در سال سوم، آموزش به سمت کاربرد پیشرفته‌تر زبان و مطالعه متون ادبی حرکت می‌کند. ترجمه از و به زبان کردی و فرانسوی، تحلیل متون و تاریخ ادبیات کرمانجی و سورانی از محورهای این مرحله است. دانشجویان با جریان‌های ادبی، نویسندگان و شاعران برجسته و تحولات ادبیات کردی آشنا می‌شوند و توانایی خود را در خواندن و تفسیر متون افزایش می‌دهند. بر اساس چارچوب مشترک اروپایی مرجع زبان‌ها، سطح زبانی مورد انتظار در پایان سال نخست A2، در پایان سال دوم B1 و در پایان سال سوم B2 تعیین شده است.
دوره کارشناسی در مجموع ۱۸۰ واحد دانشگاهی برپایه استاندارد اروپایی دارد و علاوه بر تقویت مهارت‌های زبانی، زمینه لازم را برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد فراهم می‌کند. ترکیب آموزش زبان با تاریخ، ادبیات و مطالعات فرهنگی از ویژگی‌های اصلی این برنامه است؛ رویکردی که زبان را در بستر تاریخی و اجتماعی آن بررسی می‌کند.
دوره کارشناسی ارشد زبان و ادبیات و فرهنگ کردی نیز در قالب مدرک LLCER و طی دو سال، معادل ۱۲۰ واحد درسی اروپایی، ارائه می‌شود. این دوره برای دانشجویانی در نظر گرفته شده است که می‌خواهند دانش زبانی خود را به سطح پیشرفته برسانند و در کنار آن، توانایی تحلیل منابع و انجام پژوهش تخصصی را کسب کنند. برنامه کارشناسی ارشد دو مسیر اصلی پژوهشی و حرفه‌ای را دربر می‌گیرد.
در سال نخست، تمرین پیشرفته کرمانجی و سورانی معاصر، خواندن و تحلیل متون کردی و مطالعه تاریخ فکری کردها از موضوعات اصلی برنامه هستند. دانشجویان با جریان‌های فکری، میراث مکتوب و تحولات ادبی و فرهنگی آشنا می‌شوند و روش‌های بررسی علمی منابع را می‌آموزند. بسته به مسیر انتخابی، امکان بهره‌گیری از آموزش‌های میان‌رشته‌ای و موضوعاتی مانند انسان‌شناسی، تاریخ، هنر و مطالعات اجتماعی نیز وجود دارد.
در سال دوم، آموزش به مطالعه تخصصی‌تر متون و منابع تاریخی گسترش می‌یابد. کرمانجی و سورانی کلاسیک، تحلیل متون و بررسی سنت‌های اعتقادی کردستان از جمله محورهای این مرحله هستند. دانشجویان همزمان که مسیر حرفه‌ای دوره کارآموزی را می‌گذرانند و گزارش آن را ارائه می‌دهند، باید مسیر پژوهشی رساله کارشناسی ارشد را نیز تهیه کنند. به این ترتیب، کارشناسی ارشد این امکان را فراهم می کند که تسلط زبانی دانشجو با توانایی پژوهش علمی یا آمادگی برای فعالیت حرفه‌ای پیوند بخورد.
ادامه تحصیل در مقطع دکترا در اینالکو نیز امکان‌پذیر است، اما این مرحله ساختاری متفاوت از کارشناسی و کارشناسی ارشد دارد. پژوهش‌های مرتبط با زبان، ادبیات و جامعه کردی در چارچوب مدرسه دکترای شماره ۲۶۵ اینالکو، با عنوان زبان‌ها، ادبیات و جوامع جهان، دنبال می‌شوند. در این ساختار، موضوع رساله، تناسب آن با حوزه تخصصی واحد پژوهشی و انتخاب استاد راهنمای واجد صلاحیت نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.
مدرسه دکترای اینالکو حوزه‌های متنوعی از زبان‌شناسی، ادبیات، تاریخ، فرهنگ و علوم اجتماعی را پوشش می‌دهد. پژوهشگرانی که موضوع رساله آنها به کردها مربوط است، می‌توانند بر اساس ماهیت پژوهش از ظرفیت واحدهای مختلف استفاده کنند. مرکز مطالعات و پژوهش‌های خاورمیانه و مدیترانه و مرکز پژوهش درباره جهان ایرانی، از جمله واحدهایی هستند که در حوزه‌هایی مانند ادبیات کلاسیک و معاصر، زبان‌شناسی، فلسفه، دین و جوامع منطقه فعالیت می‌کنند.
سوابق رساله‌های دفاع‌شده در اینالکو نیز نشان می‌دهد که مطالعات کردی در این مؤسسه تنها به آموزش زبان محدود نیست. سردار آی در سال ۲۰۲۱ از رساله دکترای خود با موضوع ادبیات کرمانجی در ترکیه و نقش نشریات در شکل‌گیری و بازشناسی تاریخ ادبیات کردی دفاع کرد. این پژوهش به بررسی نقش مطبوعات در ثبت و تحول ادبیات کردی و استمرار سنت‌های ادبی در شرایط تاریخی و سیاسی مختلف می‌پردازد.
نمونه دیگر، پژوهش دوره دکترای گلستان سیدو درباره بازنمایی هویت و دیگری فرهنگی در ادبیات شفاهی و مکتوب کردی است. در این پژوهش، مجموعه‌ای از قصه‌های شفاهی گردآوری‌شده از مناطق کردنشین سوریه مبنای مطالعه قرار گرفته است تا ارتباط میان روایت‌های شفاهی، متون مکتوب و بازنمایی هویت فرهنگی بررسی شود. این پژوهش نشان می‌دهد که موضوعات مرتبط با ادبیات شفاهی و حافظه فرهنگی نیز در چارچوب مطالعات دانشگاهی کردی جایگاه دارند.
ترکیب این پژوهش‌ها حاکی از آن است که دامنه مطالعات کردی در اینالکو از دستور زبان و ترجمه تا تاریخ ادبیات، مطبوعات، روایت‌های شفاهی و هویت فرهنگی امتداد دارد. چنین گستره‌ای به دانشجویان امکان می‌دهد پس از طی مراحل آموزشی، موضوعات متنوعی را برای پژوهش مستقل انتخاب کنند.
در کنار دوره‌های دانشگاهی اصلی، اینالکو برنامه‌هایی برای آموزش زبان کردی خارج از مسیر کامل کارشناسی نیز ارائه می‌کند. مدارک زبان و تمدن برای کرمانجی و سورانی و برنامه‌های آموزشی غیرمدرک‌محور، از جمله گزینه‌هایی هستند که می‌توانند برای علاقه‌مندان به یادگیری زبان یا توسعه دانش فرهنگی مناسب باشند؛ هرچند این برنامه‌ها جایگزین مدرک کارشناسی یا کارشناسی ارشد محسوب نمی‌شوند.
برنامه کردی اینالکو همچنین به گروهی از استادان و پژوهشگران ارشد در حوزه‌های مختلف متکی است. در معرفی رسمی گروه آموزشی، عمر طاهر احمد در زمینه زبان و ادبیات سورانی، ابراهیم سیدو آیدوغان در حوزه زبان و ادبیات کرمانجی و صباح‌الدین کایهان در حوزه تاریخ و تمدن کردی معرفی شده‌اند. حضور تخصص‌های متفاوت در کنار یکدیگر، امکان پیوند آموزش زبان با مطالعه منابع ادبی و تاریخی را فراهم می‌کند.
بررسی اسناد آموزشی و نمونه رساله‌های دانشگاهی در این دانشگاه نشان می‌دهد که ویژگی برجسته اینالکو، ایجاد پیوندی مستمر میان آموزش کرمانجی و سورانی، شناخت تاریخی و فرهنگی کردها و پژوهش تخصصی درباره جامعه و میراث آنان است. این مؤسسه با آغاز آموزش کردی در سال ۱۹۴۸ و گسترش تدریجی برنامه‌های خود، مسیری را شکل داده است که از فراگیری زبان در مقطع کارشناسی آغاز می‌شود، در کارشناسی ارشد به مطالعه پیشرفته منابع و روش‌های پژوهش می‌رسد و در مقطع دکترا امکان انجام پژوهش مستقل را فراهم می‌کند.
با این حال، اسناد آموزشی در دسترس، آمار تجمیعی از شمار دانشجویان زبان و ادبیات کردی، تعداد فارغ‌التحصیلان از سال ۱۹۴۸ تاکنون یا مجموع رساله‌های دکترای مرتبط با کردها را ارائه نمی‌کنند. از این رو، تعیین چنین آماری به بررسی جامع آرشیو دانشگاه و سوابق ثبت‌شده بخش پایان‌نامه‌ها نیاز دارد.
مطالعه بیشتر:
صفحه رسمی معرفی زبان کردی در اینالکو
دفترچه معرفی دوره کارشناسی کردی
دفترچه معرفی دوره کارشناسی ارشد زبان و ادبیات کردی
دیدگاه کاربران