وضعیت کردها پس از انحلال پ.ک.ک و نیروهای دموکراتیک سوریه
به گزارش کردپرس، ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه در نیروهای دولتی سوریه و پایان فعالیت نظامی پ.ک.ک، بحثهای تازهای را درباره آینده مسئله کردها و چگونگی تضمین حقوق آنان در سوریه و دیگر بخشهای کردنشین منطقه به راه انداخته است. در حالی که برخی جریانها این تحولات را فرصتی برای انتقال مبارزه کردها از میدان نظامی به عرصه سیاسی و حقوقی میدانند، شماری از کارشناسان نسبت به نبود تضمینهای روشن برای حقوق ملی، سیاسی، فرهنگی و زبانی کردها هشدار میدهند.
بر اساس گزارش الجزیره انگلیسی، انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه و ادغام آن در ساختار نیروهای دولتی سوریه در ماه گذشته، همراه با پایان فعالیت نظامی پ.ک.ک، بسیاری از کردهای سوریه، عراق و ترکیه را با این پرسش روبهرو کرده است که در مرحله جدید، حقوق کردها چگونه و از چه مسیرهایی باید تأمین شود.
احمد الشرع، رئیسجمهوری سوریه، وعده داده است که حقوق سیاسی و زبانی کردها در قانون اساسی آینده این کشور مورد حمایت قرار گیرد. با این حال، شماری از تحلیلگران نگراناند که کنار گذاشتن مبارزه مسلحانه، در صورت نبود سازوکارهای سیاسی و حقوقی مشخص، به تضعیف موقعیت کردها برای دستیابی به حقوق خود منجر شود.
مظلوم عبدی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه، در مراسم اعلام توافق در کاخ ریاستجمهوری سوریه در دمشق گفت: «ما میخواهیم این روز آغازگر یک گذار واقعی از میدانهای نبرد به میدانهای سازندگی و از عصر سلاح به عصر صلح باشد.» او افزود که با این تحول، «صفحهای مهم» در تاریخ سوریه ورق خورده است.
این تحول در میان جریانهای سیاسی کرد واکنشهای متفاوتی داشته است. برخی سیاستمداران کرد، ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه را فرصتی برای مشارکت کردها در ساخت سوریه جدید و پیگیری حقوق آنان از طریق قانون اساسی میدانند، در حالی که گروهی دیگر معتقدند این تصمیم بیش از آنکه حاصل یک توافق مستقل سوری ـ کردی باشد، نتیجه فشارهای منطقهای و بینالمللی، بهویژه از سوی ترکیه و آمریکا، بوده است.
ترکیه که روابط نزدیکی با حکومت جدید سوریه برقرار کرده، طی سالهای گذشته نیروهای کرد در امتداد مرزهای خود با سوریه را هدف قرار داده است. آمریکا نیز اگرچه در سال ۲۰۱۵ در شکلگیری نیروهای دموکراتیک سوریه نقش داشت، در تحولات اخیر حمایت خود را از حکومت احمد الشرع افزایش داده است.
نیروهای دموکراتیک سوریه که با حمایت آمریکا برای مقابله با داعش تشکیل شده بودند، بیش از یک دهه کنترل بخشهای گستردهای از شمال و شرق سوریه، یعنی منطقهای که بخش عمده جمعیت کرد این کشور در آن زندگی میکنند، در اختیار داشتند. اما پس از تحولات نظامی سال جاری و تغییر معادلات پس از سقوط حکومت بشار اسد، روند مذاکرات میان دمشق و نیروهای دموکراتیک سوریه سرانجام به انحلال این نیرو و پایان فعالیت اداره خودگردان در این منطقه انجامید.
طلال محمد، رئیس حزب دموکراتیک صلح کردستان در سوریه، این تحولات را نقطه عطفی در روند مسئله کردها میداند. او به الجزیره گفت: «این فرصتی برای کردهاست تا در ساختن سوریهای دموکراتیک شریک باشند. ما پیشتر اداره خودگردان و نیروی نظامی داشتیم، اما از حمایت و بهرسمیتشناسی بینالمللی یا منطقهای برخوردار نبودیم.» محمد تأکید کرد: «مرحله پیشرو نیازمند متحد کردن صفوف کردها و تلاش برای دستیابی به تمامی حقوقمان در قانون اساسی جدید است». با این حال، او معتقد است ترکیه در مسیر پایان دادن به فعالیت گروههای مسلح کرد نقش تعیینکنندهای داشته است.
ترکیه پ.ک.ک و گروههای وابسته به آن در سوریه، عراق و ایران را گروههای «تروریستی» میداند و پ.ک.ک را مسئول دههها درگیری مسلحانه میداند. پ.ک.ک نیز در ماه مه ۲۰۲۵ تصمیم خود برای انحلال و پایان دادن به مبارزه مسلحانه را اعلام کرد؛ اقدامی که پس از درخواست عبدالله اوجالان، رهبر زندانی این گروه، برای پایان دادن به درگیری مسلحانه صورت گرفت. محمد درباره تأثیر این روند بر سوریه گفت: «پ.ک.ک مهمترین گروه کردی در سراسر منطقه است و بر پرونده کردها در سوریه تأثیر میگذارد.» او افزود: «پایان دادن به فعالیت نیروهای دموکراتیک سوریه و پ.ک.ک، رؤیای ترکیه و یکی از پروژههای اصلی این کشور بود.»
در مقابل، برخی سیاستمداران کرد معتقدند تحولات اخیر لزوماً به معنای عقبنشینی کردها نیست و میتواند مسیر تازهای را برای دستیابی به حقوق آنان از طریق سیاست و قانون اساسی فراهم کند.
پروین یوسف، رئیس مشترک حزب اتحاد دموکراتیک، با رد این دیدگاه که ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه یک عقبنشینی برای کردهاست، گفت: «ما هیچ گونه احساس ناامیدی نکردهایم. پروژه ما ادامه دارد و برای دستیابی به تمامی حقوقمان از طریق تفاهمها و توافقهای سیاسی در چارچوب قانون اساسی جدید سوریه تلاش خواهیم کرد و مبارزه ما ادامه خواهد داشت.» با این حال، یوسف اذعان کرد که در شرایط کنونی هیچ تضمین مشخصی برای حقوق ملی، سیاسی و فرهنگی کردها وجود ندارد؛ موضوعی که به گفته او میتواند بر سرنوشت هر توافقی تأثیر بگذارد.
او گفت: «در حال حاضر هیچ تضمینی برای کردها وجود ندارد. ما خواهان تضمین حقوق فرهنگی و بهرسمیت شناخته شدن زبان کردی بهعنوان یک زبان رسمی، علاوه بر حقوق سیاسی مردم کرد و مشارکت در تصمیمگیری در داخل دولت سوریه هستیم.»
این نگرانیها در شرایطی مطرح میشود که کردها در کشورهای مختلف زندگی میکنند و تجربه سیاسی و حقوقی آنان در هر یک از این کشورها متفاوت است.
یُست هیلترمن، مشاور ارشد گروه بینالمللی بحران، در مقالهای در سال ۲۰۱۶ درباره پراکندگی کردها نوشته بود که جمعیتهای کرد در کشورهای مختلف، بهمرور زمان دریافتند تفاوتهای میان آنان، از جمله تفاوت در گویش، وابستگیهای قبیلهای، رهبری سیاسی، ایدئولوژی و تجربه تاریخی، گاه از اشتراکاتشان مهمتر بوده است.
سربست نبی، استاد فلسفه سیاسی دانشگاه کویه در اقلیم کردستان عراق، اما نگاه بدبینانهتری به توافقهای اخیر دارد. او معتقد است توافقهای مربوط به پ.ک.ک و نیروهای دموکراتیک سوریه با دولتهای ترکیه و سوریه میتواند بر مطالبات کردها اثر منفی بگذارد. سربست نبی درباره تصمیم نیروهای دموکراتیک سوریه برای ادغام در نیروهای دولتی سوریه گفت: «نیروهای دموکراتیک سوریه خود را ناچار به اتخاذ این تصمیم دید؛ تصمیمی که تابع اراده ترکیه است، زیرا ترکیه عبدالله اوجالان را در اختیار دارد.» او تأکید کرد: «بنابراین، این تصمیم نه سوری است و نه کردی، بلکه بیانگر اراده ترکیه است.»
نبی معتقد است: «آنچه در سوریه رخ داد در خدمت امنیت ملی ترکیه است و این روند در شرایطی به حاشیه راندن مسئله کردها را دنبال کرد که در دولت ترامپ این تصور وجود داشت که باید ترکیه را به سمت خود جلب کرد.» او افزود: «مسئله کردها قربانی فشاری شد که لابی ترکیه اعمال کرد و کردهای سوریه نیز به ابزاری در دست حزب کارگران کردستان تبدیل شدند. در حال حاضر، در هیچیک از بخشهای کردستان گفتمان مستقلی برای کردها وجود ندارد.»
با وجود این اختلاف دیدگاهها، برخی کارشناسان معتقدند کردهای سوریه پس از کاهش حمایت غرب و تغییر موازنه قدرت، عملاً گزینههای محدودی پیش روی خود داشتند.
محمدامین پنجوینی، کارشناس مسائل سیاسی پ.ک.ک و سیاست ترکیه، میگوید کردها در شرایط جدید باید واقعگرایانهتر عمل کنند.
او ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه در نیروهای دولتی را شکست نمیداند و گفت: «آنچه نیروهای دموکراتیک سوریه با ادغام در نیروهای سوری انجام داد، شکست نبود، بلکه یک پیروزی بود؛ زیرا پس از خروج نیروهای آمریکایی و فرانسوی، راه دیگری نداشت و در برابر ترکیه و سوریه بدون حمایت نظامی یا سیاسی باقی میماند.» پنجوینی افزود: «درست است که نیروهای دموکراتیک سوریه یک نیروی نظامی بزرگ علیه داعش و با کمک آمریکا بود، اما پس از سقوط حکومت بشار اسد، معادله تغییر کرد.» او تأکید کرد که کردها «گزینه دیگری» جز ادغام در ارتش سوریه نداشتند.
با وجود فضای مثبت ایجادشده پیرامون این توافقها، بیاعتمادی و تردید در میان بخشهایی از جامعه کرد همچنان پابرجاست و سرنوشت عبدالله اوجالان میتواند یکی از عوامل تعیینکننده در آینده روند صلح ترکیه باشد.
رهبران پ.ک.ک نیز از پایگاه خود در مناطق کوهستانی شمال عراق هشدار دادهاند که در صورت اجرا نشدن اصلاحات دموکراتیک، روند صلح با ترکیه ممکن است متوقف شود.
پنجوینی در اینباره گفت: «پ.ک.ک بهعنوان نشانه حسن نیت، سلاحهای خود را سوزاند، اما این حزب تا زمان آزادی عبدالله اوجالان و دیگر اعضای خود که در زندانهای ترکیه نگهداری میشوند، سلاحهایش را تحویل نخواهد داد.» او همچنین گفت: «رویای کردها برای تشکیل یک کیان کردی همچنان پابرجاست. مواضعی از سوی آمریکا، فرانسه و بریتانیا وجود دارد که بر این باور است پیمان لوزان که در قرن گذشته منعقد شد، نتوانست ثبات را در منطقه ایجاد کند.» پنجوینی افزود که کردها طی یک قرن گذشته قربانی این پیمان بودهاند؛ پیمانی که در سال ۱۹۲۳ میان ترکیه و قدرتهای متحد امضا شد و مناطق کردنشین را در میان چهار کشور تقسیم کرد.
با این حال، تجربه سیاسی کردها در کشورهای مختلف یکسان نیست. در عراق، کردها از گستردهترین حقوق سیاسی و قانونی منطقه برخوردارند و جایگاه اقلیم کردستان در قانون اساسی پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳ به رسمیت شناخته شد. حکومت اقلیم کردستان نیز ساختار رسمی اداره این منطقه خودگردان است.
سوران علی، نویسنده کرد ساکن عراق، معتقد است دستاورد کردهای سوریه با وجود همه محدودیتها، نسبت به گذشته قابل توجه است. او گفت: «آنچه کردهای سوریه به دست آوردهاند، بهتر از وضعیتی است که در دوران اسد داشتند. در عراق، استقلال یا تشکیل یک دولت کردی دور از دسترس است، زیرا اقلیم کردستان یک منطقه خودگردان قانونی و بهرسمیتشناختهشده در قانون اساسی است.»
در ترکیه، اما نگاه برخی فعالان و پژوهشگران کرد نسبت به آینده بسیار بدبینانهتر است.
احمد کانی، پژوهشگر ملیگرای کرد در ترکیه، به الجزیره گفت: «رویای کردها بهدلیل موضوعات نیروهای دموکراتیک سوریه، پ.ک.ک، عراق و دیگر جاها از بین رفته است.»
او افزود: «تا زمانی که ترکیه یک دولت قدرتمند باشد، کردها در نقاط مختلف قادر نخواهند بود رویای تشکیل دولت خود را محقق کنند.»
در مجموع، انحلال پ.ک.ک و نیروهای دموکراتیک سوریه، مسئله کردها را از مرحلهای مبتنی بر قدرت نظامی و کنترل سرزمینی وارد مرحلهای پیچیدهتر کرده است؛ مرحلهای که در آن قانون اساسی، ساختار سیاسی، تضمینهای حقوقی، مشارکت در تصمیمگیری و میزان پایبندی دولتهای منطقه به توافقهای سیاسی، بیش از گذشته اهمیت خواهد داشت.
برای کردهای سوریه، پرسش اصلی اکنون دیگر تنها حفظ یک ساختار نظامی یا ادارهای جداگانه نیست؛ بلکه این است که آیا میتوانند دستاوردهای سالهای گذشته را به حقوقی پایدار و تضمینشده در ساختار سیاسی جدید سوریه تبدیل کنند یا خیر.
دیدگاه کاربران