کرد پرس- دکتر محمد فاضلی در سال ۱۳۱۷ خورشیدی، در روستای درگاه سلیمان، از توابع شهرستان سقز (استان کردستان)، در خانوادهای اهل علم و ادب دیده به جهان گشود. پدرش، ماموستا احمد فاضلی، مشهور به «ماموستا احمد درگاه سلیمانی»، دانشمند و مدرسی برجسته و نامدار بود که حوزه علمیه بانشانه را در سقز مدیریت میکرد و سالیان دراز، عالمان و طلاب بسیاری را پرورش داد. دایی ایشان، ماموستا ملااحمد فاضلی، نیز از استادان نامدار احمد ترجانیزاده بود که بعدها از استادان برجسته دانشگاه تبریز شد.
استاد فاضلی درباره محیط خانوادگی خود در مصاحبهای چنین گفتهاند: «مادرم، زنی پرهیزگار و خانهدار به نام جیران بود که تا ۱۲/۱۱/۱۳۷۹ از نعمت وجودش بهرهمند بودم. پدرم، ملااحمد فاضلی، شخصیتی عارف، وارسته و از استادان برجسته حوزههای علمیه کردستان به شمار میرفت. من یگانه فرزند خانواده نبودم؛ بلکه برادران و خواهران متعددی داشتم، ولی مرگومیرهای پیدرپی و بیماریهای ناشی از فقدان بهداشت و مراقبتهای پزشکی، تعداد فرزندان خانواده را به دو پسر و دو دختر کاهش داد. این اتفاق، اندوهی سنگین برای پدر و مادرم بود که هرگز از یادم نرفت.
تحصیلات ابتدایی و مقدماتی را در همان زادگاهم آغاز کردم. نخستین معلم و مربی من، پدر بزرگوارم بود. ایشان با محبت، مرا به علم و دانش علاقهمند ساخت و در مسیر تعلیم و تربیت قرار داد. خداوند او را به درجات عالی بهشت نائل گرداند و پاداش اخلاص و بندگیاش را عطا فرماید.»
محمد فاضلی در آغاز، در مکتب پدرش علوم دینی و زبان عربی را فراگرفت. سپس نزد عالمان برجسته کردستان، از جمله ماموستا کاک نقشبندی، ماموستا شیخ عزالدین حسینی و ماموستا ملاعبدالله احمدزاده، به تحصیل پرداخت و همه سطوح علوم حوزوی را تا عالیترین مراحل نزد آنان گذراند. در میان همدورهایهای خود به هوش، ذکاوت و استعداد فراوان شناخته میشد.
استاد فاضلی از دوران طلبگی خود خاطرات شیرین و شنیدنی بسیاری نقل میکرد و در مقدمه برخی آثارش نیز از آن سالها یاد کرده است. ایشان نوشتهاند که در کردستان آن روزگار، دو گروه از استادان وجود داشتند؛ گروهی که در علوم سنتی و کلاسیک تبحر داشتند و گروهی دیگر که با اندیشههای نو و مسائل جهان اسلام نیز آشنا بودند. خود ایشان از محضر هر دو گروه بهره برد.
مدتی در روستای ترجان و سپس در دبیرستان سعدی سقز به تدریس و معلمی پرداخت؛ اما علاقه فراوان به پژوهش و دانشاندوزی، او را به دانشگاه کشاند. ازاینرو به تهران رفت و در دانشگاه تهران، از دوره کارشناسی تا دکتری را نزد استادان برجستهای چون عبدالقاسم گرجی، محمد شفیعی کدکنی، امیرحسین یزدگردی، عبدالحسین زرینکوب، عبدالحسین زرینکوب، عبدالحسین بدیعالزمانی سنندجی، مجتبی مینوی و دیگر استادان آن روزگار گذراند.
رساله دکتری ایشان با راهنمایی استاد عبدالحمید بدیعالزمانی تدوین شد و بعدها به یکی از آثار علمی ارزشمند در حوزه ادبیات عرب تبدیل گردید. از همدورهایهای ایشان میتوان به استادانی چون احمد مجاهد، محمد شفیعی کدکنی، سیدمحمد حسینی، محمود ابراهیمی، هادی عالمزاده، کمالالدین مدرسی و محمد انور اشاره کرد.
در سال ۱۳۴۹، بهعنوان مربی در دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد استخدام شد و پس از چند سال، به دعوت استاد غلامحسین یوسفی، به دانشکده ادبیات همان دانشگاه انتقال یافت. وی در راهاندازی دورههای کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری زبان و ادبیات عرب دانشگاه فردوسی نقشی اساسی ایفا کرد و خدمات علمی فراوانی از خود بر جای گذاشت.
او هیچگاه مسئولیتهای اداری را نپذیرفت و تمام توان خود را صرف تدریس، پژوهش و تربیت دانشجویان کرد. در دوران حضور ایشان، گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه فردوسی از فعالترین و معتبرترین گروههای آموزشی کشور به شمار میرفت.
استاد فاضلی با نهایت دلسوزی و علاقه به آموزش دانشجویان میپرداخت و افزون بر کلاسهای دانشگاه، در منزل نیز پذیرای دانشجویان و علاقهمندان به علم بود. بسیاری از شاگردانش او را همچون پدری مهربان میشناختند. فروتنی، تقوا، انسانیت، دانش و اخلاق نیکو از ویژگیهای برجسته شخصیت ایشان بود.
ایشان علاوه بر دانشگاه فردوسی، از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۵ در دانشگاه تربیت مدرس و گاهی نیز در دانشگاه الزهرا و دانشگاه علامه طباطبایی به تدریس دروس تخصصی، بهویژه بلاغت، اشتغال داشت. استاد فاضلی را میتوان از معدود استادانی دانست که هم در ادبیات عرب صاحبنظر بود و هم در حوزههایی چون فقه، اصول، کلام و تفسیر دانش و تبحر داشت.
در سال ۱۳۴۹، به عنوان مربی در دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد استخدام شد و پس از چند سال، به دعوت استاد غلامحسین یوسفی، به دانشکده ادبیات آن دانشگاه انتقال یافت. وی در تأسیس دورههای کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری زبان و ادبیات عرب دانشگاه فردوسی نقشی اساسی ایفا کرد و منشأ خدمات فراوانی شد.
استاد فاضلی هیچگاه مسئولیتهای اداری را نپذیرفت و تمام وقت خود را صرف آموزش و پژوهش کرد. در دوران حضور ایشان، گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه فردوسی از پویاترین و معتبرترین گروههای آموزشی کشور به شمار میرفت. ایشان با نهایت دلسوزی به تعلیم دانشجویان اهتمام داشت و افزون بر کلاسهای درس، در منزل نیز پذیرای دانشجویان و علاقهمندان به علم بود. شاگردانش از او به عنوان استادی دانشمند، مهربان و فروتن یاد میکنند.
وی افزون بر دانشگاه فردوسی، از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۵ در دانشگاه تربیت مدرس و گاه در دانشگاه الزهرا و دانشگاه علامه طباطبایی نیز به تدریس دورههای تحصیلات تکمیلی، بهویژه درس بلاغت، اشتغال داشت.
دکتر محمد فاضلی را معمولاً در حوزه ادبیات عرب میشناسند؛ اما در فقه، اصول، تفسیر و کلام نیز صاحبنظر بود و برخی از مقالات و آثار او گواه این حقیقت است. قدرت استنباط و اجتهاد علمی ایشان را میتوان در آثاری همچون «تفسیر بر نقد و بررسی»، «ویژگیهایی چند از تفسیر المیزان»، «تأملی در رهیافتهای قرآنی» و «نکتهسنجیهای مفسر در تفسیر کشاف» مشاهده کرد.
از ویژگیهای برجسته آثار استاد فاضلی، رویکرد تحلیلی و انتقادی اوست. برای نمونه، در مقالهای درباره تفسیر برخی از اشعار خاقانی، دیدگاههای ملکالشعرا بهار، سید قطب، صادق رافعی، دکتر طه حسین و دیگران را با دقت بررسی و نقد کرده است. این توانایی، بیانگر قدرت تحلیل، دقت علمی و احاطه ادبی اوست. استاد فاضلی نهتنها در ادبیات عرب سرآمد بود، بلکه در فقه، اصول و کلام نیز از دانشمندان برجسته روزگار خود به شمار میرفت.
آثار
الف) تألیف
۱. دراسة و نقد فی مباحث بلاغیة عامة؛ این کتاب بارها از سوی ناشران مختلف، از جمله مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، دانشگاه فردوسی و سازمان مطالعه و تدوین کتابهای علوم انسانی، منتشر و تجدید چاپ شده است.
۲. الاعتراف بالذنب من خلال أشعاره؛ حاصل فرصت مطالعاتی استاد در دانشگاه کمبریج انگلستان در سال ۱۳۶۵ است. این اثر در سالهای ۱۳۷۲ و ۱۳۷۴ توسط دانشگاه فردوسی منتشر شد.
۳. مختارات من روائع الأدب العربی فی العصر الجاهلی؛ نخستین بار در سال ۱۳۸۱ منتشر شد و پس از استقبال گسترده، تاکنون چندین نوبت تجدید چاپ شده است.
۴. پژوهشی در برخی شیوههای بیان قرآن کریم؛ در سال ۱۳۸۲ توسط دانشگاه فردوسی منتشر شد. این اثر موفق به کسب رتبه برتر جشنواره خوارزمی شد و استاد فاضلی جایزه نقدی آن را صرف خرید رایانه برای طلاب مدرسه دینی امام شافعی زادگاهش، سقز، کرد.
۵. شرح الشواهد الشعریة فی کتاب جواهر البلاغة (قسم البیان)؛ با همکاری دکتر سیدمحمدرضا ابنالرسول و دکتر امیراعظم معصومی، در سال ۱۳۹۳ منتشر شد.
۶. شرح الشواهد الشعریة فی کتاب جواهر البلاغة (قسم الفصاحة والبلاغة والمعانی)؛ با همکاری دکتر رضا احمدی عقدا و دکتر حسین ناظر، در سال ۱۳۹۶ منتشر شد.
۷. چشمهسار فاضلی
چشمهسار فاضلی (مقالات و یادداشتهای استاد محمد فاضلی) در دو جلد، شامل جستارهای قرآنی و مقالاتی در زبان و ادب عربی و فارسی، به کوشش سیدمحمدرضا ابنالرسول، شهباز محسنی و امیراعظم معصومی، در سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات کردستان (سنندج) در حدود ۹۰۰ صفحه منتشر شد.
۸. فصول فی النحو العربی
این اثر تاکنون منتشر نشده است.
۹. گزیدههایی در متون نثر شیوای عربی
این کتاب نیز هنوز به چاپ نرسیده است.
ب) تصحیح
۱۰. شرح القصیده العمیدیه
قصیدهای با موضوع حماسه که ابننصر عمیدالدین سعد حلی در قلعه اشبندان فارس سروده و خواهرزاده او، قطبالدین محمد حلی، آن را شرح کرده است. استاد فاضلی سالها بر تصحیح و تعلیق این اثر کار کرد و در واپسین سالهای عمر، آن را برای چاپ آماده ساخت؛ اما فرصت انتشار آن را نیافت.
۱۱. محاکمة الإنسان والحیوان (مرغزار)
اثر ابوبکر شیرازی احمد بن محمد شجاع، که با تصحیح و تعلیقات استاد فاضلی در سال ۱۳۷۲ توسط دانشگاه فردوسی مشهد منتشر شد.
ج) ترجمه
۱۲. سیبویه، پیشوای نحویان
تألیف علی نجدی ناصف (مصر)، ترجمه همراه با نقد و حواشی استاد محمد فاضلی، دانشگاه مشهد، ۱۳۵۹.
۱۳. مسئولیت شاعر در زندگی و شعر امروز
اثر سید قطب، ترجمه و نقد استاد فاضلی، دانشگاه فردوسی، ۱۴۰۱.
استاد فاضلی همواره با فروتنی از جایگاه علم و دانشگاه سخن میگفت و هرگز به مقام و عنوان دل نبست. در یکی از نوشتههای خود آورده است:
«من همیشه بر این باور بودهام که شادابی دانشگاه هیچگاه به ساختمانها، بناها، میزها و صندلیها نیست؛ زیرا همه اینها روزی فرسوده و کهنه میشوند. آنچه دانشگاه را زنده، پویا و ماندگار میکند، استادان، اندیشمندان و دانشجویانی هستند که روح علم و اندیشه را در آن جاری میسازند.»
یاد و نام استاد صدرالأفاضل دکتر محمد فاضلی همواره در میان شاگردان، همکاران و دوستداران علم و ادب زنده خواهد ماند. آثار ارزشمند، منش علمی، اخلاق نیکو و خدمات ماندگار او به زبان و ادبیات عرب، سرمایهای گرانبها برای فرهنگ و آموزش این سرزمین است.
روحش شاد، راهش پررهرو و یادش گرامی باد.
نظر شما