نفووزی ئەندێشەکانی میشێل فوکۆ لە هەرێمی کوردستاندا

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، سەدەیەک دوای لەدایکبوونی میشێل فوکۆ، بیرۆکەکانی لەبارەی دەسەڵات، گوتار و پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگە، پێگەیەکی دیارتریان لە ناوەندە ڕۆشنبیرییەکانی هەرێمی کوردستاندا پەیدا کردووە؛ بیرۆکەگەلێک کە لە سەرەتای دەیەی نەوەدەکانەوە هاتوونەتە ناو ئەم ناوچەیە و بەرەبەرە لە ڕەخنەگرتنی پێکهاتە سیاسییەکان، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕەفتاری حیزبە دەسەڵاتدارەکاندا بەکار هێنراون. لەگەڵ ئەوەشدا، پەرەسەندنی وەرگێڕانی بەرهەمەکانی فوکۆ بۆ زمانی کوردی و بڵاوبوونەوەی چەمکەکانی لە زانکۆکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، هێشتا نەبووەتە هۆی بەکارهێنانی بەربڵاو و زانستییانەی تیۆرییەکانی بۆ شیکردنەوەی دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی هەرێمی کوردستان.

میشێل فوکۆ (کە لە ۱۵ی ئۆکتۆبەری ۱۹۲۶ لەدایک بووە) یەکێک بوو لە کەسایەتییە هەر دیارەکانی بیری هاوچەرخی فەرەنسا لە نێوان دەیەکانی ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ی زایینیدا. بەرهەمەکانی فوکۆ لەسەر دەسەڵات و شێوازەکانی پیادەکردنی، دامەزراوەکان، زانین و شێوەگرتنی ناسنامەی کۆمەڵایەتی، وردەوردە سنوورە زانکۆییەکانی فەرەنسایان بەزاند و لە کۆمەڵگە جیاوازەکاندا سەرنجیان ڕاکێشا. لە هەرێمی کوردستانیشدا، ئەم ئەندێشانە لە بارودۆخێکدا هاتنە ناو فەزای ڕۆشنبیرییەوە کە گۆڕانکارییە سیاسییەکانی دوای ساڵی ۱۹۹۱ دەرفەتێکی زیاتریان بۆ پەیوەندیی کۆمەڵگەی کوردی لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا ڕەخساندبوو.

سەردار عەزیز، نووسەر و شیکارکاری کورد، لە وتارێکدا کە لە ماڵپەڕی "ئامارگی"دا بڵاو کراوەتەوە، پێی وایە چوونەژوورەوەی ئەندێشەکانی میشێل فوکۆ بۆ هەرێمی کوردستان، پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم ناوچەیەدا هەبووە. دوای ڕاپەڕینی ساڵی ۱۹۹۱ و پاشەکشەی ڕێژەییی دەسەڵاتی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ناوچە کوردنشینەکان، فەزایەکی نوێ بۆ ئاشنابوونی ڕۆشنبیرانی کورد لەگەڵ ڕەوتە فکرییەکانی جیهان هاتە ئاراوە. لە سەرەتادا، بیرۆکەکانی فوکۆ زیاتر لە ڕێگەی زمانی عەرەبییەوە گەیشتنە کوردستان؛ ئاڕاستەیەک که پەیوەندیی بە ئامادەییی فکریی فوکۆ لە جیهانی عەرەبی و کاریگەریی ئەو لەسەر ژمارەیەک لە ڕۆشنبیرانی عەرەبەوە هەبوو. دواتر وەرگێڕانە فارسییەکانیش ڕۆڵیان لە گواستنەوەی ئەم بیرۆکانە بۆ زمانی کوردی بینی.

لەگەڵ ئەوەشدا، نفووذ و کاریگەریی فوکۆ لە هەرێمی کوردستاندا ناکرێت تەنیا وەک ئەنجامی گەیشتنی وەرگێڕانی بەرهەمەکانی سەیر بکرێت. گرنگیی ئەندێشەکانی فوکۆ زیاتر لەوەدا بوو کە توانای تێگەیاندن و ڕوونکردنەوەی پەیوەندییەکانی دەسەڵاتیان هەبوو لە کۆمەڵگەیەکدا کە ئەزموونێکی درێژخایەنی سەرکوتکاریی سیاسیی تێپەڕاندبوو و چووبووە قۆناغێکی نوێی خۆبەڕێوەبەرییەوە. جەختکردنەوەی فوکۆ لەسەر دەسەڵات، گوتار و ڕۆڵی دامەزراوەکان لە دارشتنی ڕەفتاری مرۆڤەکاندا، لەگەڵ ئەو پرسیارە نوێیانەدا دەگونجا کە دوای ساڵی ۱۹۹۱ لە فەزای سیاسی و ڕۆشنبیریی کوردستاندا هاتبوانە ئاراوە.

لە سەردەمی دەسەڵاتداریی ڕژێمی سەدام حوسێنیدا، هێزی سیاسی لە ناوچە کوردنشینەکانی عێراقدا زیاتر لە ڕێگەی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆ، هەڕەشە، نمایشکردنی ئاشکرای توندوتیژی و سەرکوتەوە پیادە دەکرا. ئەم شێوازە، نموونەیەک بوو لە پێکهاتەی دەسەڵاتێک کە تێیدا حاکمیەت بە پشتبەستن بە دەسەڵاتی سیاسی و ئامرازەکانی زۆرەملێ هەوڵی دەدا بەسەر ڕەفتار و ژیانی خەڵکدا زاڵ بێت. سەرکوتی بەربڵاو و جینۆسایدکردنی کوردانیش بەشێک بوو لە ئەزموونی مێژووییی ئەم کۆمەڵگەیە لە دەسەڵاتی مەرکەزیی دەوڵەت.

بەڵام هاتنەئارای سیستەمی خۆبەڕێوەبەری لە هەرێمی کوردستان دوای ساڵی ۱۹۹۱، دۆخێکی جیاوازی دروست کرد. ئێستا کوردەکان بۆ یەکەم جار لە چوارچێوەی دەوڵەتی مۆدێرنی عێراقدا، بەڕێوەبردنی کاروباری بەشێکی گەورەی کۆمەڵگەکەیان گرتبووە دەست و دەسەڵات چیتر تەنیا لە دەستی حکومەتێکی دەرەکیدا نەبوو کە زمان و فەرهەنگێکی جیاوازی هەبێت. ئەم وەرچەرخانە بە مانای کۆتاییهاتنی پەیوەندییەکانی زۆرداری و ستەم نەبوو، بەڵکو داڕشتنەوەیەکی نوێی دەسەڵاتی هێنایە ئاراوە کە تێیدا حیزبە سیاسییەکان، دامەزراوە حکومییەکان، دەزگای ئیداری و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان ڕۆڵی سەرەکییان پەیدا کرد.

لە هەمان قۆناغدا، بیرۆکەکانی میشێل فوکۆ بەرەبەرە پێگە و هەژموونی تیۆرییەکانی کارل مارکسیان لە بەشێک لە فەزای ڕۆشنبیریی کوردستاندا خستە ژێر پرسیارەوە. کارل مارکس بۆ چەندین دەیە یەکێک بوو لە سەرچاوە فکرییە گرنگەکانی ڕەوتە سیاسییە چەپەکان و ژمارەیەک لە حیزبە کوردییەکان. بەڵام گۆڕانکارییەکانی دوای هەرەسێنانی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی بەغدا، پرسیارگەلێکی ورووژاند کە وەڵامدانەوەیان تەنیا بە پشتبەستن بە چوارچێوە نەریتییەکانی شیکاریی چینایەتی و ئابووری ئاسان نەبوو. لێکۆڵینەوە لە شێوازەکانی پیادەکردنی دەسەڵات، ڕۆڵی گوتارەکان، کارکردی دامەزراوەکان و چۆنیەتیی داڕژانی ڕەفتاری سیاسیی هاووڵاتییان، گرنگیی زیاتریان پەیدا کرد.

لە تیشکی ئەم چوارچێوەیەدا، بیری میشێل فوکۆ ڕێگەی دەدا کە دەسەڵات تەنیا وەک ئامرازی حکومەت یان تایبەتمەندیی سەرکردە سیاسییەکان سەیر نەکرێت، بەڵکو وەک تۆڕێک لە پەیوەندییەکان ببینرێت کە لە سەرتاسەری کۆمەڵگەدا لە گەڕاندایە. لە ڕوانگەی فوکۆوە، دەسەڵات لە قۆرغکاریی تاکێک یان دامەزراوەیەکی دیاریکراودا نییە، بەڵکو لە ڕێگەی پەیوەندییەکانی نێوان تاکەکان، دامەزراوەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەرهەم دێت و دووبارە بەرهەم دەهێنرێتەوە. ئەم ڕوانگەیە لە تێگەیشتنی نەریتی بۆ دەسەڵات جیاوازە؛ تێگەیشتنێک کە دەسەڵات بە شتێک دەزانێت کە تاکێک یان گروپێک هەیانە و ئەوانی تر لێی بێبەشن.

گرنگیی ئەم جیاوازییە دەکرێت لە گۆڕانی واتای وشەی کوردیی «دەسەڵات»دا بپێورێت کە لە زمانی کوردیدا ئاماژەیە بۆ هێز و توانایی. لە بەکارهێنانی نەریتیدا، ئەم چەمکە زیاتر نزیک بوو لە توانایی یان بڕیاری تاکی بۆ سەپاندنی هێز. ئاوێتەگەلێکی وەک «دەسەڵاتدار» بۆ ئاماژەدان بە خاوەن دەسەڵات و «بێدەسەڵات» بۆ وەسفکردنی کەسی بێئامراز بەکار دەهێنران. لە تێگەیشتنێکی وەهادا، دەسەڵات تایبەتمەندییەکە کە بەشێک لە تاکەکان یان گروپەکان هەیانە و بەشەکەی تر لێی بێبەشن.

تیۆرییەکەی میشێل فوکۆ ئەم تێگەیشتنە دەخاتە ژێر پرسیارەوە و دەسەڵات بە پەیوەندییەک دەزانێت کە لە کارلێکە کۆمەڵایەتییەکاندا شێوە دەگرێت و لە بەشە جیاوازەکانی ژیاندا ڕەوت دەکات. بەپێی ئەم ڕوانگەیە، تاکەکان تەنیا وەرگری فەرمان یان قوربانیی دەسەڵات نین، بەڵکو لە دووبارە بەرهەمهێنانەوە، گواستنەوە و تەنانەت بەرەنگاربوونەوەشیدا ڕۆڵیان هەیە. بەم شێوەیە، شیکاریی دەسەڵات تەنیا بە لێکۆڵینەوە لە سەرکردە و دامەزراوە فەرمییەکان سنووردار نابێتەوە، بەڵکو دەبێت شێوازەکانی دروستبوونی زانین، پێوەرە قبوڵکراوە کۆمەڵایەتییەکان و میکانیزمەکانی کاریگەرییدانان لەسەر ڕەفتاری مرۆڤەکانیش بگرێتە خۆ.

لەگەڵ ئەوەشدا، بە بڕوای سەردار عەزیز، چەمکی "دەسەڵات" لە فەزای سیاسیی ئەمڕۆی هەرێمی کوردستاندا واتایەکی سنووردارتر و دیاریکراوتری پەیدا کردووە. ئەم وشەیە ئێستا لە زۆربەی گفتوگۆ گشتییەکاندا ئاماژەیە بۆ حکوومەت، نوخبەی فەرمانڕەوا، دوو حیزبە سەرەکییەکە (پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان) و دەزگا ئیدارییەکانی سەر بەوان. لە بەرامبەردا، ڕەوتە ئۆپۆزسیۆنەکان هەندێک جار لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵاتدا پێناسە دەکرێن؛ بە جۆرێک کە گۆیا بەشداری لە میکانیزمی دەسەڵاتدا تەنیا بۆ حیزبە فەرمانڕەواکان سنووردار بووەتەوە.

ئەم وەرچەرخانە زمانی و چەمکییە، دەلالەت لە گۆڕانی پەیوەندیی نێوان کۆمەڵگە و نوخبەی سیاسی دەکات. کاتێک هاووڵاتییان باسی "دەسەڵات" دەکەن، لە زۆربەی حاڵەتەکاندا مەبەستیان تەنیا چەمکێکی ئەبستراکت و دابڕاو نییە، بەڵکو کۆمەڵێک دامەزراوە، حیزب و لایەن دەگرێتەوە کە بەڕێوەبردنی کاروباری گشتییان بەدەستەوەیە؛ هەروەها بەکارهێنانی ئەم وشەیە بە شێوازێکی نەرێنی یان ناشیرین کراوە دەکرێت نیشانەی زیادبوونی مەودای نێوان بەشێک لە کۆمەڵگە و پێکهاتە حاکمەکان بێت.

لە ڕوانگەی ئەم تێڕوانینەوە، زمانی ڕۆژانە تەنیا ئامرازێک نییە بۆ وەسفکردنی واقیعی سیاسی، بەڵکو ڕۆڵی هەیە لە داڕشتنی تێگەیشتنی کۆمەڵگە بۆ دەسەڵات. کاتێک وشەیەک بەرەبەرە واتایەکی نەرێنی پەیدا دەکات و ئاماژە بە گروپێکی دیاریکراوی خاوەن پێگە دەدات، ئەم گۆڕانکارییە دەکرێت دەربڕی وەرچەرخان بێت لە تێڕوانینی گشتی و لاوازبوونی متمانە بە دامەزراوە حکومییەکان. بەم هۆیەوە، لێکۆڵینەوە لە گۆڕانی واتای "دەسەڵات" دەکرێت ڕێگەیەک بێت بۆ ناسینی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان.

سەرەڕای گۆڕانکاری لە پێکهاتەی سیاسیی هەرێمی کوردستاندا، هەندێک لە تایبەتمەندییەکانی مۆدێلی ئابووریی پێشوو وەک خۆیان ماونەتەوە. ئابووریی پشتبەستوو بە داهاتە ڕەیعییەکان (ڕەنت) و تێکەڵبوونی لەگەڵ پێکهاتە سیاسی و سەربازییەکاندا، لەو هۆکارانەن کە لە شیکاریی پەیوەندییەکانی دەسەڵاتدا گرنگییان هەیە. کەواتە، گۆڕانکاری لە دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی بەغداوە بۆ خۆبەڕێوەبەریی کورد، بە مانای گۆڕانی تەواوەتیی میکانیزمە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی پیادەکردنی دەسەڵات نەبووە. پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە کە دەسەڵات لە چوارچێوە نوێیەکەدا چۆن دابەش دەبێت، کێ دەستی بە سەرچاوە و دامەزراوەکان ڕادەگات، و هاووڵاتییان تا چ ئاستێک دەرفەتی کاریگەرییدانانیان لەسەر بڕیارە گشتییەکان هەیە.

یەکێکی تر لە دەرئەنجامەکانی گۆڕانکارییەکانی دوای ساڵی ۱۹۹۱، پێکهاتنی پێگەیەکی سەربەخۆتر بوو بۆ ڕۆشنبیران. لە فەزای سیاسیی نوێدا، ڕۆشنبیر ناچار نەبوو وەک کادیرێکی حیزبی کار بکات یان ناسنامەی سیاسیی خۆی لەسەر بنەمای وابەستەییی حیزبی ببەستێتەوە. ئەم گۆڕانکارییە، دەرفەتی ڕەخنەگرتنی کارکردی حکومەتی لەسەر بنەمای کوالیتیی حوکمڕانی، شێوازی بەڕێوەبردنی دامەزراوەکان و ئاستی وەڵامدانەوەی بەرپرسان ڕەخساند؛ ڕەخنەیەک کە دەیتوانی لە وابەستەییی نەتەوەیی و هۆشیاریی حیزبیی خاوەن دەسەڵاتەکان باڵاتر بێت.

گرنگیی ئەم وەرچەرخانە لە کۆمەڵگەیەکدا کە ئەزموونێکی درێژخایەنی جیاکاری و سەرکوتی لەلایەن حکومەتی ناوەندییەوە بەڕێکردبوو، شایانی سەرنجە. لە بارودۆخێکی وەهادا، بەڕێوەبردنی کاروبار بە دەستی هێزە کوردییەکان دەیتوانی بەخۆی وەک دەستکەوتێکی مێژوویی هەمیشەیی بژمێردرێت؛ بەڵام بە تێپەڕبوونی کات، پرسی کوالیتیی حوکمڕانی و شێوازی بەکارهێنانی دەسەڵات بووە بابەتێکی سەربەخۆ. بەهرەمەندبوون لە خۆبەڕێوەبەری، بە مانای وەڵامدەرەوەبوونی دامەزراوە فەرمانڕەواکان، بەشداریی یەکسانی هاووڵاتییان یان کۆتاییهاتنی پەیوەندییە نایەکسانەکانی دەسەڵات نییە.

ئێستا زۆربوونی وەرگێڕانی بەرهەمەکانی میشێل فوکۆ بۆ زمانی کوردی، بوونی پەڕتووکەکانی لە پەڕتووکفۆروشییەکانی کوردستان و باوبوونی ناو و چەمکەکانی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و زانکۆکاندا، دەلالەت لە پەرەسەندنی ئارەزوو بەرامبەر بەم ئەندێشانە دەکەن. بەڵام سەردار عەزیز جەخت دەکاتەوە کە بەکارهێنانی میتۆد و چەمکەکانی میشێل فوکۆ بۆ ڕوونکردنەوەی دۆخی ئێستای هەرێمی کوردستان هێشتا لە ئاستێکی سنوورداردا ماوەتەوە. بە دەربڕینێکی تر، ناوبانگی تیۆرییەک و باوبوونی وشەکانی، بە مانای بەکارهێنانی قووڵ لە توانای شیکارییەکەی نییە.

تیۆرییەکانی میشێل فوکۆ دەکرێت دەرفەتی پشکنینی ڕەخنەگرانەی ئەو پرسیارانە بڕەخسێنن کە بۆ داهاتووی سیاسی و کۆمەڵایەتیی هەرێمی کوردستان گرنگن: دەسەڵات چۆن لە دامەزراوە حکومییەکان و پەیوەندییە حیزبییەکاندا دووبارە بەرهەم دەهێنرێتەوە؟ میکانیزمە ئیداری و ئابوورییەکان چۆن کاریگەری لەسەر ڕەفتاری هاووڵاتییان دادەنێن؟ چی پەیوەندییەک لە نێوان بەرهەمهێنانی زانین، دروستبوونی گوتارە باڵادەستەکان و سنووردارکردنی دەرفەتی ڕەخنەگرتندا هەیە؟ و چۆن دەکرێت جیاوازیی نێوان بەهرەمەندبوون لە خۆبەڕێوەبەریی سیاسی و بەدیهێنانی حوکمڕانیی وەڵامدەرەوە ڕوون بکرێتەوە؟

لە کۆتاییدا، پێگەی میشێل فوکۆ لە هەرێمی کوردستاندا تەنیا بە کاریگەریی فیلسووفێکی فەرەنسی لە ناوەندە زانکۆییەکاندا سنووردار نابێتەوە. پێشوازی لە ئەندێشەکانی دەبێت لە پەیوەندیدا لەگەڵ گۆڕانی ئەزموونی سیاسیی کورد، گۆڕانی چەمکی دەسەڵات و زیادبوونی سەرنج بۆ پەیوەندیی نێوان کۆمەڵگە و نوخبەی فەرمانڕەوادا تاوتوێ بکرێت. بەڵام بەهای ئەم کەلەپوورە فکرییە کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە کە چەمکەکانی لە سەرووی بەکارهێنانی ڕۆژانە و وتەی ناو زانکۆکانەوە، ببنە ئامرازێک بۆ شیکاریی وردی پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان. لە دۆخێکی وەهادا، ئەندێشەی میشێل فوکۆ دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بۆچی گۆڕینی کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، بە تەنیا بەس نییە بۆ وەرچەرخانی تەواوی میکانیزمەکانی دەسەڵات لە کۆمەڵگەدا.