بەریتانیا لەبارەی ئۆپۆزسیۆن، ڕۆژنامەوانی و مافی خۆپیشاندان لە هەرێمی کوردستان، ڕاپۆرتێکی بڵاو کردەوە

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، ئەم بەڵگەنامەیە دۆخی چالاکوانان، ڕۆژنامەنووسان و ڕەخنەگرانی دەسەڵات دەخاتەڕوو و جیاوازیی نێوان چالاکیی سیاسیی ئاسایی و ئەو کەسانە دەکات کە بەهۆی ڕەخنەی توند و چاڵاکیی بەرچاویانەوە زیاتر ڕووبەڕووی فشار دەبنەوە.

بەپێی هەڵسەنگاندنی حکوومەتی بەریتانیا، هەرچەندە لە هەرێمی کوردستاندا پەرلەمان، هەڵبژاردن و حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکان هەن، بەڵام هەندێک لە سیاسەتمەداران، چالاکوانان و ڕۆژنامەنووسانی ڕەخنەگر لە هەندێک بارودۆخدا ڕووبەڕووی هەڕەشە، دەستبەسەرکردن و توندوتیژی دەبنەوە.

دەشڵێت: دەسەڵاتی دوو حیزبی سەرەکی و سنوورەکانی ئۆپۆزسیۆن بەگوێرەی بەڵگەنامە فەرمییەکە، ژیانی سیاسی لە هەرێمی کوردستان بۆ ماوەیەکی درێژ لە ژێر دەسەڵات و کاریگەریی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا بووە.
سەرەڕای بوونی پەرلەمان، هەڵبژاردن و حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکان، ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکات کە هەندێک لە سیاسەتمەداران و چالاکوانانی ئۆپۆزسیۆن لە بارودۆخی دیاریکراودا ڕووبەڕووی هەڕەشە، دەستبەسەرکردن و تەنانەت توندوتیژیی جەستەیی بوونەتەوە.
ئەم دۆخە پرسیاری لەبارەی سنووری ئازادیی چالاکیی سیاسی و توانای ئۆپۆزسیۆن بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵاتەوە دروست دەکات، بە تایبەتی لەو کاتانەی چاڵاکییەکان پەیوەندییان بە گەندەڵی، بەڕێوەبردن و داواکارییە کۆمەڵایەتییەکانەوە هەیە.

خۆپیشاندانەکان؛ نێوان مافی دەستووری و سنووردارکردنی مەیدانی
مافی خۆپیشاندان لە هەرێمی کوردستان بە فەرمی ناسراوە، بەڵام ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکات کە هەندێک لە خۆپیشاندانەکان، بەتایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە دواکەوتنی موچە، کەمیی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، گەندەڵی و ڕەخنە لە دەسەڵاتەوە هەبووە، ڕووبەڕووی سنووردارکردن، دەستبەسەرکردن و دەستێوەردانی هێزە ئەمنییەکان بوونەتەوە.
بەپێی داتاکانی ڕێکخراوی ACLED کە لە بەڵگەنامەکەدا ئاماژەیان پێ کراوە، لە نێوان ئابی ٢٠٢٤ و ئابی ٢٠٢٦دا کۆی ٥١٠ خۆپیشاندان لە هەرێمی کوردستان تۆمار کراون.
لەو ژمارەیەدا:
٤٩٨ خۆپیشاندان بە ئاشتیانە پۆلێن کراون.
٩ خۆپیشاندان بە دەستێوەردانی هێزەکان پۆلێن کراون.
٣ خۆپیشاندان بە بەکارهێنانی هێزی زێدەڕۆیانە پۆلێن کراون.
ئەم ئامارانە لە لایەکەوە نیشان دەدەن کە زۆربەی خۆپیشاندانە تۆمارکراوەکان ئاشتیانە بوون، لە لایەکی دیکەوەش ئەو پرسیارە دەخەنەڕوو کە چۆن دەتوانرێت مافی خۆپیشاندان لە کردەوەدا بپارێزرێت و ڕێگری لە مامەڵەی نایاسایی لەگەڵ خۆپیشاندەران بکرێت.
ئازادیی ڕۆژنامەوانی؛ لە نێوان یاسا و فشار
یەکێک لە بەشە گرنگەکانی بەڵگەنامەکە پەیوەندی بە دۆخی ڕۆژنامەنوسان و ئازادیی ڕاگەیاندنەوە هەیە.
بەپێی ڕاپۆرتەکە، ئەو ڕۆژنامەنوسانەی لەسەر دۆسیەکانی گەندەڵی، بەڕێوەبردن، مافی مرۆڤ و خۆپیشاندان کار دەکەن، لەوانەیە ڕوبەڕوی هەڕەشە، هەراسانکردن، دەستبەسەرکردن، هێرشی جەستەیی، سکاڵای یاسایی و سنوردارکردنی چاڵاکیی ڕۆژنامەوانی ببنەوە.
بەڵگەنامەکە چەندین ڕووداوی نێوان ساڵانی ٢٠٢٤ و ٢٠٢٦ دەخاتەڕوو کە تێیاندا هەندێک ڕۆژنامەنووس لە کاتی داپۆشینی خۆپیشاندان یان ڕووداوە سیاسییە هەستیارەکاندا دەستبەسەر کراون، یان دوای بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی ڕەخنەگرانە ڕوبەڕوی هەڕەشە بوونەتەوە.
ئەم ڕووداوانە پرسیار لەبارەی جیاوازیی نێوان ئازادیی ڕاگەیاندن لە یاسادا و پاراستنی ئەم ئازادییە لە کردەوەدا دروست دەکەن. هەروەها ئەوە دەخەنەڕوو کە ڕۆژنامەنوسانی چاڵاک لە دۆسیە هەستیارەکاندا لەوانەیە زیاتر ببنە ئامانجی فشار.

یاسای ڕۆژنامەگەری و بەربەستەکانی جێبەجێکردن

دۆخی ئازادیی ڕۆژنامەوانی و چاڵاکیی مەدەنی لە هەرێمی کوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا ڕوبەڕوی ڕەخنەی توندی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی وەک هیومان ڕایتس وۆچ و کۆمیتەی پاراستنی ڕۆژنامەنوسان بووەتەوە؛ بەتایبەتی دوای دۆسیەی دەستگیرکردنی ڕۆژنامەنوسان و چالاکوانانی بادینان لە ساڵی ٢٠٢٠.
هەرێمی کوردستان خاوەنی یاسای ژمارە ٣٥ی ساڵی ٢٠٠٧ی ڕۆژنامەگەرییە کە ڕێگری لە دەستبەسەرکردنی ڕۆژنامەنوسان دەکات. بەڵام لە کردەوەدا، دەزگا ئەمنییەکان چەندین جار پەنایان بۆ یاساکانی دیکە بردووە، لەوانەش یاسای خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندیکردن.
ئەم دۆخە ئەو پرسیارە بەهێزتر دەکاتەوە کە تا چەندە بوونی پاراستنی یاسایی دەتوانێت ببێتە هۆی پاراستنی ڕۆژنامەنوسان لە کردەوەدا، ئەگەر یاساکانی دیکە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ چاڵاکیی ڕەخنەگرانە بەکاربهێنرێن.

داواکاریی پەنابەری لە بەریتانیا؛ هەڵسەنگاندنی تاکەکەسی

بەڵگەنامەکە تەنها ڕاپۆرتێکی گشتی لەبارەی مافی مرۆڤ نییە، بەڵکو ڕێنمایییەکی فەرمیی حکوومەتی بەریتانیاشە بۆ کارمەندانی هەڵسەنگاندنی داواکارییەکانی پەنابەریی کەسانی خەڵکی هەرێمی کوردستان.
بەپێی ڕێنمایییەکە، ئەندامان و لایەنگرانی ئاساییی حیزبە سیاسییەکان بە گشتی ڕووبەڕووی مەترسیی ڕاستەقینەی چەوساندنەوە یان زیانی توند نابنەوە. بەڵام ڕەخنەگرانی دەنگبەرز، کەسایەتییە ئۆپۆزسیۆنەکان، ڕۆژنامەنووسان و چالاکوانانی بەرچاو لەوانەیە زیاتر سەرنجی دەسەڵات و هێزە ئەمنییە پەیوەستەکان ڕابکێشن.
لە هەمان کاتدا، بەڵگەنامەکە ئاماژە بەوە دەکات کە بەڵگەکانی بەردەست نیشان نادەن فشار و مامەڵە نالەبارەکان بە شێوەیەکی گشتی و سیستەماتیک ئەوەندە بڵاو و توند بن کە مەترسییەکی سەرتاسەری بۆ هەموو ئەم پۆلانە بسەلمێنن.
بۆیە، بەپێی ڕێنمایییە فەرمییەکە، هەر داواکارییەکی پەنابەری دەبێت بە پێی بارودۆخی تایبەتی داواکەر هەڵبسەنگێندرێت. لەو هەڵسەنگاندنەدا ئاستی چالاکیی سیاسی یان ڕۆژنامەوانی، ناسراویی کەسەکە، بەڵگەکانی هەڕەشە و مەترسییەکانی گەڕانەوە گرنگن.
بەم شێوەیە، ڕێنمایییەکە نیشان دەدات کە ئەندامبوون لە حیزبێکی ئۆپۆزسیۆن یان چاڵاکیی سیاسی بە تەنها بەس نییە بۆ سەلماندنی شایستەیی پەنابەری؛ بەڵکو بارودۆخی تاکەکەسی و بەڵگەکانی مەترسی ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن.

کۆتایی؛ پرسیاری پاراستنی ئازادییە سیاسییەکان

بەڵگەنامەی نوێی حکوومەتی بەریتانیا وێنەیەکی ئاڵۆز لە دۆخی سیاسی و مافی مرۆڤ لە هەرێمی کوردستان پێشکەش دەکات. لە لایەکەوە بوونی پەرلەمان، هەڵبژاردن و چالاکیی ئۆپۆزسیۆن دەخاتەڕوو؛ لە لایەکی دیکەوەش هەندێک ڕووداوی دەستبەسەرکردن، هەڕەشە و فشار لەسەر ڕۆژنامەنووسان و چالاکوانان تۆمار دەکات.