پێوەندیی دوولایەنەی تۆپی پێ و پڕۆسەی ئاشتیی لە تورکیا

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، سەرکەوتنی یانەی تۆپی پێی ئامەدسپۆر — نوێنەری شاری دیاربەکر و هێمای ناسنامەی کوردی لە تورکیا — بۆ خولی نایاب (سوپەرلیگ) لە بارودۆخێکدا کە پڕۆسەی ئاشتی لە نێوان دەوڵەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) لە ئارادایە، وەرزشی تۆپی پێی کردووەتە یەکێک لەو گۆڕەپانانەی کە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی پرسی کوردی تێدا دەردەکەوێت. سەرکەوتنی ئەم یانەیە نە تەنیا دەرفەتێکە بۆ دەرکەوتنی بەربڵاوی ناسنامەی کوردی لە کایەی گشتیدا، بەڵکو دەریخستووە کە پێشکەوتنی پڕۆسەی ئاشتی و کەمبوونەوەی هەستیارییە ئەمنییەکان دەتوانێت کاریگەری لەسەر توانای چالاکیی دامەزراوە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەکانی کورد هەبێت. لە بەرامبەردا، کاردانەوەکان بەرامبەر بە ناسنامەی کوردیی ئامەدسپۆر نیشانی دەدەن کە گەیشتن بە ڕێککەوتنی سیاسی بە تەنیا بەس نییە بۆ کۆتاییهێنان بە جیاکارییەکان و ئاساییکردنەوەی پێوەندییەکانی نێوان کۆمەڵگەی کورد و پێکهاتەی سیاسیی تورکیا.

ئامەدسپۆر لە یەکەم وەرزی بەشداریکردنیدا لە خولی نایابدا توانیویەتی بە ئاستێکی چاوەڕواننەکراو سەرنجی ملیۆنان کەس ڕابکێشێت. ئەم یانەیەی کە لە مێژەوە لەگەڵ ناسنامەی کوردیی شاری دیاربەکردا گرێ دراوە، بە بەزاندنی تیمە دیارەکانی وەک بەشیکتاش و ترابزۆن‌سپۆر و جێگیربوونی لە ڕیزی پێشەنگانی خشتەکەدا، لە سنووری تیمێکی ناوچەیی تێپەڕیوە. گرنگیی ئەم سەرکەوتنە کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە کە بزانین پشتگیریکردن لە ئامەدسپۆر بۆ بەشێکی گەورەی هاندەرانی تەنیا کورت نابێتەوە لە ئەنجامی یارییەکاندا، بەڵکو دەرفەتێکە بۆ دەربڕینی هەستی سەربەخۆبوون بە ناسنامەی کوردی لە کۆمەڵگەیەکدا کە ئەم ناسنامەیە تێیدا بۆ دەیان ساڵ ڕووبەڕووی بەربەستی سیاسی و هەستیاریی ئەمنی بووەتەوە.

لە بارودۆخێکی وەهادا، تۆپی پێ دەتوانێت فەزایەکی گشتی بۆ بینراوبوونی کۆمەڵگەی کورد بڕەخسێنێت کە تێیدا هێماکان، زمان، مۆسیقا و هەستی سەربەخۆبوونی بەکۆمەڵ لە ڕێگەی چالاکییەکی پڕلایەنگر و گشتگیرەوە بەدیار دەكەون. ئامادەبوونی ئامەدسپۆر لە بەرزترین ئاستی تۆپی پێی تورکیادا، ئەم دەرفەتەی ڕەخساندووە کە ناسنامەی کوردی لە باتی ئەوەی لە ناوچە کوردنشینەکان یان کۆڕە سیاسییەکاندا قەتیس بمێنێتەوە، هەموو هەفتەیەک لە بەرامبەر بینەرێکی بەربڵاو لە سەرانسەری وڵاتدا نمایش بکرێت. بەم شێوەیە، یارییەکانی ئەم یانەیە بوونەتە مەیدانێک بۆ پێوانی ئاستی پەسەندکردنی ناسنامەی کوردی لە کۆمەڵگەی تورکیادا.

لێکۆڵینەوەیەکی سەنتەری لێکۆڵینەوەی کوردی نیشانی دەدات کە ژمارەی هاندەرانی ئامەدسپۆر لە سەرانسەری تورکیادا لە ماوەی چوار ساڵی ڕابردوودا چوار هێندە زیاد کردووە و گەیشتووەتە نزیکەی چوار ملیۆن کەس. زیاتر لە نیوەی بەشداربووانی ئەم توێژینەوەیەش ڕایانگەیاندووە کە تۆپی پێ دیمەنێکی نوێی بۆ دەربڕینی ئاشکرای ڕای کۆمەڵگەی کورد ڕەخساندووە. ئەم دۆزراوانە نیشانی دەدەن کە جەماوەریبوونی ئامەدسپۆر ناکرێت تەنیا بە دەستکەوتی وەرزشی لێک بدرێتەوە؛ ئەم یانەیە بۆ بەشێک لە کۆمەڵگەی کورد بووەتە هێمای بەکۆمەڵبوون و دەرفەتی ئامادەبوونی دیارتر لە کایەی گشتیدا.

لەگەڵ ئەوەشدا، هەمان ئەم گرێدانەی نێوان تۆپی پێ و ناسنامەی کوردی هەستیاریی لە کۆڕە سیاسییەکانی تورکیادا ورووژاندووە. دەوڵەت باخچەلی، ڕێبەری پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی (مەهەپە) و هاوبەشی سەرەکیی هاوپەیمانیی ڕەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆک‌کۆماری تورکیا، ڕەخنەی لە توێژەرانی سەنتەری لێکۆڵینەوەی کوردی گرت و بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئەوان بە سیاسی کردنی تۆپی پێ و بەستنەوەی بە ناسنامەی نەتەوەیی کوردییەوە، هەوڵی زیندووکردنەوەی جیاخوازی دەدەن. ئەم کاردانەوەیە نیشانی دەدات کە تەنانەت پەرەسەندنی جەماوەریبوونی یانەیەکی تۆپی پێش دەکرێت لە چوارچێوەی ناکۆکیی سیاسیی مێژوویی لەسەر ناسنامەی کوردیدا ڕاڤە بکرێت. لەم ڕوانگەیەوە، ئامەدسپۆر تەنیا لەگەڵ رکابەرەکانی لە سەوزایی یاریگادا کێبڕکێ ناکات، بەڵکو بوونی بووەتە بابەتی ململانێ لەسەر پێناسەکردنی ناسنامەی نەتەوەیی و سنووری پەسەندکردنی جیاوازییە نەتەوەییەکان لە تورکیادا.

پێوەندیی نێوان بارودۆخی ئامەدسپۆر و پڕۆسەی ئاشتی پێویستە لە چوارچێوەی هەمان ئەم هەستیارییە سیاسییانەدا تاوتوێ بکرێت. ئەم پڕۆسەیە دوای پەیامەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ڕێبەری زیندانیکراوی پارتی کرێکارانی کوردستان لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥دا بۆ چەکدانانی تەواوەتیی ئەم پارتە، قۆناغێکی نوێی بەخۆوە بینی. پارتی کرێکارانی کوردستان لە کاردانەوەیەکدا بەرامبەر بەم بانگەوازە، ئاگربەستی یکجانەی ڕاگەیاند، کۆنگرەیەکی بەست و دەنگی بە هەڵوەشاندنەوەی فەرمی و چەکدانان دا. پەرلەمانی تورکیاش لە ئابی ٢٠٢٦دا یاسایەکی بۆ ڕێکخستنی چوارچێوەی پڕۆسەی ئاشتی پەسەند کرد. ئەم گۆڕانکارییانە دەتوانن زەمینەیەک بڕەخسێنن بۆ کەمکردنەوەی ئاڵۆزییەکان و سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی پێوەندییەکانی نێوان دەوڵەتی تورکیا و کۆمەڵگەی کورد؛ ئەگەرچی دەرئەنجامەکانی لە کایە کۆمەڵایەتی، فەرهەنگی و وەرزشییەکاندا بەستراوەتەوە بە چۆنیەتیی جێبەجێکردنی بەڵێنەکان و گۆڕینی ئاراستە سیاسییەکان.

ڕەها ڕوحاوی‌ئۆغڵو، بەڕێوەبەری سەنتەری لێکۆڵینەوەی کوردی و ئەندامی پێشووی دەستەی ڕاوێژکاریی ئامەدسپۆر، لەو باوەڕەدایە کە سەرکەوتنی ئەم یانەیە بۆ خولی نایاب ناکرێت بە جودا لە پڕۆسەی ئاشتی هەڵسەنگێندرێت. بە وتەی ڕەها ڕوحاوی‌ئۆغڵو، ئەگەر پڕۆسەی ئاشتی لە ئارادا نەبووایە، ئەگەری ئەوە هەبوو سەرکەوتنی ئامەدسپۆر لە هەر قۆناغێکدا تووشی بەربەست ببێتەوە. ئەم هەڵسەنگاندنە ئاماژە بە یەکێک لە گرنگترین پێوەندییەکانی تۆپی پێ و گۆڕانکارییە سیاسییەکان دەکات: فەزای سیاسی و ئەمنیی زاڵ بەسەر وڵاتدا دەتوانێت کاریگەری لەسەر چالاکیی دامەزراوە وەرزشییەکانی خاوەن ناسنامەی کوردی دابنێت، بە هەمان شێوە کە گۆڕانی ئەم فەزایە دەکرێت دەرفەتی زیاتر بۆ چالاکی و گەشەیان بڕەخسێنێت.

ئەزموونی ڕابردووی ئامەدسپۆر ئەم پرسە ڕوونتر دەکاتەوە. ئەم یانەیەی کە لە ساڵی ١٩٧٢دا بە ناوی مەلیکئەحمەد توران‌سپۆر دامەزرا، لە ساڵی ٢٠١٤دا ناوی خۆی گۆڕی بۆ ئامەدسپۆر. وشەی ئامەد ناوی کوردیی شاری دیاربەکرە و هەڵبژاردنی ئەم ناوە، ناسنامەی کوردیی یانەکەی ئاشکراتر کرد. لە ساڵانی دواییدا، ئامەدسپۆر ڕووبەڕووی سزای دارایی توند، هێرش لە یارییەکانی دەرەوەی یاریگا و بێبەشکردنی چەندین ساڵەی هاندەران لە پشتیوانیکردنی تیمەکە بووەوە. هەروەها، دوای ئەوەی بەڕێوەبەرە دەستنیشانکراوەکانی دەوڵەت (قەیومەکان) لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠١٦دا دەسەڵاتی شارەوانیی دیاربەکریان گرتە دەست، هاوکاریی دارایی شارەوانی و مافی بەکارهێنانی پاسەکانی گواستنەوەی یاریزانان سنوردار کرا. بەپێی ڕاپۆرتەکە، لە یانەکە داوا کرابوو ناوی خۆی بگۆڕێت و چەند کورسییەک لە دەستەی بەڕێوەبەریدا بۆ بەڕێوەبەرە دەستنیشانکراوەکان تەرخان بکات.

سولەیمان سۆیلو، وەزیری ناوخۆی ئەوکاتی تورکیا، ئامەدسپۆری تۆمەتبار کردبوو بە بەستراوەیی بە پارتی کرێکارانی کوردستانەوە. وەها تۆمەتگەلێک نیشانی دەدا کە چۆن دەکرێت دەربڕینی ناسنامەی کوردی لە دامەزراوەیەکی وەرزشیدا، لەلایەن هەندێک بەرپرسەوە بگوێزرێتەوە بۆ پرسی ئەمنی. لەم چوارچێوەیەدا، سەختییەکانی ئامەدسپۆر تەنیا گرفتگەلێکی بەڕێوەبەری یان دارایی یانەیەک نەبوون، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ململانێیەکی بەربڵاوتر بوون لەسەر سنووری نێوان ناسنامەی کوردی و تێگەیشتنی فەرمی بۆ یەکێتیی نەتەوەیی لە تورکیادا.

سەرەڕای ئەم گوشارانە، پشتگیریی دامەزراوە ئابوورییەکانی دیاربەکر یارمەتیدەر بوو بۆ بەردەوامیی چالاکیی یانەکە و ئامەدسپۆر توانی لە ساڵی ٢٠٢٤دا سەربکەوێت بۆ خولی پلە دوو و سەرەنجام لە ساڵی ٢٠٢٦دا بگاتە خولی نایاب. ئەم ڕێگەیە نیشانی دەدات کە پاراستنی ناسنامەی کوردی و گەیشتن بە سەرکەوتن لە پێکهاتە نەتەوەییەکاندا مەرج نییە لە دژایەتیدا بن. بەم حاڵەشەوە، ئەوەی کە ئەزموونێکی وەها تا چ ئاستێک دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی جیاکاری لە کایە کۆمەڵایەتییەکانی دیکەدا، بەستراوەتەوە بە گۆڕانکاریی بەربڵاوتر لە ڕوانگە سیاسی و دامەزراوەییەکانی تورکیادا.

جەماوەریبوونی ئامەدسپۆر لە بارودۆخێکدا پەرەی سەندووە کە بەشێکی گرنگی یاریزانەکانی کورد نین و لە وڵاتانی وەک نەیجیریا، سینیگال و کۆسۆڤۆوە هاتبوون. ئەم تایبەتمەندییەش نیشانی دەدات کە ناسنامەی یانەیەک مەرج نییە لە ڕەگەزی یاریزانەکانیەوە سەرچاوە بگرێت، بەڵکو دەکرێت لەسەر بنەمای پێوەندیی مێژوویی لەگەڵ کۆمەڵگەیەک و ئەو مانایەی هاندەران پێی دەبەخشن، شێوە بگرێت. بۆ زۆرێک لە هاندەرانی ئامەدسپۆر، پشتگیریکردن لە تیمەکە ڕێگەیەکە بۆ دەربڕینی هەستی سەر بە کۆمەڵگەی کورد؛ تەنانەت ئەگەر یاریزانانی تیمەکە لە ڕووی نەتەوەییەوە هیچ پێوەندییەکیان لەگەڵ ئەم کۆمەڵگەیەدا نەبێت.

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، گرژییەکان هێشتا بەردەوامن. هاندەرانی هەندێک تیمی ڕکابەر دروشمی ڕەگەزپەرستانە دەڵێنەوە یان هێماگەلێک بەکار دەهێنن کە ئاماژەن بۆ بەریەککەوتنەکانی ڕابردوو و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دերمبەر بە کوردان. لە بەرامبەردا، هەندێک لە هاندەرانی ئامەدسپۆریش بە هێمای پڕ لە هەڵەشەیی و ورووژێنەر پەرچەکردار نیشان دەدەن. ڕەها ڕوحاوی‌ئۆغڵو هەروەها لەو باوەڕەدایە کە یانەکە هێشتا ڕووبەڕووی جیاکاریی دامەزراوەیی دەبێتەوە و سزادانی جیاوازی ئامەدسپۆر و یانەیەکی دیکە لە دوو ڕووداوی هاوشێوەی پێوەندیدار بە ئاودێرەکانی یاریگاوە وەک نموونەیەک لە پێوەرە دووفاقییەکان دەهێنێتەوە. ئەم حاڵەتانە نیشانی دەدەن کە ئامادەبوونی یانەیەکی کوردی لە خولی نایابدا، بە خۆی بە مانای نەهێشتنی جیاکاری یان کۆتاییهاتنی ئاڵۆزییە هویتییەکان نییە.

ئەزموونی ئامەدسپۆر نیشانی دەدات کە پێوەندیی تۆپی پێ و پڕۆسەی ئاشتی لە تورکیادا دوولایەنەیە. لە لایەکەوە، کەمبوونەوەی ئاڵۆزییە سیاسییەکان دەتوانێت فەزای زیاتر بۆ ئامادەییی دامەزراوە خاوەن ناسنامە کوردییەکان بڕەخسێنێت و کۆسپ دروستکردن لە بەردەم چالاکییەکانیان دژوارتر بکات. لە لایەکی دیکەوە، سەرکەوتنی ئامەدسپۆر و ئامادەییی بەردەوامی ناسنامەی کوردی لە یەکێک لە پڕبینەرترین کایە گشتییەکانی وڵاتدا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ ئاساییبوونەوەی ناساندن و پەسەندکردنی ئەم ناسنامەیە لە ناو کۆمەڵگەدا. سەرەڕای ئەمانەش، کاردانەوە سیاسییەکان بەرامبەر بە جەماوەریبوونی یانەکە و بەردەوامیی ڕەفتارە جیاکارییەکان نیشانی دەدەن کە ئەم ڕێگەیە هێشتا لەگەڵ بەربەستی جدی ڕووبەڕووە. لەبەر ئەوە، ئامەدسپۆر دەکرێت نە وەک نیشانەی مسۆگەری سەرکەوتنی پڕۆسەی ئاشتی، بەڵکو وەک یەکێک لەو گۆڕەپانانە سەیر بکرێت کە ئاستی پێشکەوتنی تێدا لە گۆڕینی پێوەندیی کۆمەڵگەی کورد و پێکهاتەی سیاسیی تورکیادا دەردەکەوێت.