کردهای ترکیه پایان جنگ را میخواهند اما به دولت اعتماد کامل ندارند
به گزارش کردپرس، تلگراف گزارش خود را از محله تاریخی سور در دیاربکر آغاز میکند؛ منطقهای که در جریان درگیریهای سال ۲۰۱۵ میان نیروهای امنیتی ترکیه و پ.ک.ک به یکی از کانونهای اصلی خشونت تبدیل شد. گلولهها هنوز بر دیوارهای اطراف یک نانوایی تعطیلشده دیده میشوند. توران راپسور، ۵۶ ساله این نانوایی را پیش از آغاز درگیریها اداره میکرد. او به تلگراف گفته است که در آن دوره «گلولهها مانند رگبار باران میباریدند» و در نهایت خانه، وسایل، تاریخ و خاطرات زندگی خود را از دست داد.
راپسور که بعدها خانهاش نیز در جریان عملیات پاکسازی منطقه تخریب شد، اکنون در آپارتمانی زندگی میکند که حدود نیم ساعت با اتوبوس از محل زندگی سابقش فاصله دارد. او میگوید هنوز خیابانهای سنگفرششده سور و خانههای قدیمی آن را بهخوبی به یاد دارد، اما پس از جنگ دیگر از بازگشت به این منطقه لذت نمیبرد، زیرا صدای رنج مردم هنوز در ذهنش باقی مانده است.
تلگراف مینویسد چنین خاطراتی دلیل اصلی احتیاط کردهای ترکیه در برابر روند جدید صلح است. بسیاری از آنان پایان خشونت را میخواهند، اما شکست تلاش قبلی برای پایان دادن به درگیری در سال ۲۰۱۵ باعث شده نسبت به وعدههای سیاسی با احتیاط برخورد کنند.
با وجود این تردیدها، تحولات کنونی از نظر ابعاد سیاسی و حقوقی با روند قبلی تفاوتهایی دارد. پارلمان ترکیه در ماه اوت قانونی را تصویب کرد که چارچوبی برای خلع سلاح پ.ک.ک و بازگشت برخی اعضای این گروه به زندگی عادی فراهم میکند. بر اساس این قانون، در مورد برخی محکومان، اجرای مجازات میتواند متوقف شود و برخی تحقیقات و پروندههای قضایی نیز بسته به نوع اتهام، برای مدت طولانی به تعویق بیفتد.
با این حال، این سازوکار شامل همه اعضای پ.ک.ک نمیشود. قانون، افرادی را که به قتل عمد محکوم شدهاند یا احکام حبس ابد دارند، از این روند مستثنی کرده است. به همین دلیل، عبدالله اوجالان، بنیانگذار و رهبر زندانی پ.ک.ک، و شماری از رهبران ارشد این گروه همچنان در زندان باقی خواهند ماند.
این قانون همچنین یک مهلت ششماهه برای استفاده از سازوکارهای پیشبینیشده تعیین کرده است. این مهلت زمانی آغاز میشود که شورای امنیت ملی ترکیه، که ریاست آن بر عهده اردوغان است، بهطور رسمی خلع سلاح پ.ک.ک را اعلام کند. سیاستمداران کرد نسبت به محدود بودن این بازه زمانی هشدار دادهاند، زیرا بخشی از نیروهای پ.ک.ک در مناطق کوهستانی شمال عراق مستقر هستند و با آغاز فصل سرما و بارش برف، امکان خروج آنان از این مناطق دشوارتر خواهد شد.
تلگراف روند کنونی را به تحولات سیاسی آغازشده در اکتبر ۲۰۲۴ مرتبط میکند که دولت باغچلی، رهبر حزب حرکت ملیگرا و یکی از متحدان سیاسی اردوغان، پیشنهاد کرد عبدالله اوجالان به پارلمان بیاید و در صورت اعلام انحلال پ.ک.ک، درباره پایان مبارزه مسلحانه این گروه سخن بگوید.
این پیشنهاد به دلیل سابقه مواضع دولت باغچلی نسبت به کردها برای بسیاری غیرمنتظره بود. اما همین ابتکار زمینه آغاز مرحله جدیدی از گفتوگوها را فراهم کرد. چهار ماه بعد، اوجالان از زندان پیامی منتشر کرد که در آن از همه گروهها خواست سلاحهای خود را کنار بگذارند و پ.ک.ک منحل شود.
در ژوئیه ۲۰۲۵ نیز پ.ک.ک در شمال عراق مراسمی برای سوزاندن سلاحهای خود برگزار کرد. تلگراف این اقدام را عمدتاً نمادین اما از نظر سیاسی مهم ارزیابی کرده است؛ زیرا نشان میداد پ.ک.ک در حال آماده شدن برای ورود به مرحلهای متفاوت از فعالیت خود است.
این تحول در شرایطی رخ داد که فشار نظامی ترکیه بر پ.ک.ک افزایش یافته بود. تلگراف به توانمندی نظامی ترکیه و استفاده این کشور از فناوریهای جدید اشاره میکند و مینویسد پ.ک.ک طی سالهای اخیر با توان نظامی پیشرفتهتر ترکیه مواجه بوده است. در نتیجه، تغییر رویکرد این گروه را میتوان در چارچوب مجموعهای از تحولات سیاسی، امنیتی و منطقهای نیز بررسی کرد.
گزارش تلگراف همچنین روند صلح ترکیه را از تحولات گستردهتر خاورمیانه جدا نمیداند. به گفته سیلان آکچا، نماینده حزب دموکراتیک خلقها (DEM) ، جنگ غزه، درگیریهای بعدی در منطقه و تغییر احتمالی نقش آمریکا در خاورمیانه، معماری دفاعی و سیاسی منطقه را تغییر داده است.
آکچا معتقد است حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به اسرائیل باعث شد دولتهای منطقه بار دیگر درباره نحوه مواجهه با بازیگران غیردولتی مسلح در داخل یا اطراف مرزهای خود تصمیمگیری کنند. به گفته او، جنگهای بعدی در خاورمیانه نیز این فشار را افزایش دادهاند و دولتها را به بازنگری در مسائل امنیتی واداشتهاند.
تلگراف در همین چارچوب به نگرانیهای آنکارا درباره تحولات سوریه و ایران اشاره میکند. به نوشته این روزنامه، مقامها و تحلیلگران ترکیه نگران بودهاند که تحولات منطقهای موجب افزایش خودگردانی یا قدرت سیاسی کردها شود و این افزایش نفوذ در نهایت بر فضای سیاسی و امنیتی داخل ترکیه اثر بگذارد.
جیران اوزجان، پژوهشگر مسائل کردها در مؤسسه مطالعات امنیت ملی آمریکا، در تحلیلی که تلگراف به آن استناد کرده، نوشته است یکی از نگرانیهای اصلی آنکارا این بوده که تحولات سوریه و ایران به تقویت خودگردانی یا قدرت چانهزنی کردها منجر شود. او همچنین احتمال گسترش روابط اسرائیل با بازیگران کرد را عاملی میداند که میتواند معادلات منطقهای و رقابت ترکیه و اسرائیل را تغییر دهد.
در چنین شرایطی، دولت ترکیه روندی را که اردوغان «ترکیه عاری از تروریسم» مینامد، دنبال میکند. تلگراف مینویسد این روند در صورت موفقیت میتواند پیامدهای امنیتی و سیاسی گستردهای برای ترکیه داشته باشد و حتی در معادلات سیاسی سال ۲۰۲۸ نیز مؤثر واقع شود.
اردوغان در ماه ژوئن گفته بود پایان این روند نه تنها جبهه داخلی ترکیه را تقویت میکند، بلکه امنیت کشور را نیز افزایش خواهد داد و «درهای جدیدی» را به روی ترکیه خواهد گشود.
با این حال، مسئله کردها برای اردوغان یک چالش سیاسی نیز محسوب میشود. نزدیکی به کردها و همکاری با جریانهای سیاسی کرد میتواند بخشی از پایگاه ملیگرای دولت را با نگرانی مواجه کند. تلگراف از همین رو پیشنهاد باغچلی در سال ۲۰۲۴ را اقدامی مهم میداند که توانست میان اردوغان و بخشهایی از جریان ملیگرا، زمینه حمایت سیاسی از روند جدید را ایجاد کند.
در سوی دیگر، بسیاری از کردها نیز هنوز درباره انگیزههای دولت ترکیه تردید دارند. تلگراف مینویسد بخشی از جامعه کرد معتقد است این روند لزوماً به معنای تغییر بنیادین رویکرد دولت نسبت به مسئله کردها نیست و ممکن است محاسبات امنیتی و سیاسی آنکارا در شکلگیری آن نقش مهمی داشته باشد.
با وجود این، گزارش نشان میدهد که جامعه کرد ترکیه خواستههای مشخصی از روند صلح دارد. پایان درگیری مسلحانه، آزادی یا تعیین تکلیف شماری از زندانیان کرد، امکان بازگشت نیروهای مستقر در کوهستان و خارج از کشور و فراهم شدن شرایط زندگی عادی برای خانوادههایی که سالها تحت تأثیر جنگ بودهاند، از مهمترین این مطالبات است.
در این میان، مسئله عبدالله اوجالان همچنان یکی از پیچیدهترین موضوعات روند صلح است. قانون جدید امکان آزادی او را فراهم نمیکند و او به دلیل محکومیت حبس ابد همچنان در زندان خواهد ماند. اوزجان معتقد است اگر ترکیه بخواهد روند صلح را به شکل مؤثر پیش ببرد، باید به اوجالان اجازه دهد نقش خود را در مدیریت و هدایت این روند در طرف کرد ادامه دهد. به گفته او، اوجالان از بیشترین سرمایه سیاسی برای اجرای تصمیمهای مرتبط با روند صلح برخوردار است.
صلاحالدین دمیرتاش، سیاستمدار برجسته کرد و از چهرههای مهم حزب دموکراتیک خلقها نیز همچنان در زندان است. تلگراف به احکام دادگاه حقوق بشر اروپا درباره بازداشت او اشاره میکند و مینویسد که اهمیت دمیرتاش برای بخشهایی از جامعه کرد همچنان بالاست.
در دیاربکر، این موضوع فقط یک مسئله سیاسی نیست، بلکه با زندگی روزمره مردم گره خورده است. تلگراف به داستان راپسور اشاره میکند که دو نوه خود را به یاد دمیرتاش «صلاحالدین» نامگذاری کرده است. برای بخشی از جامعه کرد، آزادی چهرههای سیاسی زندانی همچنان یکی از موضوعات اصلی در ارزیابی روند صلح محسوب میشود.
در کنار مسائل سیاسی، تغییرات اجتماعی نیز قابل مشاهده است. برخی خانوادهها اکنون برای نخستینبار میتوانند آشکارا درباره بستگانی که بهعنوان اعضای پ.ک.ک کشته شدهاند صحبت و برای آنان عزاداری کنند. تلگراف این تحول را نشانهای از افزایش شفافیت در جامعه ترکیه میداند؛ زیرا در دورههای گذشته، چنین مراسمی در مواردی با محدودیت یا فشار مواجه میشد.
با این حال، بازگشت نیروهای سابق پ.ک.ک به جامعه پرسشهای دشواری ایجاد میکند. مشخص نیست این افراد چگونه وارد زندگی مدنی شوند، چه فرصتهای شغلی و اجتماعی در اختیار آنان قرار گیرد و جامعه ترکیه چگونه آنان را خواهد پذیرفت. این مسئله بهویژه در شرایطی اهمیت دارد که خاطره چند دهه درگیری هنوز در میان خانوادههای ترک و کرد زنده است.
عبدالقادر گولرج، رئیس کانون وکلای دیاربکر، خواستار تصویب قوانین مشخص برای مقابله با جرایم ناشی از نفرت شده است. او تأکید کرده است که چنین قوانینی باید از کردها و دیگر گروههای اجتماعی در برابر تبعیض و خشونت محافظت کند. مشارکت کانون وکلای دیاربکر در ارائه پیشنهادها به پارلمان نیز از نشانههای افزایش همکاری میان نهادهای مدنی و ساختار سیاسی در روند کنونی است.
تلگراف در بخش دیگری از گزارش خود به وضعیت اجتماعی کردهای ترکیه در دهههای گذشته پرداخته و یادآوری میکند که بسیاری از نسلهای قدیمیتر دورهای را به خاطر دارند که صحبت کردن به زبان کردی در برخی محیطهای رسمی با محدودیت مواجه بود و آموزش زبان کردی در مدارس ممنوع بود. همچنین مواردی از تبعیض علیه کردها، محدودیت فعالیت هنرمندان کرد و فشار اجتماعی بر خانوادههای دارای اعضای کرد گزارش شده است.
در دیاربکر، حتی ورزش نیز از پیامدهای این تنشها مصون نمانده است. تلگراف به تیم فوتبال آمداسپور اشاره میکند و مینویسد بازیکنان این تیم و خانوادههای آنان در سالهای گذشته با توهینهای شدید مواجه شدهاند.
با وجود این، گزارش تأکید میکند که همه کردهای ترکیه از خشونت حمایت نمیکنند. در عین حال، بخشی از جامعه کرد همچنان پ.ک.ک را گروهی میداند که در طول دههها توانسته است با فشار مسلحانه، دولت را به پذیرش برخی مطالبات و آزادیهای بیشتر وادار کند. وجود شعارهای «بژی پ.ک.ک» در برخی نقاط دیاربکر نیز بازتابی از این نگاه است، هرچند این شعارها گاه تخریب میشوند و خود به نشانهای از شکافهای موجود در جامعه تبدیل شدهاند.
در مقابل، شمار زیادی از کردها تأکید دارند که خواهان ادامه جنگ نیستند. دیکل سایگییت، عضو هیأت مدیره انجمن زنان روسا، میگوید تقریباً هیچ خانوادهای از جنگ بیتأثیر نمانده است و همه به نوعی هزینه آن را پرداختهاند.
مادرانی که فرزندان خود را در این درگیریها از دست دادهاند نیز در حمایت از صلح فعالیت میکنند. آنان با پوشیدن روسریهای سفید مداوم خواستار پایان جنگ هستند و بر بازگشت فرزندان خانوادهها از کوهستان، زندان و خارج از کشور تأکید دارند.
در سطح سیاسی نیز آینده این روند به حمایت کردها وابسته خواهد بود، اما تلگراف تأکید میکند که این موضوع الزاماً به معنای حمایت آنان از اردوغان نیست. حزب دموکراتیک خلقها همچنان یکی از بازیگران اصلی سیاسی کردهاست و سیلان آکچا میگوید نیروهای سیاسی برای دستیابی به قدرت به «بازیگران تعیینکننده» نیاز دارند و کردها در انتخابات محلی گذشته چنین نقشی داشتهاند.
در عین حال، برخی کردها اساساً اعتماد خود را به ساختار سیاسی از دست دادهاند. سالها وعدههای عملینشده باعث شده بخشی از جامعه کرد نه تنها به دولت، بلکه حتی به احزاب سیاسی کرد نیز با تردید نگاه کند.
راپسور، یکی از شاهدان مستقیم خشونتهای گذشته، میگوید حتی در صورت ادامه روند صلح، حاضر نیست به اردوغان رأی دهد و همچنان از حزب دموکراتیک خلقها حمایت خواهد کرد. این موضع نشان میدهد که پایان درگیری مسلحانه لزوماً به معنای تغییر فوری ترجیحات سیاسی کردها نخواهد بود.
تلگراف در پایان گزارش خود تصویری از دیاربکر ارائه میکند که در آن هم نشانههای جنگ گذشته و هم نشانههای امید به آینده دیده میشود. بر فراز یکی از دروازههای تاریخی شهر، تصویری از اردوغان با دست بر قلب و عبارت کردی «گلهک سپاس» به معنای «بسیار متشکرم» نصب شده است؛ تصویری که از تلاش دولت برای نمایش روند صلح بهعنوان دستاوردی سیاسی حکایت دارد.
اما در سطح جامعه، نگرانی درباره شکست دوباره این روند همچنان جدی است. راپسور میگوید نمیتواند حتی تصور کند که اگر امید مردم بار دیگر شکسته شود چه اتفاقی خواهد افتاد. به گفته او، پس از دههها جنگ و آوارگی، هدف اصلی باید همچنان پایان خشونت و برقراری صلح باشد.
دیدگاه کاربران