وزن کشی سیاسی اعراب و کُردها در سه دوره انتخابات پارلمانی عراق / حسن صالحی
کردپرس: انتخابات دوره چهارم مجلس نمایندگان عراق در 22 شهریور 1397 در شرایطی کاملا متفاوت از دوره های پیشین برگزار می شود؛ پایان حضور نظامی و اشغالگرانه داعش در این کشور، تبعات رفراندوم استقلال اقلیم کردستان بر روابط این اقلیم و دولت مرکزی، سلطه دوباره دولت مرکزی عراق بر گستره وسیعی از خاک این کشور در شمال، موسوم به مناطق مورد مناقشه میان کردها و بغداد. پایان حاکمیت بلامنازع کردها بر این مناطق و تغییر و تحولات در جبهه بندی های سیاسی عراقی و یارگیری ها در درون و برون طیف های قومی و مذهبی شامل اعراب شیعی، اعراب سنی و کردها و تغییر در ماهیت و نوع روابط کشورهای منطقه و جهان با بغداد تحت تاثیر تحولات و معادلات جهانی برجسته ترین رویدادهای چهار سال گذشته بود.
خبرگزاری کردپرس در ادامه پوشش انتخابات پارلمانی عراق در قالب مصاحبه، گزارش و یاداشت؛ در این گزارش نگاهی به سه انتخابات پیشین مجلس نمایندگان این کشور خواهد داشت و در گزارش هایی دیگر که در روزهای آینده منتشر خواهد شد ابعاد این انتخابات به ویژه در ارتباط با کردها را تشریح خواهد کرد:
* انتخابات پارلمان اول عراق در سال 2005 /
"کاهش حضور؛ تنزل جایگاه اهل سنت"
انتخابات اولین دوره مجلس نمایندگان عراق بعد از سقوط رژیم بعث در دسامبر سال 2005 برگزار گردید و 275 نماینده در قالب نظام انتخاباتی لیست بسته و یک حوضه ای به مجلس راه یافتند.
در این انتخابات گروه های شیعی با تأکیدات آیت الله علی سیستانی مرجع بزرگ شیعیان عراق، در قالب «ائتلاف عراق یکپارچه» که متشکل از چهار حزب اصلی الدعوه، مجلس اعلای اسلامی، جریان صدر و حزب فضیلت اسلامی بود در انتخابات شرکت کردند و از مجموع 275 کرسی مجلس، 128 کرسی را تصاحب کردند.
تنها ائتلاف کُردها نیز که دو حزب اصلی و قدرتمند آن سال ها (حزب دموکرات و اتحادیه میهنی) را در خود داشت، توانست 53 کرسی را از آن خود کند و حزب اتحاد اسلامی کردستان 5 کرسی را در پارلمان به خود اختصاص داد و در مجموع، کُردها در مجلس اول عراق 58 کرسی پارلمان را در اختیار گرفتند.
اکثریت جریانات سنی تحت تأثیر سقوط رژیم بعث در سال 2003 قرار گرفته و به حاشیه رانده شدند. این اقلیت که برای ده ها سال قدرت بلامنازع عراق به شمار می آمد، انتخابات را تحریم کرده و این نیز به کام دیگر گروه ها به ویژه شیعیان خوش آمد.
لیست العراقیه به رهبری ایاد علاوی به عنوان اصلی ترین جریان سنی در انتخابات اول شرکت کرده و توانست 25 کرسی را به دست آورد. جبهه توافق عراق متشکل از چند حزب سنی از جمله حزب اسلامی و تجمع مردم عراق 44 کرسی و جبهه گفتگوی ملی به رهبری صالح مطلک 11 کرسی را به دست آورد.
بعد از اعلام نتایج و علیرغم ائتلاف شیعیان و کُردها که در سال های زمامداری بلامنازع سنی ها در عراق زیر ظلم و ستم مضاعف و در بیرون بازی قدرت قرار داشتند، روند تشکیل دولت دشوار و توافق بر سر تقسیم پست های اصلی (ریاست جمهوری، نخست وزیر و وزرا) چند ماه به طول کشید که نتیجه ی گفتگوها و چانه زنی ها اختصاص پست ریاست جمهوری برای اولین بار در تاریخ عراق به کُردها بود و جلال طالبانی بر این مسند تکیه زد و پست نخست وزیر که رکن اجرایی و قدرت اصلی در کشور را در دست دارد به نوری مالکی از حزب الدعوه اسلامی رسید.
* انتخابات پارلمان دوم عراق در سال 2010 /
" تشدید رقابت ها؛ طاقت فرسا شدن تشکیل دولت"
انتخابات پارلمان دوم، مارس 2010 با شرکت 165 جریان سیاسی در قالب 12 ائتلاف برای تصاحب 325 کرسی برگزار شد و در نهایت چهار ائتلاف عمده موفق به تصاحب کرسی ها شدند.
ائتلاف العراقیه به رهبری ایاد علاوی که عمدتا نمایندگی جریانات سنی عراق بر عهده داشت با کسب 91 کرسی پارلمان توانست در پله اول نتایج رقابت نفس گیر با شیعیان بایستد؛ ائتلاف العراقیه هر چند به عنوان نماینده سنی ها شناخته می شد، اما برخی چهره های سنی های سکولار و شخصیت های برجسته سیاسی که به عنوان بعثی شناخته می شدند در خود داشت که از این میان می توان به طارق الهاشمی، رهبر لیست تجدد و صالح مطلک، رهبر جبهه گفتگوی ملی اشاره کرد.
ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری مالکی با 89 کرسی دومین ائتلاف پیروز انتخابات پارلمان دوم عراق است.
ائتلاف سوم پیروز در این انتخابات نیز از شیعیان بود، «ائتلاف ملی» 70 کرسی پارلمان دوم را کسب کرد. در این ائتلاف مجلس اعلای اسلامی، جریان صدر، حزب فضیلت و جنبش اصلاح ملی بودند. به نوعی می توان گفت شیعیان در این انتخابات با 159 کرسی نزدیک به نصف کرسی های پارلمان را به خود اختصاص دادند، اما اختلافات میان آن ها تشکیل دولت اکثریت را پیچیده کرد.
کُردها به عنوان بزرگترین اقلیت قومی در عراق با کاهش یک کرسی به نسبت انتخابات دوم 57 کرسی را به خود اختصاص دادند. در جبهه کُردی ائتلاف همپیمانی کردستان متشکل از دو حزب دموکرات و اتحادیه میهنی با کاهش 10 کرسی به نسبت انتخابات قبل 43 کرسی را به خود اختصاص داد که عمده این کاهش سهم اتحادیه میهنی بود. جنبش تغییر که تازه پا به عرصه سیاسی اقلیم کردستان و عراق گذاشته بود 8 کرسی را تصاحب و اتحاد اسلامی و جماعت اسلامی با 4 و 2 کرسی رده های بعدی را کسب کردند.
* ویژگی های انتخابات پارلمان عراق در 2005 و 2010 /
١- بصورت کلی در این دو دور انتخابات، وزن کشی میان سه گروه اصلی جامعه عراق یعنی شیعیان، سنی ها و کردها بود و آرای مردم با توجه به گرایشات و شکاف های قومی و مذهبی به صندوق ها ریخته شد.
٢- روند تشکیل دولت در هر دو انتخابات به تبع همان شکاف های قومی و مذهبی؛ به دلیل سهم خواهی هر یک از سه گروه اصلی (شیعیان، سنی ها و کردها) و تلاش آن ها برای تثبیت حقوق و مطالباتشان طاقت فرسا و طولانی بود. تشکیل دولت اول، بعد از انتخابات پارلمانی ٢٠٠٥ بیشتر از پنج ماه و روند تشکیل دولت دوم در نتیجه انتخابات دوم در سال ٢٠١٠، هشت ماه به طول انجامید.
3- معادلات و رقابت های میان بازیگران منطقه ای که عراق به صحنه رقابت آن ها به ویژه از لحاظ مذهبی تبدیل شده بود، تاثیر فراوانی در مشارکت جریانات اصلی در انتخابات و روند تشکیل دولت داشت به طوری که سنی ها که در ٢٠٠٥ به صورت پراکنده در انتخابات شرکت کرده و عمدتا گزینه تحریم را انتخاب کردند با حمایت کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و کشور ترکیه به رهبری حزب عدالت و توسعه با تفکر اخوانی در انتخابات پارلمان دوم عراق شرکت کردند و در چارچوب ائتلاف العراقیه به رهبری ایاد علاوی با ٩١ کرسی بیشترین کرسی های را بدست آوردند اما در نهایت نوری مالکی که مورد حمایت تلویحی ایران و آمریکا قرار داشت پست نخست وزیری را کسب کرد و منصب ریاست جمهوری بار دیگر به جلال طالبانی از اتحادیه میهنی کردستان رسید.
انتخابات پارلمان سوم عراق /
" تغییر چشمگیر در ائتلافات داخلی سه جریان اصلی "
کشور عراق در طول چهار سال پس از انتخابات پارلمانی دوم، بحران های پی در پی از جمله؛ تشکیل دولت، ادامه بحران انفجارهای تروریستی در پایتخت و دیگر نقاط این کشور، تحت تعقیب قرار گرفتن و فرار طارق هاشمی، معاون اول ریاست جمهوری عراق و عضو برجسته جریان سنی و محکومیت اعدام وی به صورت غیابی، عدم حضور جلال طالبانی، رئیس جمهور به دلیل سکته مغزی، لاینحل ماندن مشکلات اربیل و بغداد بر سر مسئله سهم اقلیم از بودجه سالانه عراق و تنش در مناطق مورد مناقشه و به ویژه قراردادهای نفتی اقلیم با کمپانی های خارجی و مسئله صادرات نفت به ترکیه و در نهایت بحران استان الانبار را پشت سر گذاشت.
تنش ها در این چهار سال نه تنها در میان سه بازیگر اصلی سنی، شیعه و کُرد بر سر تقسیم قدرت و کسب بیشترین سهم از قدرت سیاسی و اقتصادی بود، بلکه رقابت و جدال به شیوه ای پررنگ تر میان جریانات داخلی این سه جریان هم وجود داشت که وضعیت متفاوتی را در آستانه برگزاری انتخابات پارلمان سوم ایجاد کرد.
30 آگوست 2013 خضیر خزاعی معاون رئیس جمهوری عراق که در غیاب جلال طالبانی رئیس جمهور این کشور وظایف وی را بر عهده داشت، با صدور حکمی زمان برگزاری سومین انتخابات مجلس نمایندگان عراق را 30 آوریل سال 2014 اعلام کرد.
رقابت ها در این دور انتخابات، تغییر چشمگیر در ائتلافات داخل سه جریان اصلی (کُرد، شیعه و سنی) را نشان می داد.
در این انتخابات سه جریان اصلی شیعی یعنی ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری مالکی متشکل از 11 گروه و تشکل سیاسی، شهروند به رهبری سید عمار حکیم متشکل از 20 حزب و تشکل و الاحرار و تیار النخب و تجمع الشراکه الوطنیه (جریانات معروف به صدر) به میدان آمدند.
سنی ها که در انتخابات پارلمان دوم در سال 2010 تحت تأثیر رقابت با شیعیان و کُردها و تلاش برای ورود دوباره به قدرت و پشتیبانی خارجی با ائتلافی یکپارچه و منسجم به میدان آمدند، در این انتخابات و تحت تأثیر رویدادهای چهار سال گذشته به سه ائتلاف تقسیم شدند ائتلاف متحدون که 13 حزب و گروه را در خود داشت و از جانب اسامه نجیفی رهبری می شد، ائتلاف العربیه به رهبری صالح مطلک متشکل از 9 گروه و جریان و ائتلاف الوطنیه به رهبری ایاد علاوی متشکل از 13 حزب و گروه.
همچون دو جریان اصلی دیگر عرصه سیاسی عراق، کُردها نیز در این انتخابات تحت تأثیر تغییر موازنات سیاسی در اقلیم به دلیل نتایج انتخابات پارلمان کردستان که جایگاه اتحادیه میهنی به نیروی سیاسی سوم اقلیم تنزل یافت و جنبش تغییر جای آن را گرفت و همچنین ارتقا جایگاه حزب دموکرات کردستان با افزایش آراء و کرسی ها در پارلمان چهارم اقلیم به عنوان حزب اول اقلیم، به صورت لیست های مستقل وارد عرصه انتخابات پارلمانی شدند.
پنج حزب بزرگ کُردی (دموکرات به رهبری مسعود بارزانی، اتحادیه میهنی به رهبری جلال طالبانی، جنبش تغییر به رهبری نوشیروان مصطفی، اتحاد اسلامی، به رهبری محمد فرج و جماعت اسلامی، به رهبری علی باپیر) در رقابت های انتخاباتی مجلس سوم عراق به میدان آمدند.
تنها ائتلاف کُردها ائتلافی کوچک به نام همپیمانی ملی کردستان متشکل از سه حزب کوچک سوسیال دموکرات، زحمتکشان، جریان آزادی (چپ و کمونیست ها) پا به عرصه انتخابات گذاشتند.
در استان های مورد اختلاف (دیالی، صلاح الدین، کرکوک، نینوا) و بغداد احزاب و جریان های کُردی در قالب ائتلاف های کوچک اما متکثر در انتخابات شرکت کردند و این تنها مختص به کُردها نبوده و شیعیان و سنی ها نیز در مناطقی که در اقلیت یا بصورت پراکنده بوده اند همان وضعیت را دارند.
سرانجام روز 30 آوریل 2014/ 10 اردیبهشت 1393، 42 ائتلاف سیاسی بزرگ و کوچک و حزب برای تصاحب 328 کرسی پارلمان و تعیین آرایش سیاسی جدید در عراق به کارزار انتخابات رفتند تا میزان پذیرش سیاست های گذشته و برنامه ها و تبلیغات انتخاباتی خود از سوی رای دهندگان عراقی را بسنجند و در وزن کشی سیاسی داخلی (داخلی سه جریان شیعه، سنی و کُرد) و هر سه جریان با یکدیگر شرکت نمودند.
19 می 2014/ 29 اردیبهشت 1393، کمیساریای عالی و مستقل انتخابات عراق نتایح نهایی این انتخابات را به تفکیک استان‌های مختلف اعلام کرد.
شیعیان
در بین کل جریانات سیاسی عراق، ائتلاف «دولة القانون» و جریانات همسو به رهبری نوری مالکی نخست وزیر عراق با کسب 26% آراء و 26% کرسی های مجلس سوم یعنی 94 کرسی، به عنوان ائتلاف برتر و پیروز بزرگ شناخته شد.
جریان صدر به رهبری مقتدی صدر که در این انتخابات در قالب ائتلاف «الاحرار» و جریانات «تیارالنخب» و «تجمع الشراکة الوطنیة» مشارکت داشتند، موفق به کسب 35 کرسی شدند.
در این انتخابات، ائتلاف «الفضیلة و النخب المستقلة» به رهبری هاشم الهاشمی 6 کرسی کسب کرد و تحالف «الاصلاح الوطنی» به رهبری دکتر ابراهیم جعفری 6 کرسی بدست آورد.
در انتخابات مجلس سوم 7 جریان کوچک شیعی دیگر نیز مشارکت کردند که موفق به کسب 9 کرسی شدند و این در حالیست که در انتخابات گذشته جریانات شیعی کوچک مستقل حضور نداشتند.
در مجموع و با احتساب کرسی های دیگر، جریانات شیعی در انتخابات مجلس سوم 181 کرسی را به خود اختصاص دادند.
سنی ها
در انتخابات دوره سوم مجلس عراق، ائتلاف «متحدون للاصلاح» به رهبری اسامه النجیفی با کسب 24 کرسی به عنوان ائتلاف برتر اهل سنت شناخته شد.
ائتلاف «الوطنیه» به رهبری ایاد علاوی نیز در این انتخابات 21 کرسی مجلس را کسب نمود . از سوی دیگر ائتلاف «العربیه» به رهبری صالح مطلگ در این انتخابات با کسب 13 کرسی رده سوم سنی ها را به خود اختصاص داد.
در مجموع سنی ها و جریانات لائیک در انتخابات مجلس سوم عراق 77 کرسی را کسب کردند.
کردها
حزب دمکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی در این انتخابات در مجموع 25 کرسی، اتحادیه میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی 19 کرسی، جنبش تغییر به رهبری نوشیروان مصطفی 9 کرسی، اتحاد اسلامی به رهبری محمد فرج 4 کرسی و جماعت اسلامی کردستان به رهبری علی باپیر 3 کرسی و جریانی دیگر تحت عنوان صلح کردستانی، 2 کرسی را کسب کردند.
در مجموع شمار کرسی های کردها در انتخابات مجلس سوم عراق 62 کرسی بود.
اقلیت ها
سهم جریانات اقلیت شامل مسیحیان، شبک ها، ایزدی ها، صابئین و آسوری ها نیز در مجموع 8 کرسی باقیمانده بود.
در کشاش رقابت بر سر تشکیل دولت بر خلاف پیروزی در انتخابات، نوری مالکی برای تشکیل دولت مامور نگردید و حیدر العبادی که وی نیز از حزب الدعوه اسلامی بود مامور تشکیل دولت شد و طی چهار سال در این منصب ماند.
منصب ریاست جمهوری عراق که بر اساس سهم بندی های سیاسی میان سه طیف اصلی عراق همچنان به صورت سنتی به کردها اختصاص یافته بود و در این میان و در سهم بندی های کردستانی در دست اتحادیه میهنی بود، پس از کشمکش و رقابت های داخلی حزب اتحادیه میهنی در شرایطی که جلال طالبانی از سال 2012 به دلیل بیماری عملا از صحنه سیاست عراق و کردستان دور مانده بود، به فواد معصوم از دیگر رهبران اتحادیه میهنی رسید و در رقابت های داخلی اتحادیه میهنی برهم صالح که دارای بیشترین شانس برای کسب این منصب بود، از دستیابی به آن محروم ماند.
سلیم الجبوری نیز در اردوگاه سنی ها در انتخابات پارلمانی از ائتلاف النجیفی خارج شد و در فهرست مستقلی تحت نام حزب اسلامی وارد انتخابات شد بر کرسی ریاست پارلمان نشت.
چهار ساله دوره سوم مجلس نمایندگان عراق در شرایطی سپری شد که این کشور شاهد بیشترین تنش های سیاسی میان طیف های قومی و مذهبی و درون این طیف ها و اشغالگری داعش و تشدید تنش ها میان اقلیم کردستان و دولت مرکزی بود.
* حسن صالحی – سرویس عراق و اقلیم کردستان / خبرگزاری کردپرس
دیدگاه کاربران