اجازه بفرمایید حرف آخرم را در همین ابتدا بنویسم. به عنوان یک کرد مسلمان هرگز از برگزاری نماز جمعه در مسجد ایاصوفیا خوشحال نیستم و فکر می کنم هر کُرد مسلمانی که کمی دغدغه اسلام راستین و بی نفاق از یک سو و زبان و فرهنگ و هویتش را که آن هم در قرآن از آیات الهی معرفی شده است، داشته باشد، نباید از این واقعه خشنود گردد.

شاید از من پرسیده شود چرا؟ پاسخ من این است که چون این نماز جمعه درست در روز امضای پیمان لوزان برگزار شد، بنابراین صد درصد کاری سیاسی است و هیچ ربطی به دین و دینداری ندارد و تنها برای اغفال دینداران بی خبر از تاریخ و سیاست و گرفتن رٲی از آنان برای تداوم قدرت اردوغان برگزار شده است. اگر این نماز در روز دیگری و در فضای دیگری برگزار می شد، من هم هرگز چنین جملاتی را با این قاطعیت در مقدمه این یادداشت نمی نوشتم.

۹۷ سال پیش در چنین روزی (۲۴ ژوئیه ۱۹۲۳) که سوم مرداد امروز ماست، معاهده لوزان در شهر لوزان سوئیس میان نمایندگان ترکیه به ریاست عصمت اینونو و کشورهای انگلستان، فرانسه، ایتالیا، ژاپن، یونان، رومانی، بلغارستان، پرتغال، بلژیک و یوگسلاوی به امضا رسید. این معاهده بندهای زیادی درباره سرنوشت ترکیه به عنوان وارث اصلی عثمانی داشت و به جنگ جهانی اول در آن سرزمین پایان داد. همچنین مرزهای جدید جمهوری ترکیه را در مرده ریگ امپراتوری عثمانی مشخص کرد. با جود این مهم ترین فایده معاهده لوزان برای ترکیه این بود که به رۇیای تشکیل دولت کردستان در قلمرو عثمانی که در متن قرارداد سور(۱۹۲۰) پیش بینی شده بود، پایان داد و بخش اصلی جغرافیای آن دولت روی کاغذ را به جغرافیای ترکیه اضافه کرد. بخشهای دیگرش هم البته مانند گوشت قربانی بین ارمنستان و دولتهای تازه تٲسیس عراق و سوریه که محصول قرارداد سایکس پیکو بودند، تقسیم شده بود. لوزان سند تاسیس جمهوری ترکیه و به رسمیت شناختن آن به عنوان یک کشور مستقل و دارای حاکمیت و مرزهای مشخص با یک ملت، یک زبان و یک مذهب است. آتاتورک این توافقنامه را دفع سوء قصدی خطرناک علیه ملت ترک خواند که از قرنها پیش برای نابودی آن تدارک دیده شده و با عهدنامه سور کامل شده بود.

با وجود این که تمام هویت ترکیه کنونی به معاهده لوزان گره خورده است، رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، چندین بار امضاکنندگان معاهده لوزان را به خیانت متهم کرده است. او هر سال در سالگرد انعقاد معاهده لوزان از جوانان ترکیه می خواهد آن را مطالعه کنند، چرا که باید اشتباهات گذشته را بدانند.به اعتقاد او در سال ٢٠٢٠ نباید بر مبنای منطق ١٩٢٣ حرکت کرد.اردوغان می گوید:"وقتی همه چیز در جهان عوض شده ما نمی توانیم در موقعیتی که آن زمان قرار گرفتیم، باقی بمانیم. مساحت ترکیه (عثمانی) از دو میلیون متر مربع در سال ١٩١٤ در عرض ٩ سال تا معاهده لوزان به ٧٨٠ هزار کیلومتر مربع رسیده است. ما از سرزمین های خود دفاع نکردیم. وضعیتی به اجبار ایجاد شد و آن را پذیرفتیم و در آن گرفتار شدیم.این ناعادلانه است و دیگر حاضر نیستیم به پذیرش آن ادامه دهیم. هدف کسانی که کشورمان را گرفتار معاهده لوزان کردند، این بود که تاریخ هزار ساله امپراتوری عثمانی و سلجوقیان به فراموشی سپرده شود."

به نظر می رسد بزرگ ترین اقدام اردوغان برای مبارزه با معاهده لوزان و دفن میراث آتاتورک تغییر کاربری کلیسا و موزه ایاصوفیا و تبدیل دوباره آن به مسجد است.سلطان محمد فاتح پس از تصرف استانبول پایتخت امپراتوری بیزانس و مرکز مسیحیت شرق(ارتدوکس) در سال ۱۴۵۳م ، کلیسای ایاصوفیه را که نماد پیوستگی دین و دولت مسیحیان شرق بود به مسجد تبدیل کرد و خطبه خلافت را در آنجا قرائت نمود.

آتاتورک یک قرن پیش با تبدیل مسجد ایاصوفیا به موزه به غرب مسیحی اطمینان داد که دولت جمهوری ترکیه راه عثمانی، یعنی همان دشمن بزرگ اروپا را نخواهد رفت، اما اردوغان با تبدیل دوباره آن به مسجد و بی محلی به اعتراض همگانی در غرب اعم از پاپ و پوتین و ترامپ و پادشاهان و پارلمان اروپا به آن دوران خاتمه داد. او امروز با برگزاری نخستین نماز جمعه در ایاصوفیا پس از یک قرن و درست در سالگرد معاهده لوزان به دنیا به صراحت پیام داد که دوران جمهوری آتاتورک به پایان رسیده و دوران احیای خلافت آل عثمان به رهبری سلطان رجب طیب اردوغان آغاز شده است.

از نظر اردوغان پایان لوزان، به معنای تلاش برای بازگشت به مرزهای عثمانی و فراتر از آن مرزهای سلجوقیان در هزار سال پیش است. در این چند سال افزون بر ایاصوفیا ، ملازگرد در شمال شرق ترکیه هم به معبد اردوغان تبدیل شده است، همان جایی که سلطان آلب ارسلان سلجوقی در ۴۶۳ق امپراتور بیزانس را شکست داد. احیای عثمانی برای اردوغان به مثابه توسعه قلمرو در غرب ترکیه و احیای سلجوقی به مثابه اعلام حضور در شرق ترکیه و پیوند دادن قلمرو فرزندان جوان ترکیه مدرن به میهن سنتی.