توسعه ژاوه‌رود؛ ژاوه استخوان لای زخم ضرورت برنامه ریزی علمی توسعه
کرد پرس- همایش «توسعه پایدار ژاوه‌رود؛ چالش‌ها، راهکارها و چشم‌انداز آینده» شامگاه چهارشنبه در خانقاه دولاب برگزار شد؛ رویدادی که قرار بود بستری برای گفت‌وگو درباره آینده یکی از کانون‌های ارزشمند فرهنگی، تاریخی و طبیعی کردستان باشد، اما مسئله سد ژاوه و نگرانی‌ها درباره کیفیت آب مخزن آن، به یکی از محوری‌ترین موضوعات مطرح‌شده در سخنان مسئولان و کارشناسان تبدیل شد.
در این همایش که با همکاری پایگاه میراث جهانی منظر فرهنگی هورامان، فرمانداری سنندج و خانقاه دولاب برگزار شد، توسعه ژاوه‌رود از منظرهای مختلف محیط‌زیستی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، معماری و میراث تاریخی مورد بررسی قرار گرفت. با این حال، در میان مباحث مطرح‌شده، یک پرسش اساسی بیش از سایر موضوعات خودنمایی می‌کرد: چگونه می‌توان از توسعه منطقه سخن گفت، در حالی که هم‌زمان نگرانی‌هایی درباره سلامت منابع آب، آینده معیشت مردم و خالی‌شدن روستاها از جمعیت وجود دارد؟
سد ژاوه در این میان به نمادی از همین تناقض تبدیل شده است؛ طرحی که با هدف بهره‌برداری از منابع آب و کمک به توسعه اجرا شده، اما به گفته مسئولان و کارشناسان حاضر در همایش، تعیین تکلیف وضعیت زیست‌محیطی و بهداشتی آن همچنان ضرورتی جدی است. در کنار این مسئله، کاهش جمعیت روستایی، تضعیف اقتصاد محلی، ضرورت مشارکت مردم در حفاظت از میراث جهانی هورامان و استفاده هدفمند از ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری منطقه نیز از مهم‌ترین محورهای این نشست بود.
سد ژاوه؛ توسعه‌ای که بدون تعیین تکلیف مخاطرات، نگران‌کننده است
یکی از صریح‌ترین موضع‌گیری‌ها درباره وضعیت سد ژاوه را غریب سجادی، فرماندار سنندج، مطرح کرد. او با اشاره به چالش‌های جمعیتی و زیست‌محیطی ژاوه‌رود، کاهش جمعیت و مهاجرت جوانان را از مهم‌ترین تهدیدهای پیش‌روی این منطقه دانست و گفت بسیاری از روستاهای ژاوه‌رود با مهاجرت جمعیت جوان مواجه شده‌اند؛ وضعیتی که به تعبیر او، برخی از این روستاها را به «سرای سالمندان» تبدیل کرده است.
سجادی با تأکید بر اینکه مردم بزرگ‌ترین ظرفیت ژاوه‌رود هستند، اظهار کرد: خالی‌شدن روستاها از سکنه به یکی از مهم‌ترین تهدیدهای منطقه تبدیل شده است.
این سخنان، بُعد اجتماعی مسئله توسعه را به یکی از محورهای اصلی همایش پیوند می‌داد؛ چراکه توسعه منطقه‌ای، پیش از آنکه در ساخت‌وسازها و اجرای طرح‌های عمرانی خلاصه شود، به حفظ جمعیت، تقویت معیشت و فراهم‌کردن زمینه ماندگاری نسل جوان در زادگاه خود وابسته است.
فرماندار سنندج در ادامه، محیط زیست را یکی از مؤلفه‌های اصلی توسعه پایدار دانست و هشدار داد که بی‌توجهی به حفاظت از محیط زیست ژاوه‌رود می‌تواند خود به مانعی جدی در مسیر توسعه تبدیل شود.
او سد ژاوه را یکی از تهدیدهای زیست‌محیطی منطقه برشمرد و با اشاره به وضعیت بهداشتی آن گفت این سد مجوزهای بهداشتی لازم را دریافت نکرده است و برای بررسی بیشتر موضوع، شورای تأمین استان و شهرستان تشکیل شده است.
به گفته سجادی، ظرفیت سد ژاوه حدود ۹۰ میلیون مترمکعب است و نزدیک به ۲۰ میلیون مترمکعب فاضلاب وارد آن می‌شود؛ ارقامی که در کنار نگرانی‌های مطرح‌شده درباره کیفیت آب، ضرورت بررسی دقیق وضعیت مخزن و پیامدهای احتمالی آبگیری آن را برجسته می‌کند.
فرماندار سنندج با اشاره به ظرفیت سد ژاوه برای ایفای نقش در توسعه منطقه، تصریح کرد: «آبگیری سد ژاوه در شرایط کنونی اقدامی زیان‌بار برای مردم منطقه است.»
او تأکید کرد: «اگر می‌خواهیم منطقه ژاوه‌رود از بین نرود، باید برای رفع مسائل بهداشتی این سد و جلوگیری از پیامدهای آن اقدام اساسی انجام شود.»
این موضع‌گیری، در کنار تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های آبی منطقه، نشان می‌دهد که مسئله اصلی در بحث سد ژاوه، صرفاً موافقت یا مخالفت با یک طرح عمرانی نیست؛ بلکه چگونگی تعیین تکلیف مخاطرات احتمالی و فراهم‌کردن شرایط ایمن و استاندارد برای بهره‌برداری از آن است.
معاون استاندار: اگر آبگیری سلامت مردم را تهدید کند، باید درباره توقف آن تصمیم گرفت
علی‌اکبر ورمقانی، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار کردستان نیز با تأکید بر ضرورت بررسی پیامدهای زیست‌محیطی سد ژاوه، خواستار تعیین تکلیف مخاطرات احتمالی این طرح شد.
او در این همایش با اشاره به پیشینه فرهنگی و تاریخی ارزشمند ژاوه‌رود اظهار کرد مردم بومی بیش از هر فرد دیگری نسبت به سرنوشت و آینده منطقه خود دغدغه دارند و مسئولان نیز وظیفه دارند برای تحول و توسعه آن گام بردارند.
ورمقانی با اشاره به اینکه هنوز بسیاری از روستاهای منطقه از راه آسفالته برخوردار نیستند، یادآور شد که در سال‌های گذشته خدمات مختلفی نیز به مردم ارائه شده است؛ با این حال، تداوم توسعه به رفع مشکلات موجود و پاسخ‌گویی به مطالبات مردم نیاز دارد.
او درباره سد ژاوه گفت: این طرح به هر حال اجرا شده است و صرف انتقاد از تصمیم‌های گذشته راهگشا نیست؛ بلکه باید شرایط موجود را به‌دقت بررسی کرد و برای رفع نواقص و تهدیدهای احتمالی آن اقدام کرد.
معاون استاندار کردستان با تأکید بر تقدم سلامت مردم و ملاحظات زیست‌محیطی بر بهره‌برداری از طرح‌های عمرانی تصریح کرد: «چنانچه بررسی‌های کارشناسی نشان دهد که آبگیری سد برای سلامت مردم مخاطره‌آمیز است، باید درباره توقف آبگیری و رهاسازی آب تصمیم‌گیری شود.»
ورمقانی همچنین بر ضرورت بررسی و برطرف‌کردن مشکلات احتمالی سد تأکید کرد و گفت دانشگاه کردستان باید از منظر علمی و کارشناسی، نبود مشکل و مخاطره را تأیید کند.
این موضع‌گیری، تعیین تکلیف سد ژاوه را از سطح اختلاف‌نظرهای عمومی فراتر می‌برد و بر ضرورت تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد علمی تأکید می‌کند؛ تصمیمی که باید ضمن توجه به هزینه‌های انجام‌شده، سلامت مردم و ملاحظات محیط‌زیستی را نیز در اولویت قرار دهد.
او همچنین از پیگیری مطالبات مطرح‌شده در همایش و انتقال آنها به استاندار کردستان خبر داد و بر ضرورت معرفی و ثبت جهانی ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری استان، به‌ویژه در منطقه ژاوه‌رود، تأکید کرد.
استاد دانشگاه: سد ژاوه در شرایط کنونی استانداردهای لازم برای آبگیری را ندارد
حبیب‌الله محمدی، استاد دانشگاه کردستان، نیز در پنل تخصصی همایش با اشاره به آغاز مباحث مربوط به آبگیری سد ژاوه از سال ۱۳۹۲، از تشکیل کمیته‌ای پژوهشی در دانشگاه کردستان برای بررسی وضعیت این سد خبر داد.
او گفت بررسی پارامترهای مختلف در این کمیته به این نتیجه منتهی شده است که سد ژاوه در شرایط کنونی استانداردهای لازم برای آبگیری را ندارد.
محمدی با اشاره به اینکه هدف اصلی از احداث سد ژاوه، تأمین آب کشاورزی بوده است، تأکید کرد بهره‌برداری از این سد باید مطابق استانداردهای لازم انجام شود و کیفیت آب برای استفاده در بخش کشاورزی اهمیتی اساسی دارد.
این استاد دانشگاه با اشاره به ورود فاضلاب به منابع آبی منطقه اظهار کرد حدود ۲ هزار لیتر در ثانیه فاضلاب سنندج وارد چرخه تصفیه می‌شود و در زمان بارندگی نیز رواناب‌ها به تصفیه‌خانه وارد می‌شوند؛ در حالی که ظرفیت تصفیه‌خانه پاسخگوی این حجم نیست.
این اظهارات، ضرورت بررسی زنجیره مدیریت فاضلاب و رواناب‌های شهری را در کنار وضعیت مخزن سد ژاوه برجسته می‌کند؛ زنجیره‌ای که هرگونه اختلال در آن می‌تواند بر کیفیت منابع آب و امکان بهره‌برداری ایمن از آنها تأثیر بگذارد.
محمدی با اشاره به وجود دیدگاه‌های موافق و مخالف آبگیری سد در استان، تأکید کرد آنچه باید در اولویت قرار گیرد، رعایت استانداردهای لازم و فراهم‌کردن شرایط مناسب برای بهره‌برداری از سد است.
او در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به هزینه‌های سنگین ساخت سدها، گفت برای احداث یک سد حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار میلیارد تومان هزینه می‌شود و باید این پرسش را نیز مطرح کرد که آیا سرمایه‌گذاری در بخش صنعت و تولید نمی‌تواند منافع اقتصادی و اشتغال بیشتری برای استان ایجاد کند؟
این استاد دانشگاه همچنین از بررسی نقاط آلاینده و عوامل مؤثر در ایجاد وضعیت موجود و تقسیم کار میان دستگاه‌های مسئول برای رفع آلودگی‌ها خبر داد.
او با تأکید بر ضرورت برخورداری سد از آب باکیفیت و امکان استفاده از منابع آن در بخش کشاورزی، حفاظت از چشمه‌ها و رودخانه‌ها را نیز بخشی از صیانت از هویت طبیعی کردستان دانست.
محمدی در نهایت با بیان اینکه ظرفیت سدسازی استان به پایان رسیده است، خواستار تغییر رویکرد از تمرکز صرف بر احداث سدهای جدید به سمت تقویت بخش تولید، توسعه کشاورزی و حفاظت از منابع طبیعی شد.
این دیدگاه، یکی از پرسش‌های مهم سیاست‌گذاری توسعه در کردستان را پیش می‌کشد: آیا ادامه سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های پرهزینه آبی، بدون توجه کافی به کیفیت منابع آب و ظرفیت‌های جایگزین اقتصادی، می‌تواند پاسخگوی نیازهای بلندمدت استان باشد؟
توسعه ژاوه‌رود بدون حفظ جمعیت و تقویت معیشت ممکن نیست
در کنار مسئله سد ژاوه، اقتصاد و معیشت مردم از دیگر محورهای اصلی همایش بود؛ موضوعی که سخنان فرماندار سنندج و جلال جلالی‌زاده، نماینده ادوار مردم سنندج، دیواندره و کامیاران، بر اهمیت آن تأکید داشت.
سجادی با اشاره به اینکه اقتصاد و معیشت از مؤلفه‌های اصلی توسعه پایدار هستند، تصریح کرد تا زمانی که برای بهبود وضعیت اقتصادی و معیشت مردم منطقه چاره‌اندیشی نشود، نمی‌توان انتظار تحقق توسعه پایدار را داشت.
جلالی‌زاده نیز با تأکید بر ضرورت توجه به معیشت مردم، عبور از اقتصاد حداقلی و حرکت به سمت شکوفاسازی اقتصاد منطقه ژاوه‌رود را برای افزایش رفاه اقتصادی ساکنان آن ضروری دانست.
او در عین حال تأکید کرد که توسعه بدون توجه به حفظ سرمایه‌های انسانی امکان‌پذیر نیست؛ موضوعی که در کنار هشدارهای مطرح‌شده درباره مهاجرت جوانان و کاهش جمعیت روستاها، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.
این نماینده ادوار مجلس با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی، آیینی و گردشگری ژاوه‌رود، بر ضرورت تشکیل گروهی از نخبگان برای تدوین مسیر توسعه منطقه تأکید کرد و گفت باید با برنامه‌ریزی توسعه‌محور، زمینه فعال‌شدن این ظرفیت‌ها فراهم شود.
بر این اساس، توسعه ژاوه‌رود نمی‌تواند تنها به اجرای پروژه‌های عمرانی یا بهره‌برداری از منابع طبیعی محدود بماند. ایجاد فرصت‌های اشتغال، تقویت کسب‌وکارهای محلی، استفاده از ظرفیت گردشگری فرهنگی و طبیعت‌گردی و فراهم‌کردن زمینه مشارکت نسل جوان، از جمله مسیرهایی است که می‌تواند به تقویت اقتصاد منطقه و کاهش انگیزه مهاجرت کمک کند.
با این حال، بهره‌گیری از چنین ظرفیت‌هایی نیز بدون حفاظت از محیط زیست، صیانت از منابع آب و توجه به توان و خواست جوامع محلی، به توسعه‌ای پایدار منتهی نخواهد شد.
هورامان؛ میراثی جهانی که حفاظت از آن به مشارکت مردم نیاز دارد
هوشنگ مهدی، مدیر پایگاه میراث جهانی منظر فرهنگی هورامان، نیز در این همایش بر ضرورت مشارکت مردم و مسئولان در حفاظت از میراث فرهنگی منطقه تأکید کرد.
او هورامان را ذخیره‌گاه فرهنگی استان کردستان دانست و گفت ثبت جهانی این منطقه حاصل همدلی، همراهی و تلاش مردم، فعالان فرهنگی و مسئولان بوده است؛ مسیری که حفاظت از دستاوردهای آن نیز به تداوم همین همکاری نیاز دارد.
مهدی با اشاره به ثبت جهانی هورامان، اظهار کرد برای دستیابی به این جایگاه، تعامل میان مردم، فعالان فرهنگی و مسئولان شکل گرفت و اکنون نیز باید با انسجام و همراهی جمعی از این میراث ارزشمند حفاظت کرد.
مدیر پایگاه میراث جهانی منظر فرهنگی هورامان با تأکید بر ضرورت صیانت از بافت و معماری، ادبیات و فرهنگ منطقه گفت مشکلات و معضلات موجود در گستره هورامان با اقدام یک دستگاه به‌تنهایی برطرف نمی‌شود و باید به سنت تاریخی همکاری و همراهی مردم منطقه بازگشت.
او همچنین از برنامه‌ریزی برای فعال‌سازی انجمن‌های مردمی در منطقه خبر داد و پژوهش و تقویت مشارکت جوامع محلی را از برنامه‌های مورد توجه پایگاه میراث جهانی منظر فرهنگی هورامان عنوان کرد.
اهمیت این رویکرد در آن است که میراث جهانی هورامان تنها مجموعه‌ای از بناها، بافت‌های تاریخی یا چشم‌اندازهای طبیعی نیست؛ بلکه پیوند میان محیط، شیوه زندگی، زبان، معماری، آیین‌ها و حافظه تاریخی مردمی است که طی نسل‌ها در این جغرافیا زیسته‌اند.
از این منظر، هر برنامه توسعه‌ای در ژاوه‌رود باید به این پرسش پاسخ دهد که چگونه می‌توان هم‌زمان زمینه بهبود زندگی مردم را فراهم کرد و از فرسایش سرمایه‌های فرهنگی و طبیعی منطقه جلوگیری کرد.
زبان و ادبیات هورامی؛ سرمایه‌ای فراتر از مرزهای محلی
ولی کاکایی، استاد دانشگاه، نیز در پنل تخصصی همایش با اشاره به ظرفیت‌های زبان و ادبیات هورامی، بر اهمیت حفاظت از میراث معنوی هورامان تأکید کرد.
او با اشاره به وجود شاهنامه‌ای به زبان هورامی گفت این اثر از نظر اهمیت ادبی هم‌پای شاهنامه فردوسی است؛ موضوعی که از نگاه او، ضرورت توجه بیشتر به ظرفیت‌های ادبی و فرهنگی این زبان را نشان می‌دهد.
کاکایی با تأکید بر ضرورت حفاظت از میراث معنوی هورامان افزود همه اقشار جامعه، به‌ویژه ماموستایان دینی، باید برای حفظ و انتقال این میراث به نسل‌های آینده تلاش کنند.
او همچنین بر اهمیت پژوهش و توجه بیشتر به ویژگی‌های زبان هورامی در مطالعات فرهنگی و ادبی تأکید کرد.
طرح این مباحث در همایش توسعه ژاوه‌رود، نشان‌دهنده آن بود که ظرفیت‌های توسعه منطقه تنها به جاذبه‌های طبیعی و گردشگری محدود نیست و زبان، ادبیات، دانش بومی و سنت‌های فرهنگی نیز می‌توانند در صورت برنامه‌ریزی درست، به بخشی از بنیان توسعه فرهنگی و اقتصادی منطقه تبدیل شوند.
ضرورت گفت‌وگو درباره آینده ژاوه‌رود
سید مختار هاشمی، دبیر همایش توسعه پایدار ژاوه‌رود، هدف از برگزاری این رویداد را ایجاد بستری برای گفت‌وگو و تبادل نظر میان استادان، کارشناسان و فعالان حوزه‌های مختلف درباره چالش‌ها و چشم‌انداز توسعه منطقه عنوان کرد.
در همین چارچوب، دو پنل تخصصی با موضوع‌های «زبان و ادبیات، میراث جهانی و اکوسیستم» و «اقتصاد، سیاست، آینده معماری و هنر ژاوه‌رود» برگزار شد تا ابعاد مختلف توسعه منطقه در کنار یکدیگر مورد بررسی قرار گیرند.
رونمایی از نشریه «بیر و بیرمەند» و پلاک پرونده ثبت جهانی سماع نیز از دیگر برنامه‌های این همایش بود؛ برنامه‌هایی که در کنار مباحث تخصصی، بر اهمیت مستندسازی و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و آیینی منطقه تأکید داشتند.
آنچه از مجموع سخنان مطرح‌شده در این همایش برمی‌آید، ضرورت نگاه یکپارچه به آینده ژاوه‌رود است؛ نگاهی که در آن مسائل زیست‌محیطی، اقتصاد محلی، مهاجرت، حفاظت از میراث جهانی و مشارکت جوامع محلی، موضوعاتی جدا از یکدیگر تلقی نشوند.
ژاوه‌رود در نقطه تصمیم؛ تعیین تکلیف سد و ترسیم نقشه راه توسعه
همایش توسعه پایدار ژاوه‌رود، بار دیگر نشان داد که این منطقه با مجموعه‌ای از مسائل درهم‌تنیده مواجه است؛ از نگرانی درباره وضعیت بهداشتی سد ژاوه و ضرورت تعیین تکلیف آبگیری آن گرفته تا کاهش جمعیت روستاها، محدودیت فرصت‌های اقتصادی و نیاز به حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی هورامان.
در موضوع سد ژاوه، سخنان مسئولان و کارشناسان بر یک ضرورت مشترک تأکید داشت: تصمیم‌گیری باید بر پایه بررسی‌های علمی، ارزیابی دقیق مخاطرات احتمالی و رعایت استانداردهای زیست‌محیطی و بهداشتی انجام شود. در عین حال، تعیین تکلیف مسئولیت دستگاه‌ها، اجرای اقدامات لازم برای رفع آلودگی‌ها و اعلام شفاف نتایج بررسی‌ها می‌تواند به روشن‌شدن مسیر تصمیم‌گیری کمک کند.
از سوی دیگر، مقابله با روند خالی‌شدن روستاها به سیاست‌هایی فراتر از اقدامات مقطعی نیاز دارد؛ سیاست‌هایی که معیشت مردم، ایجاد اشتغال، تقویت زیرساخت‌ها، حفظ سرمایه انسانی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های گردشگری و فرهنگی را به یک برنامه منسجم پیوند بزند.
ژاوه‌رود از سرمایه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی ارزشمندی برخوردار است؛ اما وجود این ظرفیت‌ها به‌تنهایی تضمین‌کننده توسعه نیست. آنچه می‌تواند این سرمایه‌ها را به فرصتی برای بهبود زندگی مردم تبدیل کند، تصمیم‌گیری مسئولانه، مشارکت واقعی جوامع محلی، هماهنگی دستگاه‌های اجرایی و تدوین برنامه‌ای روشن برای آینده منطقه است.
در چنین شرایطی، سد ژاوه همچنان یکی از گره‌های اصلی مسیر توسعه ژاوه‌رود باقی می‌ماند؛ گرهی که بازشدن آن نه با نادیده‌گرفتن نگرانی‌های زیست‌محیطی و نه با اکتفا به انتقاد از تصمیم‌های گذشته، بلکه با پاسخ‌گویی کارشناسی، اقدام عملی و تصمیم‌گیری شفاف امکان‌پذیر خواهد بود.
توسعه ژاوه‌رود زمانی معنا پیدا می‌کند که مردم آن بتوانند در سرزمین خود بمانند، از معیشتی پایدار برخوردار شوند و میراث طبیعی و فرهنگی‌شان را به نسل‌های آینده بسپارند؛ هدفی که تحقق آن، هم تعیین تکلیف مسئولانه سد ژاوه را ضروری می‌کند و هم ترسیم نقشه راهی جامع برای آینده.
دیدگاه کاربران