به گزارش کردپرس، روند شکل‌گیری قامشلو به سال ۱۹۲۶ بازمی‌گردد؛ زمانی که مقامات فرانسوی پس از تحولات ناشی از فروپاشی امپراتوری عثمانی و ترسیم مرزهای جدید منطقه، تصمیم گرفتند در بخش سوری جزیره، مرکزی اداری، نظامی و اقتصادی ایجاد کنند. این شهر که در مقابل نصیبین و در نزدیکی رود جغجغ ساخته شد، به‌تدریج توسعه یافت و به محل زندگی کُردها، عرب‌ها، ارمنی‌ها، آشوری‌ها، سریانی‌ها، یهودیان و دیگر گروه‌های اجتماعی تبدیل شد. در ادامه نیز رونق تجارت، کشاورزی، راه‌آهن و صنعت نفت، جایگاه قامشلو را در منطقه تقویت کرد.

آغاز شکل‌گیری قامشلو

پیش از سال ۱۹۲۶، منطقه‌ای که امروز قامشلو در آن قرار دارد، شهری بزرگ نبود و تنها به دشت ماردین متصل بود. این منطقه در جنوب شهر ماردین قرار داشت و زمین‌های کشاورزی، درختان، علفزارها و نیزارهای فراوانی در آن وجود داشت.

برادوست میتانی، پژوهشگر و نویسنده تاریخ کُرد، در گفت‌وگو با خبرگزاری هاوار درباره تاریخ شکل‌گیری قامشلو گفت که بیش از یک قرن از تأسیس این شهر می‌گذرد. به گفته او، مقامات فرانسوی در سال ۱۹۲۵ تصمیم به ساخت شهر قامشلو گرفتند و در ۲۰ آگوست ۱۹۲۶ این طرح را به مرحله اجرا گذاشتند.

پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی در جریان جنگ جهانی اول و امضای توافق سایکس ـ پیکو، تحولات اساسی در مرزهای منطقه رخ داد. بر اساس توافق‌های بین‌المللی، از جمله توافق آنکارا در سال ۱۹۲۱، مرز میان مناطق تحت قیمومیت فرانسه در سوریه و جمهوری ترکیه مشخص شد.

در همین چارچوب، مسیر راه‌آهن برلین ـ بغداد نیز به یکی از عناصر تعیین‌کننده مرز میان دو طرف تبدیل شد و شهر تاریخی نصیبین تقسیم شد. در پی این تحولات، فرانسوی‌ها برای تثبیت حضور اداری، نظامی و اقتصادی خود در بخش سوری جزیره، ساخت یک مرکز جدید را ضروری دانستند.

به این ترتیب، طرح ساخت قامشلو در سال ۱۹۲۶ آغاز شد. این شهر در مقابل نصیبین و در نزدیکی رود جغجغ قرار گرفت و به‌تدریج به یک مرکز مهم در کردستان سوریه تبدیل شد.

چرا نام شهر «قامشلو» شد؟

نام قامشلو با واژه «قامیش» به معنای نی یا نیزار ارتباط داده می‌شود. میتانی می‌گوید پیش از ساخت شهر، این منطقه پوشیده از تپه، درخت، علف و نیزار بود و به همین دلیل نام آن با «قامیش» ارتباط پیدا کرد.

در زبان کُردی و ترکی به نی «قامیش» گفته می‌شود و در زبان سریانی واژه «زالین» برای آن به کار می‌رود. شهر نیز در زمینی ساخته شد که در آن نیزار فراوان وجود داشت و کُردها آن را «قامشلو» نامیدند.

در دوره حاکمیت حزب بعث، نام رسمی شهر به «قامشلی» تغییر داده شد. برخی خانواده‌های قدیمی مردلی و محلمی نیز از نام «القامشلیه» برای این شهر استفاده می‌کنند. این تفاوت در نام‌گذاری، بخشی از تنوع زبانی و فرهنگی تاریخی قامشلو محسوب می‌شود.

طرحی الهام‌گرفته از پاریس

بر اساس روایت میتانی، مقامات فرانسوی برای ساخت قامشلو طرحی شهری تهیه کردند که از الگوی شهر پاریس الهام گرفته شده بود، اما در مقیاسی کوچک‌تر؛ به همین دلیل قامشلو بعدها به «پاریس کوچک» نیز معروف شد.

در تابستان ۱۹۲۶ و پس از درگیری میان نیروهای فرانسوی و عشایر منطقه در روستای بیاندور، فرماندهان نظامی فرانسه تصمیم گرفتند مرکز نظامی خود را جابه‌جا کنند و در مقابل نصیبین، یک مرکز جدید ایجاد کنند.

محل جدید به دلیل نزدیکی به رود جغجغ و قرار گرفتن در محدوده تحت کنترل فرانسه انتخاب شد. طرح شهری قامشلو نیز توسط معماری یونانی و مهندس عمران سرشناس با نام «چارالامبیس» تهیه شد.

قامشلو؛ موزاییکی از اقوام و فرهنگ‌ها

با توسعه شهر، گروه‌های مختلف قومی و اجتماعی در قامشلو ساکن شدند. کُردها، ارمنی‌ها، سریانی‌ها، آشوری‌ها، عرب‌ها، مردلی‌ها، محلمی‌ها و یهودیان از جمله جوامعی بودند که در شکل‌گیری بافت اجتماعی شهر نقش داشتند.

میتانی با اشاره به این تنوع می‌گوید تاریخ قامشلو تنها به یک گروه محدود نمی‌شود و اقوام مختلف از مناطق گوناگون در این شهر کنار یکدیگر زندگی کرده‌اند. شماری از سریانی‌ها از مناطق مختلف، ارمنی‌هایی که از ترکیه مهاجرت کرده بودند و آشوری‌هایی که با حمایت بریتانیا به منطقه منتقل شده بودند، در قامشلو سکونت گزیدند.

پس از شورش شیخ سعید نیز شمار زیادی از کُردها به قامشلو مهاجرت کردند. از سوی دیگر، عشیره عرب «الطی» در جنوب شهر مستقر شد و منطقه‌ای با همین نام در قامشلو شکل گرفت.

میتانی همچنین به سیاست‌های جمعیتی حکومت بعث اشاره می‌کند و می‌گوید در چارچوب سیاست تغییر بافت جمعیتی منطقه، شماری از خانواده‌های عرب، به‌ویژه گروه‌هایی که به «محموری» شناخته می‌شدند، در قامشلو اسکان داده شدند و پروژه‌های کشاورزی و مدارس نیز برای آنها ایجاد شد.

با گسترش شهر، بسیاری از محله‌های کنونی قامشلو نیز به تدریج شکل گرفتند و برخی از آنها نام خود را از ساکنان یا مشاغل رایج در آن مناطق گرفتند.

آغاز سازماندهی شهری

در آوریل ۱۹۲۷، کمیته‌ای برای مدیریت امور خدمات شهری و شهرداری تشکیل شد و فردی به نام عبدالرازاق چلبی به عنوان نخستین رئیس شهرداری قامشلو معرفی شد.

یک سال بعد، در سال ۱۹۲۸، ایستگاه راه‌آهن قامشلو به خط راه‌آهن شرقی متصل شد. این اتفاق تأثیر قابل‌توجهی بر اقتصاد شهر داشت و مسیر تجارت میان حلب، موصل و بغداد از قامشلو عبور کرد.

افزایش فعالیت‌های تجاری و ورود مهاجران باعث شد جمعیت شهر از ۱۰ هزار نفر فراتر رود. در نهایت، در ۱۵ دسامبر ۱۹۳۷، رئیس‌جمهور سوریه فرمانی صادر کرد که بر اساس آن جایگاه شهرداری قامشلو ارتقا یافت و این شهر از نظر قانونی به عنوان یک «شهر بزرگ» شناخته شد.

در دهه ۱۹۳۰ نیز ساختمان شهرداری قامشلو ساخته شد و در اول آوریل ۱۹۳۹، بر اساس فرمان شماره ۲۹۸ جمهوری سوریه، برق وارد شهر شد.

بازار عزرا؛ قلب تجارت قامشلو

رشد اقتصادی قامشلو ارتباط مستقیمی با توسعه تجارت داشت. بازار عزرا یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری شهر بود و با خانواده‌های یهودی ساکن قامشلو ارتباط داشت. نام این بازار نیز از بازرگانی یهودی به نام عزرا میر یعقوب گرفته شده بود.

در بازار عزرا محصولاتی مانند گندم، پنبه و پارچه خرید و فروش می‌شد و مغازه‌داران شهر و مناطق اطراف برای تأمین کالاهای خود به قامشلو مراجعه می‌کردند.

موقعیت جغرافیایی شهر، نزدیکی به نصیبین و قرار گرفتن در مسیر راه‌آهن، از عوامل مهم رونق اقتصادی قامشلو بود.

در اواسط قرن بیستم نیز ماشین‌آلات کشاورزی، از جمله تراکتور و تجهیزات برداشت، وارد شهر شد و کشاورزی مدرن در منطقه توسعه یافت. در این دوره، قامشلو بیش از پیش به دلیل تولید گندم و پنبه شناخته شد.

با توسعه شهر، روستاهای اطراف نیز به تدریج در محدوده شهری قرار گرفتند. محله‌هایی مانند هلالیه، عنتریه، محمقیه، آشوری، هیلکو و جمایه در ابتدا روستاهایی مستقل بودند که با گسترش قامشلو به این شهر متصل شدند.

نفت و گسترش شهر

در اواخر قرن بیستم، پس از کشف نفت در مناطق رمیلان، سویدیه و قره‌چوک، شرکت‌های نفتی داخلی و خارجی در قامشلو مستقر شدند. ورود این شرکت‌ها موجب گسترش فعالیت‌های اقتصادی، خدماتی و عمرانی شهر شد.

مهندسان و کارکنان شرکت‌های نفتی نیز در قامشلو ساکن شدند و این موضوع بر توسعه معماری و زیرساخت‌های شهری تأثیر گذاشت.

فرودگاه نظامی قامشلو نیز در ادامه به فرودگاه غیرنظامی تبدیل شد و برای رفت‌وآمد به دمشق و برخی مقاصد دیگر مورد استفاده قرار گرفت.

قامشلو؛ مرکز فرهنگ و چندرنگی

قامشلو علاوه بر نقش اقتصادی، به یکی از مراکز مهم فرهنگی منطقه جزیره نیز تبدیل شد. در این شهر نهادهای فرهنگی و هنری متعددی شکل گرفتند و شاعران، نویسندگان، هنرمندان و موسیقی‌دانان مختلف از آن برخاستند.

میتانی قامشلو را «گنجینه‌ای فرهنگی» توصیف می‌کند و معتقد است فرهنگ‌های مختلف در این شهر در هم تنیده شده‌اند. به گفته او، قامشلو از نظر اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در منطقه جزیره اهمیت زیادی دارد و در کنار نقش تجاری، به یک مرکز صنعتی نیز تبدیل شده است.

بسیاری از شهرها و مناطق اطراف، از جمله عامودا، درباسیه، تل‌براک، تل‌حمیس، تربسپی، چل‌آغا، گرکه‌لگه و دیرک، برای تهیه کالا و نیازهای تجاری خود به قامشلو وابسته بوده‌اند.

پیش از بسته شدن مرز میان نصیبین و قامشلو نیز رفت‌وآمد میان دو شهر در حوزه‌های اقتصادی، تجاری و فرهنگی گسترده بود و ارتباط میان دو سوی مرز نقش مهمی در زندگی مردم منطقه داشت.

قامشلو در جریان تحولات سوریه و روی کار آمدن مدیریت خودگردان

تحولات سیاسی و امنیتی سوریه و منطقه نیز تأثیر عمیقی بر قامشلو گذاشت. به گفته میتانی، پس از آغاز بحران سوریه، تغییرات گسترده‌ای در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی و امنیتی رخ داد و برخی محله‌ها و مراکز شهر نیز هدف انفجارها و حملات قرار گرفتند.

با اعلام تشکیل مدیریت خودگردان، نهادهای جدیدی در قامشلو شکل گرفتند و ساختارهای مدیریت محلی سازماندهی شدند.

میتانی معتقد است که با وجود حملات و فشارهای امنیتی علیه شهر، قامشلو در جریان تحولات موسوم به قیام کردستان سوریه همچنان به توسعه خود ادامه داد و نقش خود را به عنوان یکی از مراکز مهم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شمال‌شرق سوریه حفظ کرد.

اکنون با گذشت یک قرن از آغاز ساخت قامشلو، این شهر به یکی از مهم‌ترین مراکز شهری منطقه جزیره سوریه تبدیل شده است؛ شهری که تاریخ آن با مرزبندی‌های پس از جنگ جهانی اول، مهاجرت اقوام مختلف، رونق کشاورزی و تجارت، صنعت نفت، تحولات سیاسی سوریه و شکل‌گیری ساختارهای جدید اداره محلی درهم تنیده است.