خبر 2026-11-17 10:08 کاتی خوێندنەوە: 6 خولەک ★ — (0)
قەبارەی دەق:
تێلێگرام واتساپ

ئایا تورکیا چەکدانانی پەکەکە پشتڕاست دەکاتەوە؟

دەسەڵاتی تورکیا لە کاتێکدا خۆی بۆ پشتڕاستکردنەوەی فەرمیی هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە ڕێکخراوەیییەکان و چەکدانانی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) ئامادە دەکات، کە بە نزیکبوونەوە لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی لە ٢٧ی تشرینی دووەمدا، پڕۆسەی ئاشتی چووەتە قۆناغێکی چارەنووسسازەوە. هاوکات لەگەڵ ڕاگەیاندنی کشانەوەی هێزەکانی پەکەکە لە پێگە نزیکەکانی سنووری تورکیا و گواستنەوەی ئەندامانی ئەم حزبە بۆ بنکەکانی خۆیان لە هەرێمی کوردستان، ئەنقەرە خەریکی پێکهێنانی میکانیزمەکانی جێبەجێکردن و چاودێریکردنە بۆ جێبەجێکردنی یاسای چوارچێوەی ئاشتی و چاودێریی پەرلەمانی بەسەر ئەم ڕەوتەدا؛ لەگەڵ ئەوەشدا، داواکارییەکانی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان سەبارەت بە ئازادکردنی زیندانییە سیاسییەکان، دیاریکردنی چارەنووسی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، کۆتاییهێنان بە دانانی سەرپەرشتیارە دەوڵەتییەکان لە شارەوانییەکاندا و ئەنجامدانی چاکسازییە دیموکراتیکەکان نیشان دەدات کە تێپەڕاندنی قۆناغی چەکدانان و گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی سیاسی و جێگیر هێشتا ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورەیە.

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، گۆڤاری «ئامارگی» سەبارەت بە بارودۆخی ئێستای پڕۆسەی ئاشتی لە تورکیا نووسیی: پڕۆسەی ئاشتی لە نێوان دەسەڵاتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە قۆناغێکی هەستیار نزیک بووەتەوە و ئەنقەرە خۆی بۆ پشتڕاستکردنەوەی فەرمیی هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە ڕێکخراوەیییەکان و چەکدانانی ئەم حزبە ئامادە دەکات. لە هەمان ئاراستەدا، دەسەڵاتی تورکیا خەریکی دابینکردنی ئامادەکارییەکانە بۆ پێکهێنانی لیژنەی چاودێریی پەرلەمانی و چاوەڕوان دەکرێت کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییی ئەم وڵاتە لە ٢٧ی تشرینی دووەمدا، خاڵی وەرچەرخان بێت لە چوونەناوەوەی پڕۆسەی ئاشتی بۆ قۆناغی جێبەجێکردن و یاسایی.

«نوعمان کورتولموش»، سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا، لە ڕۆژانی ڕابردوودا لەگەڵ نوێنەرانی حزبە سەرەکییەکانی پەرلەمان لەوانە پارتی داد و گەشەپێدان، پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی، پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان، پارتی گەلی کۆماری و هاوپەیمانیی ڕێگەی نوێ کۆ بووەتەوە. هەروەها بڕیارە ڕاوێژەکانی خۆی لەگەڵ پارتی باش و پارتی نوێدا تەواو بکات. ئامانج لەم دانوستانانە، دیاریکردنی پێکهاتەی ئەندامان و شێوازی کارکردنی لیژنەی چاودێریی پەرلەمانییە؛ لیژنەیەک کە بەرپرسیارێتیی بەدواداچوونی جێبەجێکردنی پڕۆسەی ئاشتی لە لایەن پەرلەمانەوە لە ئەستۆ دەگرێت.

هاوکات، پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان داوای تێپەڕاندنی خێرای دەسەڵاتی لە قۆناغی چەکدانان و چوونەناو قۆناغی چاکسازییە سیاسی و یاسایییەکان کردووە. ئەم حزبە لە ڕاگەیەندراوێکدا کە لە ١٢ی تشرینی دووەمدا بڵاوی کردەوە، داوای جێبەجێکردنی یاسای چوارچێوەی ئاشتی، دیاریکردنی پێگەی یاساییی «عەبدوڵڵا ئۆجەلان»، ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکە، و بە فەرمی ناسینی ئەوەی پێی دەگوترێت «مافی هیوا» کرد. ئەم چەمکە ئاماژە بە فەراهەمکردنی دەرفەتی ئازادبوون و گەڕانەوەی ئۆجەلان بۆ ژیانی کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەی یاساییدا دەکات.

کۆتاییهێنان بە دانانی سەرپەرشتیارە دەوڵەتییەکان لە جێگەی سەرۆکشارەوانییە هەڵبژێردراوەکان، جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دادگای دەستووری تورکیا و دادگای مافی مرۆڤی ئەورووپا و پاراستنی مافەکانی زیندانییە نەخۆشەکان لە داواکارییەکانی تری ئەم حزبەن. پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان جەختی کردووەتەوە کە ئاشتی نابێت تەنیا بە مانای بێدەنگبوونی چەکەکان بێت، بەڵکوو دەبێت لەگەڵ یەکسانی، ئازادی، دادپەروەری و بەدیهێنانی کۆمەڵگەیەکی دیموکراتیکدا بێت.

«تونجەر باکرهان»، هاوسەرۆکی ئەم حزبە، لە ١٥ی تشرینی دووەمدا لە کۆبوونەوەیەکدا لە شاری مارسێیی فەڕەنسا، هەروەها جەختی لەسەر بەردەوامیی خەباتی سیاسی تا ئازادکردنی زیندانییە سیاسییەکان، لەوانە سەڵاحەدین دەمیرتاش و فیگەن یوکسەکداغ، هاوسەرۆکانی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان، کردەوە. ناوبراو بە ئاماژەدان بە خاویی پڕۆسەی ئاشتی گوتی پەیوەندی و ڕاوێژەکان لە ڕۆژانی ڕابردوودا زیادیان کردووە.

لە لایەکی ترەوە، سەرکردایەتیی پەکەکە لە ڕاگەیەندراوێکدا لە ١٣ی تشرینی دووەمدا ڕایگەیاند کە لە ماوەی دوو مانگی ڕابردوودا زیاتر لە ١٠ ئەشکەوت و پێگەی سەربازیی خۆی لە نزیک سنووری تورکیا چۆڵ کردووە، هێزەکانی لە ناوچە هاوسنوورەکانی بنکە سەربازییەکانی تورکیا کشاندووەتەوە و ئەو ئەندامانەشی کە پێشتر لە شارەکانی تورکیادا جێگیر بوون، بۆ بنکەکانی خۆیان لە هەرێمی کوردستان گواستووەتەوە. ئەم هەنگاوانە لە لایەن پەکەکەوە وەک هەنگاوی کردەیی لە ڕێڕەوی کشانەوە و چەکداناندا ناسێنراون؛ هەنگاوانێک کە بڕیارە لە کۆبوونەوەی داهاتووی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییی تورکیادا هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت.

 «دەوڵەت باخچەلی»، سەرۆکی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی و هاوپەیمانی سەرەکیی حزبی دەسەڵاتدار، هەروەها لە ١٥ی تشرینی دووەمدا لە ڕاگەیەندراوێکی ٥٠ خاڵیدا بەرگریی لە پڕۆسەی ئاشتی کرد. ئەو ئەم ڕەوتەی بە بابەتێکی پەیوەندیدار بە ئاسایشی نەتەوەیی و یەکپارچەییی تورکیا زانی و جەختی کردەوە کە هیچ جۆرە سازشکردن، خۆبەدەستەوەدان یان مامەڵەیەکی تێدا ناکرێت و تەواوەتیی دەستووری وڵات دەبێت بپارێزرێت. جەختکردنەوە بەردەوامەکانی باخچەلی لەسەر نەبوونی سازشکردن دەتوانرێت وەک هەوڵێک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ڕەخنەکانی ڕەوتە نەتەوەپەرستەکان لە پڕۆسەی ئاشتی هەڵسەنگێنرێت.

لە هەمان کاتدا، ئیبراهیم کاڵن، سەرۆکی دەزگای هەواڵگریی تورکیا، لە کۆنفرانسێکدا لە ئەنقەرە لە ڕۆژانی ٨ و ٩ی تشرینی دووەمدا، دوو تەوەری سەرەکیی پڕۆسەی ئاشتیی بە کۆتاییهێنان بە پێکدادانی چەکداری و چارەسەرکردنی ڕیشەکانی پرسی کورد لە ڕێگەی دیموکراتیزەکردنەوە ناو برد. ناوبراو ڕوونی کردەوە کە چەکدانان بە تەنیا پرسی کورد چارەسەر ناکات، هەروەک چۆن تێکەڵبوونی دیموکراتیکیش تا ئەو کاتەی چەکەکان دانەنرێن، شیاوی جێبەجێکردن نابێت.

کاڵن هەروەها باسی لە پێویستیی ئامادەکردنی زەمینەی گەڕانەوەی کۆمەڵایەتیی ئەندامانی پێشووی پەکەکە و داڕشتنی یاسا تەواوکارییەکان کرد. کورتولموشیش بە جەختکردنەوە لەسەر هەمان ڕێباز ڕایگەیاند کە پڕۆسەی ئاشتی دەبێت لە سەرووی چەکدانانەوە، بابەتەکانی وەک سەروەریی یاسا، دیموکراسی و فرەییی سیاسی لەخۆ بگرێت.

«جەنگیز چاندار»، پەرلەمانتاری پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان، گوتەکانی کاڵنی بە گۆڕانکارییەکی گرنگ لە شێوازی گوتاری دەسەڵاتی تورکیادا وەسف کرد و گوتی ئەم لێدوانانە هەڵسەنگاندنی ئەویان سەبارەت بە پڕۆسەی ئاشتی کە پێشتر جووڵەیەکی زۆر خاوی هەبوو، گۆڕیوە. ئەو پێی وایە وەها هەڵوێستانێک لە ئەگەری گەیاندنیان بە سەرکردەکانی پەکەکە لە قەندیل و عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە دوورگەی ئیمراڵی، دەتوانن یارمەتیدەر بن بۆ بنیادنانەوەی متمانە لە نێوان هەردوو لایەندا.

بەپێی ڕێکاری پێشبینیکراو، سێ دامەزراوەی سەرەکی بەرپرسیارێتیی جیاوازیان لە قۆناغی نوێی پڕۆسەی ئاشتیدا لە ئەستۆیە:

یەکەم، دەستەی چاودێری و هەڵسەنگاندن: کە بە سەرۆکایەتیی جەودەت یڵماز، جێگری سەرۆککۆماری تورکیا، پێک هاتووە و لە ژێر سەرپەرشتیی دامەزراوەی سەرۆکایەتیی کۆماردا کار دەکات. ئەم دەستەیە بەرپرسە لە هەماهەنگیی جێبەجێکردن، لێکۆڵینەوە لە پێشهاتە مەیدانییەکان و بەدواداچوونی دۆسیە پەیوەندیدارەکان بە جێبەجێکردنی پڕۆسەی ئاشتییەوە و نوێنەرانی وەزارەتەکان و دامەزراوە هەواڵگری و ئەمنییەکان تێیدا بەشدارن.

دووەم، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا: کە ئەرکی ئەوەیە بەدیهاتنی مەرجەکانی پەیوەست بە هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەکانی پەکەکە و ڕادەستکردنی چەکەکانی ئەم حزبە بە شێوەیەکی فەرمی پەسەند بکات. ئەو یاسا چوارچێوەیەی کە پەرلەمانی تورکیا لە مانگی ئابدا پەسەندی کردووە، تا کاتی پشتڕاستکردنەوەی لە لایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی و بڵاوکردنەوەی بڕیارەکەی لە ڕۆژنامەی فەرمیدا، توانای جێبەجێکردنی نابێت.

سێیەم، لیژنەی چاودێریی پەرلەمانی: کە کورتولموش خەریکی دابینکردنی ئامادەکارییەکانە بۆ پێکهێنانی. ئەم لیژنەیە بە پێچەوانەی دەستەی جێبەجێکارەوە، بەرپرس نییە لە بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی پڕۆسەی ئاشتی، بەڵکوو ئەرکی چاودێریی پەرلەمانی بەسەر جێبەجێکردنی بڕیارەکان، لێکۆڵینەوە لە ڕاپۆرتی دامەزراوە دەوڵەتییەکان و هەڵسەنگاندنی پێویستیی پشتڕاستکردنەوەی یاسا تەواوکارییەکان لە ئەستۆ دەگرێت.

چاوەڕوان دەکرێت کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا لە ٢٧ی تشرینی دووەمدا، گرنگترین تاقیکردنەوەی قۆناغی ئێستا بێت. بە گوتەی چاندار، ئەم ئەنجومەنە ڕەنگە لەم کۆبوونەیەدا هەڵسەنگاندنی کۆتاییی خۆی سەبارەت بە چەکدانانی پەکەکە ئەنجام بدات و زەمینەی جێبەجێکردنی یاسای چوارچێوەی ئاشتی فەراهەم بکات.

لە ئەگەری پشتڕاستکردنەوەی لە لایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی و بڵاوکردنەوەی بڕیارەکە لە ڕۆژنامەی فەرمیدا، یاسای ناوبراو دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەم یاسایە بۆ ئەندامە شیاوەکانی پەکەکە، ڕێوشوێنی یاساییی مەرجدار لەوانە ئەگەری هەڵپەساردنی هەندێک دۆسیەی دادوەری و ئاسانکاری بۆ گەڕانەوەیان بۆ ناو کۆمەڵگە پێشبینی کردووە، بەڵام بە مانای لێبوردنی گشتی نییە و داواکارییە سیاسییە فراوانترەکانی کوردەکانیش بەدی ناهێنێت.

چاندار پێشبینیی کردووە کە لە ئەگەری پشتڕاستکردنەوەی چەکدانان و چوونەبواری جێبەجێکردنی یاساکە، لیژنەی چاودێریی پەرلەمانی لە سەرەتای کانوونی یەکەمدا بە نزیکەی ١٢ تا ١٣ ئەندام و بە سەرۆکایەتیی کورتولموش پێک بهێنرێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە جێبەجێکردنی یاسای چوارچێوە تەنیا بەشێکە لە قۆناغی داهاتووی پڕۆسەی ئاشتی. ئازادکردنی زیندانییە سیاسییەکان، دیاریکردنی چارەنووسی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، کۆتاییهێنان بە بەڕێوەبردنی شارەوانییەکان لە ڕێگەی سەرپەرشتیارە دانراوەکانی دەوڵەتەوە و جێبەجێکردنی چاکسازییە دیموکراتیکەکان، هێشتا لە داواکارییە سەرەکییەکانی ئەم حزبە هەژمار دەکرێن. بەم شێوەیە، پشتڕاستکردنەوەی فەرمیی چەکدانانی پەکەکە دەتوانێت خاڵی کۆتاییی قۆناغی سەربازیی ئەم ڕەوتە بێت، بەڵام بەدیهاتنی ئاشتییەکی جێگیر لە تورکیادا بە ڕادەی پێشکەوتنی دەسەڵات لە وەڵامدانەوەی داواکارییە سیاسی و یاسایییەکانی کوردەکانەوە گرێ دراوە.

هەواڵی پەیوەندیدار

بۆچوونی بەکارهێنەران

0 بۆچوون
خاڵ:
— (0)
بۆچوونە نێردراوەکان دوای پەسەندکردنی چاودێران بڵاو دەکرێنەوە.