ئایا تۆم باراک بەرپرسە لە ناسەقامگیرکردنی سووریا؟
بەپێی هەواڵی کوردپرێس، گۆڤاری «ئامارگی» لە ڕاپۆرتێکدا بە پێنووسی ئیڤ مۆریس‌گری، ئەم پرسیارە دەخاتە ڕوو کە ئایا دیپلۆماسیی باراک خۆی لە دروستکردنی ئەو بارودۆخەی کە سەرمایەدانەران لە سووریا دوور دەخاتەوە، ڕۆڵی هەبووە؟
باراک هەفتەی ڕابردوو لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ تۆڕی سی‌ئێن‌ئێن ڕایگەیاند کە سووریا لە دۆخی ئێستادا داهات‌هێنەر نییە و ڕاکێشانی سەرمایەگوزار بۆی بە تەواوی مەحاڵە. کەرەم شوعار، ئابووریناسی سیاسیی سووری و ڕاوێژکاری پێشووی بانکی جیهانی، ئەم هەڵسەنگاندنەی بە «نائومێدکەر، بەڵام بەگشتی ورد» وەسف کرد. بەم حاڵەشەوە، ئامارگی ئاماژە بە دژایەتییەک لە هەڵوێستی باراکدا دەکات: ئەو سەرمایەدانانی بیانی بۆ سەقامگیریی سووریا بە پێویست دەزانێت، بەڵام هاوکات پشتگیری لە ڕێککەوتنی سیاسیی پێکهاتوو لە دەسەڵاتی بەهێز لە دیمەشق و بەستنەوەی سووریا بە نەزمی ناوچەییی ژێر ڕێبەرایەتیی ئەمریکا دەکات؛ ڕێبازێک کە دەکرێت خۆی ببێتە هۆی بەردەوامیی ناسەقامگیری.
دووبارە بنیادنانەوەی سووریا لە تێڕوانینی باراکدا بەشێکە لە نەخشەیەکی ژێوپۆلیتیکی بۆ بەستنەوەی مەزۆپۆتامیا (بین‌النهرین)، شام، تورکیا و وڵاتانی کەنداو. ئەو لە کۆبوونەوەی بازرگانیی ئەمریکا و عێراق لە تەممووزدا باسی لە نموونەیەکی ناوچەیی کرد کە دەتوانێت گرنگیی ستراتیژیی گەرووی هورمز کەم بکاتەوە و سووریا بکاتە ناوەندی گواستنەوەی وزە و بازرگانی و ڕێگەیەک بۆ بەستنەوەی بەرهەمهێنەران بە بازاڕەکانی ئەورووپاوە. باراک پشتگیریی لە حکومەتی گواستنەوەی ئەحمەد ئەلشەرعیش کردووە و سووریای بە «تاقیکارگەیەک بۆ هاوگەرایی نوێی دیپلۆماتیکی ناوچەیی» ناودێر کردووە. نەخشەی ئەو هاوکاریی نزیکتری واشنگتن، ئەنکەرە، ریاز و دیمەشق، ڕێککەوتنی ئەمنیی ئەگەری و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی سووریا و ئیسرائیل دەگرێتە خۆ. بە نووسینی ئامارگی، ڕێکخستنێکی لەم شێوەیە دەکرێت بۆ واشنگتن دەستکەوتێکی ستراتیژی بێت، بەڵام هاوڕەوتیی ناوچەیی مەرج نییە نوێنەرایەتیی سیاسی، ئاسایش و سەروەریی سوورییەکان گەرەنتی بکات.
ئاستەنگەکانی ڕاکێشانی سەرمایەگوزاری لە سووریادا تەنیا سیاسی نین. ژێرخانی وڵاتەکە دوای ساڵانێک جەنگ وێران بووە و بانکی جیهانی تێچووی دووبارە بنیادنانەوەی بە ۲۱۶ ملیار دۆلار خەمڵاندووە. تۆڕی بانکیی پەرشوبڵاو، پەیوەندیی سنووردار بە بازاڕە داراییەکانی جیهان و ڕێگرییەکانی هەناردەکردنیش چالاکیی کۆمپانیا دەرەکییەکان ئەستەم دەکەن. ئەگەرچی مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لە ئابدا سڕینەوەی ناوی سووریای لە لیستی دەوڵەتانی پشتگیریکاری تیرۆریزم بە هەنگاوێکی مێژوویی ناودێر کرد، سووریا هێشتا لە پۆلی کۆنترۆڵی هەناردەکردنی «ئی‌یک»دایە و کۆمپانیا ئەمریکییەکان بۆ چالاکی لەوێدا پێویستیان بە مۆڵەتی وەزارەتی بازرگانی هەیە؛ ڕەوتێک کە دەکرێت مانگانە بخایەنێت.
سەرمایەدانەران هەروەها توانای حکومەت بۆ دابینکردنی ئاسایش، جێبەجێکردنی گرێبەستەکان و پاراستنی خاوەندارێتی هەڵدەسەنگێنن. بەردەوامیی توندوتیژی دوای داڕمانی حکومەتی بەشار ئەسەد و ناسەقامگیریی ناوچەیی متمانەی ئەوانی کەم کردووەتەوە. جیاوازییەکانی خاوەندارێتیی سەرچاوەگرتوو لە دەستبەسەرداگرتنی زەوی، ئاوارەیی، سیاسەتە هەڵاواردنکارەکان و وێرانییەکانی جەنگیش ڕێگرن لە دووبارە بنیادنانەوە. ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ ڕاپۆرتی داوە کە دەرفەتەکانی دووبارە بنیادنانەوە پێشکەشی سەرمایەدانەرانی دەرەکی دەکرێن، لە کاتێکدا داواکارییە یاساییەکانی دانیشتووانی پێشوو چارەسەر نەکراون. ئەو کەسانەی بەڵگەنامەی فەرمیی خاوەندارێتییان نییە، ڕەنگە نەتوانن موڵکەکانی خۆیان وەربگرنەوە؛ جیاوازیگەلێک کە هەندێک پڕۆژەی، لەوانە پڕۆژەیەک لە حەما، ڕاگرتووە.
ڕەخنەی سەرەکیی ئامارگی لە باراک، پشتگیریکردنی ئەوە لە چڕکردنەوەی دەسەڵات لە دیمەشق و دژایەتیکردن لەگەڵ فیدراڵیزم و شێوازە ناوەندگەراکانی بەڕێوەبردنە. ئەم هەڵوێستە لە گفتوگۆکانی ساڵی ۲۰۲۵ی نێوان دیمەشق و هێزەکانی دیموکراتی سووریادا بەدی کرا؛ کاتێک ئەم هێزانە داوای بونیادێکی ناوەندگەرا و دەسەڵاتی واتاداریان بۆ کۆمەڵگە خۆجێییەکان دەکرد. باراک لە کۆڕبەندی دیپلۆماسیی ئەنتالیا لە ساڵی ۲۰۲۶دا گوتی سیستەمەکانی خاوەن ڕێبەرایەتیی بەهێز لە ناوچەکەدا باشتر لە نموونە دیموکراتیکەکان کاریان کردووە و ئەو وڵاتانەی کە جەختیان لەسەر دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ کردووەتەوە، بە سەرنەکەوتوو زانی.
ئەم تێڕوانینە لە بارودۆخێکدا دەخرێتە ڕوو کە کەمینەکانی سووریا دوای داڕمانی حکومەتی بەشار ئەسەد ڕووبەڕووی توندوتیژی بوونەتەوە. لە ساڵی ڕابردوودا سەرەتا عەلەوییەکان لە ناوچە کەناراوییەکان و پاشان درووزییەکان لە سووەیدا بوونە ئامانجی پەلامارەکان. هێزەکانی وابەستە بە حکومەت لە کوشتن و مامەڵەی خراپ لەگەڵ مەدەنییەکان و لەسێدارەدانەکانی مەیدانیدا تێوەگلاون و دەزگای توێژینەوەی کۆنگرێسی ئەمریکاش دووبارەبوونەوەی توندوتیژی لە دژی کەمینەکانی بە یەکێک لە کێشە بەردەوامەکانی قۆناغی گواستنەوەی سیاسیی سووریا زانی.
توێژینەوەیەکی ڕۆیتەرز ڕاپۆرتی دا کە ڕێبەرانی سووریا پەیامە دیپلۆماتیکییەکانی ئەمریکا، لەوانە پشتگیریی باراک لە حکومەتی ناوەندگەرا، بە نیشانەی ڕەزامەندیی ناڕاستەوخۆی واشنگتن بۆ چوونی سوپای سووریا بۆ سووەیدا لە تەممووزی ۲۰۲۵دا لێک دابووەوە. وەزارەتی دەرەوەی سووریا ئەم تێگەیشتنە و کاریگەریی لێدوانەکانی باراکی لەسەر بڕیاری ناردنی هێزەکان ڕەت کردەوە.
لە سەرەتای ساڵی ۲۰۲۶دا، دیمەشق بۆ دەستبەسەرداگرتنی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی دیموکراتی سووریا کردەی سەربازیی دەست پێ کرد و ئامانجی بوو دەسەڵات بەسەر ۸۰٪ی خاکی ئەم هێزانەدا بگرێت. دوای لاوازبوونی پێگەی هێزەکانی دیموکراتی سووریا، ئەم هێزانە گەڕانەوە بۆ گفتوگۆ و ئۆتۆنۆمیی گرنگیان بەخشیدا. باراک ناوەندگیریی ڕێککەوتنێکی چاککراوەی کرد بۆ تێکەڵکردنی ئەم هێزانە لە بونیادی حکومەتدا.
سیروان کاجۆ، ڕۆژنامەنووسی بواری سووریا، لە شیکارییەکدا لە «میدل ئێست فۆرۆم ئۆبزێرڤەر»دا نووسی کە هەوڵەکانی باراک یاریدەدەری هەڵوەشاندنەوەی هێزە کوردییەکان بووە و ئەوانی لە دۆخێکدا داناوە کە هیچ بژاردەیەکیان بێجگە لە قبووڵکردنی مەرجەکانی ئەحمەد ئەلشەرع نەبێت. ئەو هۆشداریی دا کە چڕکردنەوەی دووبارەی دەسەڵات دەتوانێت ئاسۆی گواستنەوەی دیموکراتیک سنووردار بکات.
جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی نوێ بە خێرایی دەست پێ کرد، بەڵام بە نووسینی ئامارگی، ئەم ڕەوتە زیاتر لەسەر تێکەڵکردنی گرووپە سەربازییەکان چڕ بووەتەوە و جیاوازییە قووڵە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان یان ئاسایشی کۆمەڵگە جیاوازەکانی گەرەنتی نەکردووە. فەرهاد شامی، بەرپرسی پێشووی نووسینگەی ڕاگەیاندنی هێزەکانی دیموکراتی سووریا، لە پەرچەکرداردا بەرامبەر بە لێدوانەکانی باراک سەبارەت بە سەختیی ڕاکێشانی سەرمایەگوزاری، ئەوی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکسدا بە «داڕێژەری پشتی کوشتارە ئامانجدارەکانی کورد، عەلەوی و درووزییەکان» ناودێر کرد. ئەم تۆمەتە، تێڕوانینی شامییە و ڕاپۆرتەکە بە ڕاستییەکی سەلمێنراوی ناخاتە ڕوو، بەڵام نیشاندەری توندیی ڕەخنەکانە لە ڕۆڵی دیپلۆماتیکی باراک.
ئامارگی جەخت دەکاتەوە کە چڕکردنەوەی دەسەڵاتی سیاسی بە تەنیا ڕەوتی سەرمایەگوزاری دیاری ناکات، بەڵکوو ناسەقامگیریی سیاسی و مەترسییە ئەمنییەکان سەرمایەی دەرەکی دوور دەخەنەوە. ڕێبازی دووبارە بنیادنانەوەی دیمەشقیش بەهۆی لەپێشینەدان بە گرێبەستەکان و لێکتێگەیشتنە ئابوورییەکان، لە جێگەی گەڕاندنەوەی مافەکانی دانیشتووان، گەڕانەوەی ئاوارەکان و چاککردنەوەی متمانەی کۆمەڵایەتی، ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەتەوە.
جاد بەغدادی، توێژەری دامەزراوەی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تەحریر، پێی وایە دووبارە بنیادنانەوەی سووریا دەبێت گەڕاندنەوەی مافەکان، ڕەخساندنی دەرفەتی گەڕانەوەی ئاوارەکان و چاککردنەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە ئازارچێشتووەکانی پاش زیاتر لە دەیەیەک جەنگ لەخۆ بگرێت؛ ئەو بابەتانەی کە لە سیاسەتی فەرمیدا تا ڕادەیەکی زۆر نادیارن. دیمەشق بۆ ڕاکێشانی سەرمایەدانەران، فەرمانی ژمارە ۱۱۴ی پەسەند کرد کە ڕێکخراوی سەرمایەگوزاریی سووریا و ئەنجومەنی باڵای گەشەپێدانی ئابووری ڕاستەوخۆ دەخاتە ژێر چاودێریی سەرۆکایەتیی کۆمارەوە. بەم حاڵەشەوە، نەخشە گەورەکانی دووبارە بنیادنانەوەی گەڕەکە وێرانبووەکانی دیمەشق و بوژاندنەوەی کەرتی وزە هێشتا ڕووبەڕووی دواکەوتن دەبنەوە و پڕۆژەکان زیاتر لە ڕێگەی ڕێککەوتنەکان و لێکتێگەیشتنە ڕاگەیەندراوەکان لە کۆبوونەوەکانی سەرمایەگوزاریدا بەرەو پێش دەچن، نەک لەسەر بنەمای ستراتیژییەکی گشتگیر.
لە ئەیلوولدا، بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی دوای دەستبەسەرداگرتنی کێڵگە نەوتییەکانی باکووری سووریا لەلایەن حکومەتەوە، ناڕەزایەتی لە ناوچە جیاوازەکانی وڵاتدا لێ کەوتەوە. بەرزبوونەوەی تێچووەکان، هەژاری و کەمبوونەوەی یارمەتییە دەوڵەتییەکان فشاری ئابوورییان قورستر کردووە و ئامادەبوونی داعش لە ناوچە سنوورییەکانی سووریا و عێراقیش نیگەرانییە ئەمنییەکانی زیاتر کردووە. ئەم گۆڕانکارییانە نیشان دەدەن کە ڕاکێشانی سەرمایەگوزاری لەگەڵ دووبارە بنیادنانەوەی جێگیر یەک نییە و بێ سەقامگیریی ئابووری، متمانەی گشتی و ئاسایش، نەخشەکانی سەرمایەگوزاری بە ئەنجام ناگەن.
فەوزا یوسف، ئەندامی حزبی یەکێتیی دیموکراتیک و سیاسیی کورد، لێدوانەکانی باراکی سەبارەت بە بێ‌توانایی سووریا لە ڕاکێشانی سەرمایەگوزاری بە زۆرتر لە هەڵسەنگاندنی ئابووری زانیوە. ئەو لە یاداشتێکدا لە ڕۆناھی ئەم قسانەی بە هۆشدارییەک بۆ حکومەتی گواستنەوە وەسف کرد کە ئەگەر چاوەڕوانییەکانی واشنگتن بەدی نەهێنێت، ڕەنگە بە تەنیا بهێڵرێتەوە و قەیرانە ئابووری، سیاسی و ئەمنییەکانی قورستر ببنەوە. یوسف جەختی کردووەتەوە کە بوژاندنەوەی سووریا پێویستی بە یاسای بنەڕەتیی دیموکراتیک، ڕێککەوتنی سیاسیی گشتگیر و دەزگایەک هەیە کە نوێنەرایەتیی تەواوی خەڵک بکات.
ڕاپۆرتی ئامارگی لە کۆتاییدا جەخت دەکاتەوە کە باراک بە دروستی ئاماژە بە وێرانیی ژێرخانەکان، لاوازیی دەزگاکان، جیاوازییەکانی خاوەندارێتی و ناپارێزراوی وەک ئاستەنگەکانی سەرمایەگوزاری دەکات، بەڵام ئەم کێشانە ناتوانرێت لە هەڵبژاردنە سیاسییەکانی قۆناغی گواستنەوەی دەسەڵات جیا بکرێنەوە. ستراتیژییەک کە لەسەر چڕکردنەوەی دەسەڵات و تێکەڵکردنی سەربازی، بێ گەرەنتیی بەشداریی سیاسی و ئاسایشی کۆمەڵگە جیاوازەکان، ڕاوەستابێت، دەکرێت ناسەقامگیری قووڵتر بکاتەوە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە ئایا سیاسەتی ئەمریکا زەمینەی دووبارە بنیادنانەوەی درێژخایەن و گشتگیری سووریا دەڕەخسێنێت یان ئامانجە ژێوپۆلیتیکییە کورتخایەنەکان دەخاتە سەرەوەی کارەکانیەوە؟
بۆچوونی بەکارهێنەران