جەنگ، ناسنامە و جوگرافیای سیاسی؛ گۆڕانکارییەکانی ئەزموونی بەڕێوەبەریی خۆسەر لە سووریا

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، گۆڕانکارییەکانی سووریا لە ماوەی زیاتر لە دەیەی ڕابردوودا، پێگەی کوردی لە هاوکێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم وڵاتەدا گۆڕیوە و سەرنجی ناوەندە زانستی و لێکۆڵینەوەییە نێودەوڵەتییەکانی بۆ لای ناسنامە، بونیادە کۆمەڵایەتییەکان و ئەزموونی سیاسیی ئەوان زیاتر کردووە. ئیبراهیم مەحموود، توێژەری پرسی کوردی، لە وتارێکدا بە ناونیشانی «جەنگەکانی ڕۆژاوا و مەنتیقی ناونان» کە لە ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردی بڵاو کراوەتەوە، دەپەرژێتە سەر لێکۆڵینەوە لە ڕەهەندە مێژوویی و سیاسییەکانی ئەم گۆڕانکارییانە و نیشان دەدات چۆن جەنگ، گۆڕانی هاوسەنگیی دەسەڵات و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر دروستبوونی ناسنامە کۆمەڵایەتییەکان و تێگەیشتن لە جوگرافیای سیاسی دابنێن.

تەوەری سەرەکیی وتارەکە، لێکۆڵینەوەیە لە پێگەی ناونیشانی «ڕۆژاوا» لە گۆڕانکارییە هاوچەرخەکانی سووریادا و چۆنیەتیی گۆڕانی لە دەستەواژەیەکی جوگرافییەوە بۆ چەمکێک کە ڕەهەندی سیاسی، فەرهەنگی و کۆمەڵایەتیی هەبێت. نووسەر پێی وایە گرنگبوونی ئەم ناونیشانە تەنیا لە هەڵبژاردنی ناویەکدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو نیشاندەری گۆڕانێکی قوڵترە لە پێگەی کۆمەڵگەی کوردیی سووریا و بەرزبوونەوەی ئامادەبوونی لە گۆڕەپانی سیاسی و نێودەوڵەتیدا.

ئیبراهیم مەحموود لە سەرەتای وتارەکەیدا بیرخستنەوەی ئەوە دەکات کە وشەی «ڕۆژاوا» لە زمانی کوردیدا بە مانای خۆرئاوا دێت و بە تەنیا سنوورێکی جوگرافیی دیاریکراو دیاری ناکات. لە ڕوانگەی ئەوەوە، گرنگیی سیاسیی ئەم ناونیشانە لەو پەیوەندییەدایە کە لە ماوەی گۆڕانکارییەکانی ساڵانی ڕابردوودا لە نێوان جوگرافیا، ناسنامەی فەرهەنگی و ئەزموونی سیاسیی کوردانی سووریادا دروست بووە. لەبەر ئەمە، بەکارهێنانی ئەم ناوە دەبێت لە چوارچێوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی سووریا و بەرزبوونەوەی ڕۆڵگێڕانی کۆمەڵگەی کوردیدا هەڵسەنگێندرێت.

بە باوەڕی نووسەر، پێش دەستپێکردنی قەیرانی سووریا لە ساڵی ۲۰۱۱دا، کوردانی ئەم وڵاتە زیاتر لە چوارچێوەی بونیادی سیاسی و دانیشتووانیی سووریادا دەناسێنران و ئامادەبوونی سەربەخۆی ئەوان لە ئەدەبیاتی سیاسی و لێکۆڵینەوەیی نێودەوڵەتیدا بەرچاو نەبوو. بەڵام جەنگی ناوخۆ، لاوازبوونی بونیادە ناوەندییەکانی دەوڵەت و پەرەسەندنی هەڕەشەی داعش، بارودۆخی جیاوازی دروست کرد. هێزە کوردییەکان لە ئەنجامی ئەم گۆڕانکارییانەدا بوون بە یەکێک لە ئەکتەرە گرنگە ئەمنی و سیاسییەکانی سووریا و بەڕێوەبەریی خۆسەر وەک ئەزموونێکی نوێ لە ڕێکخستنی کاروباری ناوخۆیدا پێکهات.

ئەم ڕەوتە وای کرد بابەتی ناسنامەی کوردی لە سووریادا لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکانی پەیوەندیدار بە کەمینە نەتەوەییەکان تێپەڕێت و لە باسەکانی پەیوەندیدار بە داهاتووی سیاسی، بونیادی دەسەڵاتداری و دووبارە بنیادنانەوەی ئەم وڵاتەدا پێگەی زیاتر بدۆزێتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، ناوی ڕۆژاوا نیشاندەری قۆناغێکی نوێیە لە خۆئاگاهیی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کۆمەڵگەی کوردیی سووریا؛ قۆناغێک کە لەوێدا پێکهاتە فەرهەنگی و مێژووییەکان لە پاڵ ئەزموونە سیاسی و دامەزراوەییەکاندا گرنگییان پێ دراوە.

نووسەر بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم گۆڕانکارییە، باسەکە فراوان دەکات بۆ سەر پەیوەندیی مێژوویی نێوان جەنگ، دەسەڵات و دروستبوونی بونیادە سیاسییەکان. ئەو پێی وایە جەنگ لە زۆرینەی قۆناغەکانی مێژوودا، تەنیا ئەنجامی ناکۆکیی نێوان دەوڵەتەکان نەبووە، بەڵکوو لە دروستبوونی سنوورەکان، یاساکان، دەزگاکان و تەنانەت ناسنامە کۆمەڵایەتییەکانیشدا ڕۆڵی هەبووە. لەم ڕوانگەیەوە، زۆرێک لە بونیادە سیاسییە هاوچەرخەکان بێ لەبەرچاوگرتنی ئەو پێکدادانانەی کە پێشتر لە دروستبوونیان ڕۆڵیان هەبووە، بە شێوەیەکی دروست شیکار ناکرێن.

ئیبراهیم مەحموود بە پشتبەستن بە بەرهەمەکانی ڕاجەر کایوا، میرچا ئەلیادە و هێراکلیتۆس، ئاماژە بە دژایەتیی ناو تێڕوانینی کۆمەڵگەکانی مرۆیی بەرامبەر بە جەنگ و ئاشتی دەکات. بە وتەی ئەو، ئەگەرچی لە زۆرینەی سیستەمە ئەخلاقی و سیاسییەکاندا، ئاشتی وەک بەهایەکی ئەرێنی دەناسێنرێت و جەنگ ڕەخنەی لێ دەدرێت، بەڵام لە کردەوەدا، دەسەڵاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان چەندین جار جەنگیان بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانیان بەکار هێناوە. لە زۆرینەی حاڵەتەکانیشدا ئەم پێکدادانانە بە پەنابردن بۆ چەمکە دینی، نەتەوەیی یان باوەڕمەندییەکان پاساویان بۆ هێنراوەتەوە.

نووسەر لە هەمان بواردا ئاماژە بە چەمکی «پیرۆز» لە هزری میرچا ئەلیادەدا دەکات و ڕوون دەکاتەوە کە چەمکە پیرۆز و ناپیرۆزەکان لە بستەری گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و مێژووییەکاندا دەتوانن مانای جیاواز وەربگرن. لە ڕوانگەی ئەووە، هەندێک بەها و باوەڕ لە بارودۆخی تایبەتدا دەبنە ئامراز بۆ سنووربەندیکردن لە نێوان خۆی و ئەوانیتردا و هەندێک جار زەمینەی ڕەوایەتیدان بە توندوتیژی دابین دەکەن.

ئەو هەروەها بە ئاماژەدان بە پێکدادانە مێژووییەکان لەسەر دەسەڵات لە جیهانی ئیسلامیدا، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە جیاوازییە سیاسییەکان لە زۆرینەی قۆناغەکاندا بە زمانی باوەڕمەندییانە گوتراون. لە بارودۆخێکی لەم شێوەیدا، سنووری نێوان کێبڕکێی سیاسی، جیاوازیی مەزهەبی و پێکدادانی کۆمەڵایەتی زۆر ڕوون نییە و چەمکە باوەڕمەندییەکان دەتوانن لە خزمەتی ئامانجەکانی دەسەڵاتدا بن.

ئیبراهیم مەحموود بۆ نیشاندانی کاریگەریی گۆڕانکارییە سیاسییەکان لەسەر دووبارەپێناسەکردنی ناسنامە کۆمەڵایەتییەکان، پشت بە لێکۆڵینەوەکانی ئیسماعیل بەشکچی دەبەستێت سەبارەت بە گۆڕانی پێگەی ناسنامەی تورک لە قۆناغی کۆتایی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەمەوە. بە گێڕانەوەی ئەو، پێگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ناونیشانی تورک لە سەردەمی عوسمانیدا لەگەڵ بارودۆخێکی جیاواز لە قۆناغی دروستبوونی کۆماری تورکیادا هاوڕێ بوو. گۆڕانکارییە سەربازی و سیاسییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بوونە هۆی دووبارەپێناسەکردنی ئەم ناسنامەیە و گۆڕینی بۆ یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی بونیادی نەتەوەیی نوێ.

نووسەر لەم نموونەیەوە ئەنجام دەگرێت کە ناسنامە کۆمەڵایەتییەکان دیاردەی نەگۆڕ و هەمیشەیی نیین و بارودۆخی مێژوویی، پەیوەندییەکانی دەسەڵات و گۆڕانکارییە سیاسییەکان دەتوانن تێڕوانینی کۆمەڵگەکان بۆ ڕابردوو و پێگەی خۆیان بگۆڕن. ئەو ئەم بابەتە لە لێکۆڵینەوەی دۆخی کوردانی سووریادا بە گرنگ دەزانێت؛ چونکە گۆڕانکارییەکانی ساڵانی ڕابردوو دەرفەتێکی نوێی بۆ خستنەڕووی داواکارییە فەرهەنگی، کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ئەوان ڕەخساندووە.

بەشێکی تری وتارەکە تەرخان کراوە بۆ تێڕوانینی میشێل فۆکۆ سەبارەت بە پەیوەندیی نێوان جەنگ و سیاست. فۆکۆ بە پێچەوانەی تێڕوانینی باوی کارل فۆن کلاوزویتس کە جەنگ بە درێژکراوەی سیاست بە ئامرازگەلی تر دەزانێت، پێی وایە سیاست لە زۆرینەی بارەکاندا درێژکراوەی جەنگە بە شێوازی جیاواز. لەسەر بنەمای ئەم ڕێبازە، تەنانەت لە سەردەمی ئاشتیدا پەیوەندییەکانی دەسەڵات و کێبڕکێ مێژووییەکان لە بونیادە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا بەردەوام دەبن.

ئیبراهیم مەحموود بە بەکارهێنانی ئەم تێڕوانینە ڕوون دەکاتەوە کە یاسا و بونیادە سیاسییەکان ناتوانرێن سەربەخۆ لەو بارودۆخانە لێک درێنەوە کە بوونەتە هۆی دروستبوونیان. بە باوەڕی ئەو، بونیادەکانی دەسەڵاتداری، سنووربەندیکردنە سیاسییەکان و پەیوەندیی نێوان گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، هەموویان لەژێر کاریگەریی هاوسەنگیی دەسەڵات و گۆڕانکارییە مێژووییەکانداین.

نووسەر لە درێژەدا بە ئاماژەدان بە بەرهەمەکانی ئێدوارد سەعید، گرنگیی جوگرافیا و پەیوەندیی نێوان خاک، دەسەڵات و دانیشتووانەکەی دەخاتە ڕوو. لەم ڕوانگەیەوە، جوگرافیا تەنیا کۆمەڵێک سنووری سروشتی و سیاسی نییە، بەڵکوو لەگەڵ مێژوو، فەرهەنگ، خاوەندارێتی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا پەیوەندیی هەیە. گۆڕانکارییە سیاسییەکان دەتوانن تێگەیشتن لە سنوورێکی جوگرافی و ناسنامەی پەیوەندیدار بەویش بگۆڕن.

ئەم چوارچێوە تیۆرییە لە وتارەکەدا بۆ شیکارکردنی گۆڕانکارییەکانی ناوچە کوردنشینەکانی سووریا بەکار دێت. ئیبراهیم مەحموود پێی وایە جەنگی ناوخۆی سووریا بارودۆخێکی دروست کرد کە تێیدا کۆمەڵگەی کوردی توانی ڕۆڵێکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی بەرزتر بدۆزێتەوە. دروستبوونی دەزگاکانی بەڕێوەبەریی خۆسەر، ئامادەبوونی هێزە سەربازییە کوردییەکان لە بەرەنگاربوونەوەی داعش و بەرزبوونەوەی پەیوەندییە دەرەکییەکان، ئەو کۆمەڵە هۆکارە بوون کە ئەم پێگەی نوێیەیان بەهێز کرد.

نووسەر لە بەشی مێژوویی وتارەکەدا ئاماژە بە کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم و گۆڕانکارییەکانی دوای ئەوە لەسەر دروستبوونی سنوورە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش دەدات. لە ڕوانگەی ئەووە، بونیادی جوگرافی و سیاسیی هاوچەرخی ناوچەکە بەرهەمی کۆمەڵێک گۆڕانکاریی مێژوویی و ڕێککەوتنی سیاسی و سەربازییە و ناتوانرێت وەک دۆخێکی تەواو نەگۆڕ و سەربەخۆ لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان سەیر بکرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، بابەتی سەرەکیی وتارەکە نەک لێکۆڵینەوە لە گۆڕانی سنوورە موجودەکان، بەڵکوو سەرنجدانە بە کاریگەریی ئەم گۆڕانکارییانە لەسەر ناسنامەکان و پێگەی کۆمەڵگە جیاوازەکان لە بونیادی سیاسیی ناوچەکەدا.

ئیبراهیم مەحموود جەخت دەکاتەوە کە ئەزموونی ساڵانی ڕابردوو، پێگەی کوردانی سووریای لە لێکۆڵینەوە مێژوویی و سیاسییەکاندا گۆڕیوە. بە وتەی ئەو، لە ڕابردوودا بەرهەمە لێکۆڵینەوەییەکان سەبارەت بە کوردانی سووریا لە چاو لێکۆڵینەوەکانی پەیوەندیدار بە کۆمەڵگە کوردییەکانی تردا سنووردارتر بوون و ئەم کۆمەڵگەیە زۆر جار لە چوارچێوەی گشتیی دانیشتووانی سووریادا لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرا. بەڵام جەنگ لەگەڵ داعش و گۆڕانکارییە سیاسییەکانی دوای ئەوە، سەرنجی زانکۆکان، توێژەران و بڵاوکەرەوە نێودەوڵەتییەکانی بۆ لای ئەم بابەتە زیاتر کرد.

نووسەر پێی وایە ئەم بەرزبوونەوەیە لە سەرنجداندا دەتوانرێت لە بڵاوکردنەوەی کتێب و لێکۆڵینەوە جۆراوجۆرەکاندا سەبارەت بە ڕۆژاوا ببینرێت. ئەم بەرهەمانە بابەتگەلی وەکوو ئەزموونی بەڕێوەبەریی ناوخۆ، بەشداریی سیاسی، پێگەی ژنان، بونیادە کۆمەڵایەتییەکان، بەرەنگاربوونەوەی داعش و پەیوەندیی نێوان گرووپە نەتەوەیی و مەزهەبییەکان دەپشکنن. بەم شێوەیە، ڕۆژاوا بووەتە یەکێک لە بابەتە گرنگەکانی لێکۆڵینەوە هاوچەرخەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

لە هەمان چوارچێوەدا، وتارەکە دەپەرژێتە سەر کۆمەڵێک لەو بەرهەمانەی کە لەبارەی ئەزموونی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ناوچە کوردنشینەکانی سووریاوە بڵاو کراونەتەوە. کتێبی «گێڕانەوەی کۆبانی» نووسینی زەروکالکارە یەکێکە لەو نموونانەی کە ئاماژەی پێ کراوە، کە بە گێڕانەوەیەکی وێنەیی، ئەزموونی ئامادەبوون لە ناوچە جەنگییەکان و بەرخۆدان لە بەرامبەر داعشدا لە گۆشەنیگای چاودێرێکی دەرەکییەوە نیشان دەدات. گرنگیی ئەم بەرهەمە لەوەدایە کە باسە سیاسی و سەربازییەکان لە پاڵ ئەزموونی ڕۆژانەی خەڵک و لێکەوتە مرۆییەکانی جەنگدا دەپشکنێت.

هەندێک لە بەرهەمە ناسێنراوەکانی تر، بنەما فکرییەکانی پڕۆژەی سیاسیی بەڕێوەبەریی خۆسەر و پەیوەندیی ئەوەیان بە هزری مورای بۆکچینەوە پشکنیوە. لەم بەرهەمانەدا، بابەتگەلی وەکوو دیموکراسیی ڕاستەوخۆ، شۆرا خۆجێییەکان، بەشداریی هاووڵاتییان، یەکسانیی جێندەری، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و پاراستنی ژینگە وەک توخمە گرنگەکانی ئەزموونی سیاسیی ڕۆژاوا ناسێنراون.

لە بەرامبەردا، ژمارەیەک لە توێژەران ئاماژەیان بە سنووردارکردنەکان و دژایەتییەکانی ئەم ئەزموونەش کردووە. لەوانەش ئەوەی کە بارودۆخی جەنگی، پەلامارە سەربازییەکان، گەمارۆی ئابووری و فشارە سیاسییەکان تا چەند دەرفەتی بەدیهێنانی تەواوی ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی سنووردار کردووە. هەندێک لە لێکۆڵینەوەکان هەروەها هۆشدارییان لەبارەی وێنەسازیی ئارمانگەرانە لە ئەزموونی ڕۆژاوا داوە و جەختیان لەسەر پێویستیی لێکۆڵینەوەی هاوکاتی دەستکەوتەکان، کەموکووڕییەکان و ئاڵۆزییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەوان کردووەتەوە.

یەکێک لە تەوەرە گرنگەکانی تری بەرهەمە ناسێنراوەکان، لێکۆڵینەوەیە لە دۆخی یاسایی و دامەزراوەیی بەڕێوەبەریی خۆسەر. پرسیارە سەرەکییەی ئەم لێکۆڵینەوەیانە ئەوەیە کە چۆن دەتوانرێت بونیادێکی سیاسی پێناسە بکرێت کە خاوەنی دەزگا، یاسا و پەیمانی کۆمەڵایەتیی دیاریکراوە، بەڵام پێگەی ئەو لە چوارچێوەی سیستەمی یاسایی سووریادا هێشتا جێی گفتوگۆیە. لێکۆڵینەوە لە پەیوەندیی نێوان شۆرا خۆجێییەکان، دەزگا هەڵبژێردراوەکان، دیموکراسیی ڕاستەوخۆ و ڕێکارەکانی بەڕێوەبردنی گشتی لە بابەتە گرنگەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیانەن.

بەگشتی، ئیبراهیم مەحموود هەوڵ دەدات نیشان بدات گرنگیی ڕۆژاوا ناتوانرێت تەنیا لە گۆڕانکارییە سەربازییەکان یان کێبڕکێ سیاسییەکانی سووریادا کورت بکرێتەوە. ئەم ئەزموونە هاوکات لەگەڵ گۆڕانی پێگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کوردەکان، دروستبوونی دەزگا خۆجێییەکان و فراوانبوونی سەرنجی نێودەوڵەتی بۆ سەر بابەتی ناسنامە و دەسەڵاتداری بەڕێوە چوونە. لە ڕوانگەی ئەووە، ناونیشانی ڕۆژاواش لەم بستەرە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەدا مانایەکی نوێی دۆزیوەتەوە و بووەتە چەمکێک کە لە ئاستی ئاراستەیەکی جوگرافی تێپەڕیوە.

پەیامی سەرەکیی وتارەکە ئەوەیە کە ناسینی گۆڕانکارییە هاوچەرخەکانی سووریا پێویستی بە سەرنجدانە بە پەیوەندیی نێوان مێژوو، جوگرافیا، ناسنامە و پەیوەندییەکانی دەسەڵات. ئەزموونی ناوچە کوردنشینەکانی سووریا نیشان دەدات کە گۆڕانکارییە سیاسی و سەربازییەکان دەتوانن زەمینەی سەرهەڵدانی ناسنامە کۆمەڵایەتییە نوێیەکان و دووبارەپێناسەکردنی پێگەی گرووپە جیاوازەکان بڕەخسێنن. لەگەڵ ئەوەشدا، داهاتووی ئەم ئەزموونە هێشتا بە چۆنیەتیی ڕێکخستنی پەیوەندیی نێوان دەزگا خۆجێییەکان و بونیادی سیاسیی سووریا، گەرەنتیی مافە فەرهەنگی و کۆمەڵایەتییەکانی هاووڵاتییان و ڕەخساندنی بارودۆخی جێگیربوون و بەشداریی سیاسییەوە وابەستە دەبێت.