قەیرانی دیموکراسی لە هەرێمی کوردستان؛ لە قۆرخکاریی دەسەڵاتەوە تا داڕمانی ئۆتۆنۆمی / مەنسوور ئەولا

پاش هەڵبژاردنەکانی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤، پارتی دیموکراتی کوردستان ٣٩ کورسی و یەکێتیی نیشتمانی ٢٣ کورسییان لە کۆی ١٠٠ کورسیی پەرلەمان بەدەست هێنا.

هیچ کام لە دوو حیزبەکە زۆرینەی ڕەهایان بەدەست نەهێنا و پێکهێنانی کابینەی نوێ، سەرەڕای تێپەڕبوونی نزیکەی دوو ساڵ، گەیشتە بنبەست. لە چوارەمی نۆڤەمبەری ٢٠٢٦، پەرلەمان بە ئامادەبوونی ٥٢ پەرلەمانتار دەستی بە چالاکییەکانی کردەوە و دەستەی سەرۆکایەتییەکەی هەڵبژێردرا؛ هەنگاوێک کە هاوکات بوو لەگەڵ بایکۆتکردنی کۆبوونەوەکە لە لایەن یەکێتیی نیشتمانی و چەند لایەنێکی دیکەوە. ڕۆژێک دواتر، بافڵ تاڵەبانی کشانەوەی حیزبەکەی لە حکوومەت ڕاگەیاند و باسی لە ئەگەری گرتنەبەری ڕێکاری بەرانبەر و پێکهێنانی پێکهاتەی هاوتەریب کرد. کەواتە، ئەوەی لە بەردەم هەرێمدایە، تەنیا ناکۆکییەکی پەرلەمانی نییە؛ مەسەلەکە قەیرانی ڕێککەوتنە لەسەر یاسا و بنەما هاوبەشەکانی پیادەکردنی دەسەڵات.

١. پارتی دیموکرات و هەڵەی گۆڕینی زۆرینەی ڕێژەیی بۆ مافی قۆرخکردنی دەسەڵات

یەکەم ڕەخنە ڕووی لە پارتی دیموکراتی کوردستانە. ئەم حزبە بە پشتیاوانیی بەدەستهێنانی زۆرترین کورسییەکانی پەرلەمان، خۆی لە پێگەیەکی باڵادا دەبینێت بۆ دیاریکردنی پێکهاتەی حکوومەت؛ هەڵوێستێک کە لە ڕوانگەی کێبڕکێی هەڵبژاردنەوە تێگەیشتنی بۆ دەکرێت.

لە سیستەمە پەرلەمانتیارییەکاندا، سروشتییە حزبی براوە ڕۆڵی سەرەکی لە پێکهێنانی حکوومەتدا بگێڕێت. بەڵام کێشەکە لەوێوە دەست پێدەکات کە باڵادەستیی هەڵبژاردن بە مافی تاکڕەوی لێکبدرێتەوە.

بەدەستهێنانی ٣٩ کورسی لە کۆی ١٠٠ کورسی، بە واتای هەبوونی زۆرینەی ڕەها نییە. گرنگتر لەوەش ئەوەیە کە تەنانەت زۆرینەی ڕەهاش لە سیستەمێکی دیموکراسیدا، مۆڵەت نییە بۆ پشتگوێخستنی یاسا، مافی کەمینە پەرلەمانییەکان و پێویستیی لێپرسینەوە لە دامەزراوە جێبەجێکارەکان. شەرعییەتی هەڵبژاردن دەبێت ببێتە توانای دروستکردنی هاوپەیمانی، دانوستان و بەڕێوەبردنی هاوبەشی کاروباری گشتی؛ ئەگینا سەرکەوتن لە هەڵبژاردندا ڕەنگە ببێتە هۆی شکست لە حوکمڕانیدا.

لەم ڕوانگەیەوە، پرسیاری بنەڕەتی لەبارەی پارتی دیموکراتەوە ئەوەیە: بۆچی ئەم حزبە نەیتوانی باڵادەستیی هەڵبژاردنی خۆی بگۆڕێت بۆ ڕێککەوتنێکی سیاسی لەگەڵ یەکێتیی نیشتمانی و هێزەکانی تردا؟ بۆچی ناکۆکییە درێژخایەنەکان لەسەر پۆستەکان و ڕێکخستنی دەسەڵات گەیشتنە قۆناغێک کە تەنانەت دەستپێکردنەوەی چالاکییەکانی پەرلەمانیش نەیتوانی ببێتە خاڵێک بۆ بووژاندنەوەی هاوکاری؟

بێگومان، کردنەوەی پەرلەمان بە ئامادەبوونی نیسابی یاسایی، لە خۆیدا بە پێویستی کارێکی نایاسایی نییە؛ هەر وەک چۆن بایکۆتکردنیشی بە تەنیا ئەوە نەسەلمێنێت کە تەواوی پڕۆسەکە بێ شەرعییەتە. بۆ بڕیاردانێکی یاسایی یەکلاکەرەوە، دەبێت پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان و مەرجە وردەکانی سازدانی دانیشتنەکە لێکۆڵینەوەیان لێ بکرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، یاساییبوونی بڕیارێک و بەهرەمەندبوونی لە شەرعییەتی سیاسیی بەرفراوان، دوو بابەتی لێکجیان.

کاتێک بڕیارێکی فەرمی، بەشێکی گرنگ لە هێزە سیاسییەکان و دەنگدەران لە پرۆسەی بەشداریی کاریگەر دوور دەخاتەوە، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی شکڵیشەوە شیاوی بەرگری بێت، ڕەنگە ببێتە هۆی دابەزین و لاوازبوونی متمانەی گشتی.

پارتی دیموکرات دەبێت لەوە تێبگات کە دەسەڵاتی بەردەوام تەنها لە ژمارەی کورسییەکانەوە بەدەست نایەت؛ دەسەڵاتی بەردەوام بەرهەمی تێکەڵاوکردنی دەنگی خەڵک، دامەزراوە کاراکان، هاوپەیمانێتییە جێی متمانەکان و قبووڵکردنی دوولایەنەی یاساکانی یارییەکەیە. ئەو حزبەی کە دەیەوێت سەرکردایەتیی هەرێم بکات، دەبێت توانای دروستکردنی سازان و ڕێککەوتنیش نیشان بدات، نەک ئەوەی تەنها باڵادەستیی ژمارەیی خۆی بۆ بردنەپێشەوەی بڕیارەکان بەکار بهێنێت.

٢. یەکێتیی نیشتمانی؛ ناڕەزایەتی بەرامبەر بە قۆرخکاری یان بەرهەمهێنانەوەی لۆژیکی قۆرخکاری؟

ڕەخنەی دووەم ڕووی لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە. ئەم حزبە لە بەرامبەر پڕۆسەیەکدا کە بە یەکلایەنە و پێشێلکاری بەشداریی سیاسیی دەزانێت، هەڵوێستی ناڕەزایەتیی گرتووەتە بەر. ناڕەزایەتییەکی لەم شێوەیە، بەتایبەتی لە دۆخێکدا کە هاوسەنگیی هێز لە نێوان هەردوو حزبدا گۆڕاوە و نیگەرانی سەبارەت بە چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی پارتی دیموکراتدا زیادی کردووە، شیاوی تێگەیشتنە. سەرەڕای ئەوەش، تێگەیشتن لە ناڕەزایەتییەک، بە واتای ڕەوابوونی هەموو شێوازەکانی پێداگری و بەدواداچوونی نییە.

یەکێتیی نیشتمانیش دەبێت وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە کە بۆچی نەیتوانیوە لە ڕێگەی دەستپێشخەرییە دامەزراوەیییەکان، پێشنیاری ڕوون بۆ سازان و میکانیزمی شەفافی چارەسەری ناکۆکییەکانەوە، بەدواداچوون بۆ ناکۆکییەکان بکات. کشانەوە لە حکوومەت و هەڕەشەی دروستکردنی پێکهاتەی هاوتەریب، تەنانەت ئەگەر بە پاڵنەری بەرەنگاربوونەوەی تاکڕەویش بێت، دەکرێت هەمان ئەو لۆژیکە دەسەڵاتتەوەرە بەرهەم بهێنێتەوە کە جێگەی ڕەخنەی خودی ئەم حیزبەیە.

ئەگەر پارتی دیموکرات هەوڵ دەدات باڵادەستیی هەڵبژاردنی خۆی بگۆڕێت بۆ دەسەڵاتی فراوانتر لە حوکمڕانیدا، پێویستە یەکێتیی نیشتمانیش وریای ئەوە بێت کە سەنگ و پێگەی سیاسی و جوگرافیی خۆی نەکاتە مافی ڤیتۆی هەمیشەیی بەسەر بڕیارە هاوبەشەکاندا. نابێت هیچ حیزبێکی گەورە بتوانێت بە کشانەوە لە میکانیزمە دامەزراوەیییەکان، تەواوی پڕۆسەی حوکمڕانی بە بارمتە بگرێت؛ هەروەک چۆن نابێت هیچ حیزبێک بتوانێت بە پشتبەستن بە باڵادەستیی ڕێژەیی خۆی، ئەوانی تر لە بەشداریی کاریگەر بێبەش بکات.

لێرەدا دەبێت جیاوازی لەنێوان دوو چەمکدا بکرێت: سازانی سیاسی و تەسلیمبوونی سیاسی. نەرمیواندن بە واتای چاوپۆشیکردن لە مافەکانی هەڵبژاردن یان قبووڵکردنی چڕبوونەوەی بێسنووری دەسەڵات نییە. لە بەرامبەردا، پێداگری لەسەر داواکارییەکانیش نابێت ببێتە هۆی ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە ڕێککەوتنێکی گونجاو. یەکێتیی نیشتمانی دەیتوانی، هاوکات لەگەڵ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە پڕۆسەی دەستبەکاربوونەوەی پەرلەمان، ستراتیژێکی ڕوونتر بۆ گەڕاندنەوەی دانوستانەکان، دیاریکردنی هێڵە سوورە هاوبەشەکان و گەرەنتیکردنی بەشداریی پەرلەمانی بخاتە ڕوو. ناڕەزایەتیی کاریگەر، ناڕەزایەتییەکە کە ڕێگای دەرچوون لە قەیرانیش خۆش بکات.

بێگومان بەرپرسیارێتیی هەردوو حیزب لەم قەیرانەدا مەرج نییە وەک یەک بێت، و دیاریکردنی پشکی وردی هەر یەکێکیان پێویستی بە تاوتوێکردنی وردەکاریی دانوستانەکان، پێشنیازە هاوبەشەکان و بڕیارە فەرمییەکانیان هەیە. بەڵام لە ڕوانگەی دیموکراسییەوە، هیچ کام لە دوو حیزبەکە ناتوانن تەنها بە ئاماژەدان بە هەڵەکانی لایەنی بەرامبەر، لە بەرپرسیارێتی سەبارەت بە کارکردی خۆیان بدزنەوە.

٣. کێشە قووڵترەکە: بەشەخسیکردنی دەسەڵات و لاوازیی دامەزراوە سەربەخۆکان

بۆ تێگەیشتن لە ڕەگ و ڕیشەی ئەم قەیرانە، پێویستە لە ئاستی هەڵسوکەوتی سەرکردەکان تێپەڕین و سەرنج بدەینە پێکهاتەی سیاسیی هەرێم. یەکێک لە چەمکە بەسوودەکان لەم بوارەدا، «پشتیوانپەروەریی سیاسی»یە (Political Clientelism)؛ مۆدێلێک کە تێیدا دەستڕاگەیشتن بە دەرفەتە ئابوورییەکان، پۆستە کارگێڕییەکان، سەرچاوە گشتییەکان و تەنانەت خزمەتگوزارییەکانیش، تا ڕادەیەک دەکەوێتە ژێر کاریگەریی پەیوەندییە حیزبییەکان و تۆڕەکانی دڵسۆزی.

لە پێکهاتەیەکی وەهادا، حیزب تەنها ڕێکخراوێک نییە بۆ کێبڕکێی هەڵبژاردن؛ بەڵکو دەکرێت لە هەمان کاتدا ببێتە تۆڕێک بۆ دابەشکردنی سەرچاوەکان، ڕێکخستنی دڵسۆزییەکان و بەکارهێنانی هەژموون لە دامەزراوە گشتییەکاندا. لە ئەنجامدا، سنووری نێوان دەوڵەت، حیزب و تۆڕە نائاساییەکانی دەسەڵات لاواز دەبێت.

ڕاپۆرتە شیکارییەکان سەبارەت بە هەرێمی کوردستان ئاماژەیان بە بەردەوامیی تۆڕەکانی پشتیوانپەروەری و هەژموونی دوو حیزبە گەورەکە لە سیاسەت، ئابووری، میدیا و پێکهاتە ئەمنییەکاندا کردووە. هەروەها، دابەشبوونی هەژموونی جوگرافی لەنێوان ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی پارتی دیموکرات و یەکێتیی نیشتمانیدا، یەکێک بووە لە کۆسپەکانی بەردەم پێکهێنانی کارگێڕییەکی گشتیی تەواو یەکگرتوو.

لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە، ئەم دۆخە دەکرێت بە چەمکی «دامەزراوەیی‌نەبوونی دەسەڵات» ڕوون بکرێتەوە. لە سیستەمێکی دامەزراوەییدا، یاساکان و ڕێکخراوە گشتییەکان سەربەخۆ لە ئیرادەی کەسەکان و سەرکردە سیاسییەکان کار دەکەن. سەرکردەکان دەگۆڕدرێن، حکوومەتەکان دەستاودەست دەکەن و حیزبەکان تووشی شکشت دەبن، بەڵام سیستەمی کارگێڕی و یاسایی بەردەوام دەبێت لە چالاکییەکانی خۆی. لە بەرامبەردا، هەر کاتێک مانەوەی دامەزراوەکان بەستراوە بێت بە ڕێککەوتنی کەسیی سەرکردەکانەوە، ناکۆکیی نێوانیان بەخێرایی دەبێتە قەیرانی حوکمڕانی.

قەیرانی ئێستای هەرێم دەری دەخات کە ڕێککەوتنی نێوان دوو حیزبەکە، لە جیاتی ئەوەی تەنیا ئامرازێک بێت بۆ بەڕێوەبردنی دامەزراوە گشتییەکان، تا ڕادەیەک بووەتە مەرجی بەردەوامبوونی چالاکییەکانیان. پەرلەمان، کابینە و پێکهاتە جێبەجێکارەکان دەبێت بتوانن تەنانەت لە بارودۆخی ناکۆکیی توندی نێوان سەرکردەکانیشدا لەسەر کارەکانی خۆیان بەردەوام بن. ئەگەر هەر ناکۆکییەکی حیزبی توانای پەکخستنی دامەزراوەکان یان دروستکردنی پێکهاتەی هاوتەریبی هەبێت، کێشەکە تەنیا ناکۆکییەکی سیاسی نییە؛ کێشەکە لاوازیی تەلارسازیی دامەزراوەییی سیستەمی سیاسییە.

ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە ڕەخنەگرتن لە بەبنەماڵەییکردنی سیاسەت تێیدا گرنگی پەیدا دەکات. کاتێک تۆڕە سنووردارە بنەماڵەیی و سیاسییەکان لە دیاریکردنی ئاراستە گشتییەکاندا ڕۆڵێکی ناهاوسەنگ دەگێڕن، ڕکابەری لەسەر بەرژەوەندییە گشتییەکان لەوانەیە بگۆڕێت بۆ ڕکابەری لەسەر پێگە، دەسەڵات و کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان. بێگومان نابێت هەموو بڕیارەکانی ئەم دوو حیزبە تەنیا کەم بکرێنەوە بۆ پەیوەندییە بنەماڵەییەکان؛ بەڵام هەرچەندە میکانیزمەکانی بڕیاردانی ناوخۆی حیزب ڕوونی و لێپرسینەوەی کەمتریان تێدا بێت، ئەگەری پێشخستنی بەرژەوەندییە تەسکەکان بەسەر بەرژەوەندییە گشتییەکاندا زیاتر دەبێت.

 ٤. دوو حیزبە گەورەکە و بەرپرسیارێتیی هاوبەش لە لاوازکردنی ئۆپۆزیسیۆندا

قەیرانی ئێستا ناکرێت بەبێ سەرنجدان لە پێگەی ئۆپۆزیسیۆنی کوردستانی عێراق تێبگەین. دیموکراسی تەنها بە مانای ئەنجامدانی هەڵبژاردن و کێبڕکێی نێوان دوو حیزبە گەورەکە نییە. بوونی ئۆپۆزیسیۆنێکی سەربەخۆ و بەهێز، دەرفەتی دەستاودەستکردنی دەسەڵات، چاودێریکردنی حکومەت و نوێنەرایەتیکردنی ئەو داواکارییانە دەڕەخسێنێت کە لە پێکهاتەی حیزبە دەسەڵاتدارەکاندا دەرفەتی دەرکەوتنیان پێ نادرێت.

ئەگەر کایەی سیاسی بە شێوازێک ڕێکبخرێت کە دەستڕاگەیشتنی کاریگەر بە سەرچاوەکان، میدیاکان، دەرفەتە کارگێڕییەکان و توانای کاریگەریی سیاسی بە شێوەیەکی سەرەکی لە دەستی حیزبە دەسەڵاتدارەکاندا بێت، گەشەکردنی هێزە سەربەخۆکان ئەستەم دەبێت. لە دۆخێکی وەهادا، لەوانەیە حیزبە بچووکترەکان بۆ مانەوەیان ناچار بن لە یەکێک لە دوو جەمسەرەکەی دەسەڵات نزیک ببنەوە، یان لە چوارچێوەی کێبڕکێی نێوان دوو حیزبە گەورەکە پێناسە بکرێن.

ئەنجامەکەی بریتی دەبێت لە سنووردارکردنی فرەییی ڕاستەقینە و گۆڕینی سیاسەت بۆ کێبڕکێی نێوان ئەو تۆڕانەی کە هەر یەکەیان بانگەشەی نوێنەرایەتیکردنی کۆمەڵگە دەکات، بەڵام مەرج نییە دەرفەتی نوێنەرایەتیکردنی سەربەخۆیانەی کۆمەڵگە بڕەخسێنن.

ڕاپۆرتەکانی پەیوەندیدار بە دۆخی ئۆپۆزیسیۆن لە هەرێمدا، هاوکات لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر بەشداریکردنی حیزبە ئۆپۆزیسیۆنەکان لە هەڵبژاردنەکان و ئامادەییان لە پەرلەماندا، باسیان لە ڕاپۆرتەکانی پەیوەست بە گوشار، دەستبەسەرکردن و سنووردارکردن دژی هەندێک لە نەیاران و چالاکوانانیش کردووە. ئەم بەڵگانە بە تەنیا ئەوە ناسەلمێنن کە هەموو کێشەکانی ئۆپۆزیسیۆن بەرهەمی بڕیاری ڕاستەوخۆی دوو حیزبە سەرەکییەکەن؛ بەڵام دەریدەخەن کە ناتوانرێت کوالیتیی کێبڕکێی سیاسی تەنها بە ژمارەی حیزبەکان یان ئەنجامدانی هەڵبژاردن هەڵبسەنگێنرێت. ئاسایشی چالاکیی سیاسی، ئازادیی ڕەخنەگرتن و دەرفەتی خۆڕێکخستنی سەربەخۆش بەشێکن لە پێوەرە دیموکراتییەکان.

بەرپرسیارێتیی پارتی دیموکرات و یەکێتیی نیشتمانی لەم بوارەدا، بەرپرسیارێتییەکی پێکهاتەییە. کاتێک دوو حیزب بۆ چەندین دەیە وەک سەرەکیترین ناوەندەکانی دەسەڵات دەمێننەوە، دەبێت ئەوە پێشان بدەن کە کێبڕکێی سیاسییان کردووەتە پرۆسەیەکی کراوە و دەستپێگەیشتوو؛ پرۆسەیەک کە تێیدا هێزە نوێیەکان بتوانن بەبێ پشتبەستن بە یەکێک لەم دوو جەمسەرە، دەستیان بە سەرچاوە ڕەواکانی دەسەڵات بگات.

مەترسیی سەرەکی ئەوەیە کە ئۆپۆزیسیۆن لە جیاتی ئەوەی جێگرەوەیەکی ئەگەری بێت بۆ دەسەڵات، ببێتە هێزێکی پەراوێزخراو لە چوارچێوەی دانوستان و مامەڵەکانی نێوان ئەو دوو حیزبەدا. لە بارودۆخێکی وەهادا، هەڵبژاردن دەکرێت بەڕێوە بچێت، بەڵام دەرفەتی ڕاستەقینەی دەستاودەستکردنی دەسەڵات و لێپرسینەوە لە دەسەڵات بە سنوورداری بمێنێتەوە. دیموکراسی بەبێ بوونی دەرفەتی گۆڕینی دەسەڵاتداران، بەرەبەرە لە سیستمێکی کێبڕکێکارییەوە بەرەو نەزمێکی کێبڕکێی کۆنترۆڵکراو دەڕوات.

۵. لە دووبەرەکیی حزبییەوە تا مەترسیی دووبەرەکی لە بەڕێوەبردنیدا

مەترسیی دروستبوونی بونیادی هاوتەریبیش دەبێت لە ناو هەمان چوارچێوەدا تێبگەین. هەرێمی کوردستان ئەزموونێکی مێژوویی تاڵی لە لێکترازانی سیاسی و جوگرافی لە دەیەی ۱۹۹۰دا هەیە. بارودۆخی ئەمڕۆ لەگەڵ ئەو سەردەمە یەک نییە و دووبارەبوونەوەی تەواویشی شتێکی مسۆگەر نییە؛ بەم حاڵەشەوە، هەموو جووڵەیەک بەرەو دووبەرەکی لە کارگێڕی، بڕیاردان و پەیڕەوکردنی دەسەڵاتی گشتیدا دەتوانێت لێکەوتەی قورسی هەبێت.

شیکاریی بڵاوکراوە لەلایەن چەتەم هاوس لە ۲۸ی تشرینی یەکەمی ۲۰۲۶دا هۆشداریی دابوو کە بەردەوامیی کەلێنی نێوان هەردوو حزب، بە لاوازکردنی دەزگا هاوبەشەکان و کەمکردنەوەی توانای لایەنە دەرەکییەکان بۆ ناوبژیوانی، دەتوانێت خۆبەڕێوەبەریی هەرێم لاوازتر و بریندارتر بکات. ئەم هەڵسەنگاندنە پێش ڕاگەیاندنی چوونەدەرەوەی یەکێتیی نیشتمانی لە حکومەت بڵاو کرابووەوە و نیشانی دەدا کە مەترسییەکە فراوانترە لە ناکۆکییەکی کاتی لەسەر کابینە.

لە ژینگەیەکی ناوچەییی ئاڵۆزدا، پەرشوبڵاویی ناوخۆیی توانای وتووێژی هەرێم بەرامبەر بە بەغدا و وڵاتانی دراوسێ کەم دەکاتەوە. کاتێک هەردوو حزب نەتوانن لەسەر نوێنەرایەتیی هاوبەش، سیاسەتی ئابووری، بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان و بونیادە ئەمنییەکان بگەنە ڕێککەوتن، ئەکتەرە دەرەکییەکان دەرفەتی زیاتریان بۆ پەیوەندیی جیاواز لەگەڵ ناوەندەکانی دەسەڵاتی ناوچەیی دەست دەکەوێت. ئەم بابەتە دەتوانێت ببێتە هۆی داڕنانی بەرەبەرەی سەربەخۆیی کرداریی هەرێم؛ تەنانەت ئەگەر سنوورە کارگێڕییەکان و چوارچێوەی فەرمیی خۆبەڕێوەبەریش هێشتا بەپێوە بمێننەوە.

لەبەر ئەوە، پاراستنی یەکێتیی هەرێم نابێت وەک پاراستنی ڕێککەوتنی کەسی لە نێوان سەرکردەکاندا لێک بدرێتەوە. یەکێتیی جێگیر کاتێک پێک دێت کە هاووڵاتییان لە سەراپای هەرێمدا، بێ لەبەرچاوگرتنی شوێنی نیشتەجێبوون و وابەستەییی سیاسی، لە مافی یەکسان، خزمەتگوزاریی گشتی و دەزگای وەڵامدەربەهرەمەند بن. یەکێتییەک کە تەنیا لەسەر ڕێککەوتنی دەستەبژێرەکان وەستابێت، لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی ڕێککەوتنی ئەوانیشدا دەکەوێتە بەر مەترسیی داڕمان.

۶. خەڵکی کوردستان؛ لە بینەری کێبڕکێی دەستەبژێرەکانەوە تا خاوەنی سەرەکیی دەسەڵات

سەرەڕای تەواوی ئەم مەترسییانە، نابێت کۆمەڵگەی کوردستانی عێراق تەنیا وەک قوربانییەکی بێ‌دەسەڵاتی بڕیارەکانی حزبەکان سەیر بکرێت. خەڵکی ئەم هەرێمە، بە بەشداریی هەڵبژاردن، ناڕەزایەتیی مەدەنی، چالاکیی کۆمەڵایەتی، داواکاری لەسەر دەسەڵات و پشتگیری لە دەزگا سەربەخۆکان، توانای کاریگەرییان لەسەر ئاڕاستەی گۆڕانکارییەکان هەیە. پرسیارەکە ئەوەیە کە ئەم توانایە چۆن دەتوانێت لە ئاستی ناڕەزایەتیی پەرشوبڵاوەوە ببێتە هێزێکی جێگیر بۆ وەڵامدانەوەی دەسەڵات.

لە بیردۆزەکانی دیموکراسیدا، دەسەڵاتداریی خەڵک تەنیا بە هەڵبژاردنی نوێنەران لە ماوەی دیاریکراودا کورت نابێتەوە. هاووڵاتییان دەبێت بتوانن کارکردی هەڵبژێردراوەکان هەڵبسەنگێنن، بەرگری لە مافەکانی خۆیان بکەن، زانیاریی سەربەخۆ دەست بخەن و لە بەرامبەر بڕیارە خۆسەپێنەکانی دەسەڵاتدا، ئامرازی یاسایی و مەدەنیی کاریگەریان بەدەستەوە بێت. کەواتە، ڕزگارکردنی دیموکراسی لە هەرێمدا تەنیا وابەستەی ڕێککەوتنی دووبارەی پارتی دیموکرات و یەکێتیی نیشتمانی نییە؛ بە بەهێزکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی، سەربەخۆیی ڕاگەیاندنەکان، ئازادیی چالاکیی سیاسی و دروستبوونی کێبڕکێیەکی ڕاستەقینەش پێویستی هەیە.

لەو نێوەندەدا، هەڵبژاردنی پێشوەختە دەتوانێت بێتە یەکێک لە بژاردەکان بۆ دەرچوون لە بنبەست، بەڵام بە خۆیەوە دەرمانی تەواوی کێشەکان نییە. ئەگەر هەڵبژاردن لە ژینگەیەکدا بە دەرفەتی نایەکسان، نفوزی بەربڵاوی تۆڕەکانی پاشکۆپەروەری و لاوازیی چاودێریی سەربەخۆوە بەڕێوە بچێت، ڕەنگە هەمان پەیوەندییەکانی دەسەڵات دووبارە بەرهەم بهێنێتەوە. هەڵبژاردن کاتێک ڕێگەخۆشکەر دەبێت کە بە گەرەنتیی ئازادیی کێبڕکێ، شەفافییەتی دارایی حزبەکان، چاودێریی باوەڕپێکراو، ئاسایشی چالاکیی نەیاران و قبووڵکردنی ئەنجام لەلایەن ئەکتەرە سیاسییەکانەوە هاوڕێ بێت.

لە پاڵ ئەوەشدا، زیندووکردنەوەی ناوبژیوانی دەتوانێت بۆ گەڕاندنەوەی هەردوو حزب بۆ سەر مێزی گفتوگۆ سوودبەخش بێت؛ بەڵام ناوبژیوانیی دەرەکی نابێت جێگەی بەرپرسایەتیی سیاسیی سەرکردەکان و ئیرادەی کۆمەڵگە بگرێتەوە. ڕێککەوتنێک کە تەنیا لە ژوورە داخراوەکاندا و لەسەر بنەمای دابەشکردنی پلە و پۆستەکان بەدەست بیەت، ڕەنگە قەیرانی ئەمڕۆ دوا بخات، بێ ئەوەی هۆکارەکانی ڕیشەکێش بکات.

ڕێگەچارەی جێگیر، دروستکردنی ڕێسا و یاسایەکە کە دەرفەتی بەڕێوەبردنی هاوبەش بێ وابەستەییی بەردەوام بە ئیرادەی کەسەکانەوە بڕەخسێنێت: پەرلەمانێکی چالاک و بەهرەمەند لە دەسەڵاتی ڕاستەقینە، حکومەتێکی وەڵامدەر، دەزگای چاودێریی سەربەخۆ، بونیادە ئەمنییەکانی ملکەچ بۆ یاسا و سیستەمێک کە تێیدا دەستگەیشتن بە مافەکانی هاووڵاتیبوون بە وابەستەییی حزبییەوە گرێ نەدرێت.

پرسیارەکە تەنیا ناکۆکیی دوو حزب نییە

قەیرانی ئەمڕۆی هەرێمی کوردستان دەبێت وەک هۆشدارییەک سەبارەت بە مەودای نێوان دەستکەوتە مێژووییەکانی خۆبەڕێوەبەری و کوالێتیی ئەمڕۆی دەسەڵاتداری سەیری بگوترێت. پارتی دیموکراتی کوردستان دەبێت قبووڵ بکات کە سەرکەوتنی هەڵبژاردن، بێ توانا لە دروستکردنی هاوپەیمانی و ڕێزگرتن لە فرەیی سیاسی، بۆ بەڕێوەبردنی جێگیری هەرێم بەس نییە. یەکێتیی نیشتمانیش دەبێت تێبگات کە دژایەتیکردنی تاکلایەنەگەری، کاتێک دەبێتە بەرگریی کاریگەر لە دیموکراسی کە بە نەرمی، ستراتیژیی ڕوون بۆ پێکهاتن و پابەندبوون بە دەزگا هاوبەشەکانەوە هاوڕێ بێت.

لە ئاستێکی قووڵتردا، هەردوو حزب دەبێت وەڵامدەرەوەی بەرپرسایەتیی خۆیان بن بەرامبەر بە بونیادێک کە تێیدا، کێبڕکێی سیاسی زۆرتر لە پێویست بە تۆڕە سنووردارەکانی دەسەڵاتەوە بەستراوەتەوە و دەرفەتی گەشەی ئۆپۆزسیۆنی سەربەخۆ لەگەڵ ئاستەنگی جدی ڕووبەڕوو بووەتەوە. دیموکراسی تەنیا بە ڕێککەوتنی دوو حزبە گەورەکە گەرەنتی ناکرێت؛ بە دەرفەتی ئامادەبوون و بەهێزبوونی هێزە نوێیەکان، سەربەخۆیی دەزگاکان و مافی کۆمەڵگە بۆ گۆڕینی دەسەڵاتدارانیش پێویستی هەیە.

هەرێمی کوردستان دەستکەوتی دەیان ساڵ تێکۆشان، تێچووی مرۆیی و دەرفەتی مێژوویی بێوێنە بووە. پاراستنی ئەم دەستکەوتە، نە بە گەورەکردنی بێ‌ئەندازەی حزبەکان و نە بە ڕەتکردنەوەی تەواوی ڕۆڵیان، بەڵکوو بە گۆڕینی دەسەڵاتی حزبی بۆ دەسەڵاتی دامەزراوەیی و وەڵامدەر بەدەست دێت. هیچ حزبێک خاوەنی هەرێم نییە و هیچ سەرکردەیەک ناتوانێت ئیرادەی خۆی بخاتە جێگەی ئیرادەی گشتی.

داهاتووی دیموکراسی لە هەرێمی کوردستاندا نە تەنیا لە ڕێککەوتنی بارزانییەکان و تاڵەبانییەکاندا، بەڵکوو لە توانای کۆمەڵگەدا بۆ سنووردارکردنی دەسەڵات، بەرگریکردن لە فرەیی و داواکاری لەسەر دەسەڵاتداریی وەڵامدەر دیاری دەکرێت. ئەگەر خەڵک نەتوانن لە پێگەی دەنگدەر و بينەری ڕێکلامە حزبییەکان تێپەڕن و ببنە هاووڵاتییانی خاوەن ماف و چاودێر بەسەر دەسەڵاتدا، تەنانەت پێکهاتنی نوێ لە نێوان هەردوو حزبیشدا ڕەنگە تەنیا وەستانێکی کاتی بێت لە قەیراندا. بەڵام ئەگەر کۆمەڵگە بتوانێت سەربەخۆیی دەزگاکان، ئازادیی کێبڕکێ و گۆڕینی ڕاستەقینەی دەسەڵات بکاتە داواکارییەکی گشتی، قەیرانی ئەمڕۆ دەتوانێت ببێتە دەرفەتێک بۆ پێداچوونەوە لە بنەماکانی دیموکراسیی هەرێمدا.

لە کۆتاییدا، مەترسیی سەرەکی تەنیا لەتبوونی جوگرافیی هەرێم نییە؛ مەترسییەکە ئەوەیە کە یەکێتیی سیاسی بپارێزرێت، بەڵام ناوەڕۆکی دیموکراتیی ئەوە بەرەبەرە بەتاڵ ببێتەوە. ڕزگارکردنی هەرێم، زیاتر لە هەر شتێک، پێویستی بەوەیە کە هیچ حزب، خێزان یان تۆڕێک خۆی لە سەرووی ئیرادەی خەڵک و یاسا گشتییەکاندا دانەنێت.