ململانێ لەسەر ناسنامەی ئێزدییەکان هاوکات لەگەڵ گۆڕانی هاوکێشە ئەمنییەکانی شنگال

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، بڕیاری دەوڵەتی عێراق بۆ تێکەڵکردنی هەزاران هێزی سەربە یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال لە ناو چوارچێوەی هێزە فیدراڵییەکانی ئەم وڵاتەدا، هاوکێشە ئەمنییەکان و سیاسییەکانی ناوچەی شنگالی گۆڕیوە و ناکۆکیی لەسەر ناسنامە و نوێنەرایەتیی سیاسیی ئێزدییەکانی توندتر کردووەتەوە. ئەم ڕەوتە کە بە ڕێککەوتنی نێوان دەوڵەتی بەغداد و یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال دەست پێ کردووە، پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراقی لە بەشێک لە بڕیارە ئەمنییەکانی ئەم ناوچەیە دەرکردووە و ڕکابەریی نێوان بەغداد و هەولێری لەسەر داهاتووی شنگال خستووەتە قۆناغێکی نوێوە.

بەپێی ڕاپۆرتی «ئامواج میدیا»، دەوڵەتی عێراق لە چوارچێوەی ڕێککەوتنێکدا کە لە پڕۆسەی دانوستانەکانی ۱۱ی ئەیلوولدا لە بەغداد بەدەست هات، پرۆسەی تێکەڵکردنی هێزەکانی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال (کە گرووپێکی چەکداری ئێزدیی سەربە پارتی کرێکارانی کوردستانن) لە ناو هێزە فیدراڵییەکاندا دەست پێ کردووە. ئەم دانوستانانە بە ئامادەییی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، نوێنەرانی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال و هاوپەیمانیی ئارمانجی ئێزدی بە سەرۆکایەتیی موراد ئیسماعیل، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، بەڕێوە چوون.

یەکێک لە گرنگترین نیشانەکانی جێبەجێبوونی ئەم ڕێککەوتنە، ڕادەستکردنی پێگەیەکی ستراتیژیی تایبەت بە یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال لە چیای شنگالدا بە هێزەکانی سوپای عێراق لە ۲۶ی تشرینی یەکەمدا بوو. ئەم هەنگاوە لە هەمان ئەو ڕۆژەدا ئەنجام درا کە یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال لە پەیوەندیکردنی هێزەکانی خۆیان بە چوارچێوەی هێزە فیدراڵییەکانەوە هەواڵیان دا. بەم شێوەیە، بەغداد هەنگاوێکی گەورەی هەڵگرت بۆ پەرەپێدانی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی خۆی بەسەر ناوچەیەکدا کە لە ساڵانی ڕابردوودا بووەتە یەکێک لە ناوەندەکانی ناکۆکیی ئەمنی و سیاسی لە نێوان دەوڵەتی ناوەندی، هەرێمی کوردستان و گرووپە چەکدارە جیاوازەکاندا.

ئەم گۆڕانکارییانە لە دۆخێکدا ڕوو دەدەن کە ڕێککەوتنی شنگال لە ساڵی ۲۰۲۰دا، لە نێوان دەوڵەتی فیدراڵی عێراق و هەرێمی کوردستان و بە پشتیوانیی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، بە ئامانجی گەڕانەوەی ئاسایشی ئەم ناوچەیە بۆ هێزە فیدراڵی و خۆجێییە فەرمییەکان و دەرکردنی گرووپە چەکدارەکان، لەوانە هێزەکانی سەربە بە پارتی کرێکارانی کوردستان، واژۆ کرابوو. سەرەڕای تێپەڕبوونی چەند ساڵ، جێبەجێکردنی تەواوی ئەم ڕێککەوتنە ڕووبەڕووی ئاستەنگی سیاسی و ئەمنی بووەوە و ناکۆکی دەربارەی چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی شنگال و هێزەکانی بەرپرس لە دابینکردنی ئاسایشی بەردەوام بوو.

بەڵام تێکەڵکردنی هێزەکانی بەرخۆدانی شنگال تەنیا لە گۆڕانکارییەکی چوارچێوەی ئەمنیدا کورت نەبووەتەوە، بەڵکوو باس و خواستێکی بەرفراوانی لەبارەی ناسنامەی ئێزدییەکان و مافی نوێنەرایەتیی سیاسیی ئەوانەوە ورووژاندووە. لە ڕەوتی مشتومڕێکی تەلەڤیزیۆنیدا لە ۲۵ی تشرینی یەکەمدا لە کەناڵی کوردیی «نۆچە» کە نزیکە لە پارتی کرێکارانی کوردستان، ڕەهام حەسەن، چالاکوانی ئێزدی، بە ڕەتکردنەوەی پێناسەی ناسنامەی کۆمەڵگەی ئێزدی لە چوارچێوەی ناسنامەی کوردی یان عەرەبیدا ڕایگەیاند کە ئێزدییەکان نە کوردن و نە عەرەب، بەڵکوو خاوەنی ناسنامەیەکی سەربەخۆن.

موراد ئیسماعیل، سەرۆکی هاوپەیمانیی ئارمانجی ئێزدی، دوو ڕۆژ دواتر کاردانەوەی بەرامبەر بەم باسە هەبوو. موراد ئیسماعیل لە پەیامێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکسدا جەختی کردەوە کە بە ۵۰ هەزار دەنگی ئێزدی چووەتە پەرلەمانەوە، بەڵام ئەوانەی دەنگە هەڵبژاردنەکانیان لەدەست داوە، ئێستا بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەو نوێنەری کۆمەڵگەی ئێزدی نییە. موراد ئیسماعیل داوای لە ڕەخنەگران کرد مافی هەر تاکێکی ئێزدی بۆ ناساندنی خۆی وەک ئێزدی لە ڕووی نەتەوەییەوە یان کورد لە ڕووی نەتەوەییەوە بە ڕەسمی بنوێنن و هۆشداریی دا کە بەردەوامیی ئەم ناکۆکییە ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ خاڵێکی نەگەڕانەوە.

ئەم هەڵوێستە کاردانەوەی جیاوازی لە نێوان چالاکوان و چاودێرە کوردییەکانی عێراقدا لێکەوتەوە. ڕێنوار نەجم، ڕۆژنامەنووس، لێکدانەوەی ئەوەی کرد کە هەرچەندە کوردەکان جەخت لەسەر مافی دیاریکردنی ناسنامەی خۆیان دەکەنەوە، ناتوانن ئەم مافە لە ئێزدییەکان بسێننەوە. لە بەرامبەردا، سەربەست فەرحان سەندی، شیکاری پرسە دەرەکییەکان لە دهۆک، ڕەخنەی لە موراد ئیسماعیل گرت و بانگەشەی ئەو دەربارەی پشتیوانیی بەغداد لە کۆمەڵگەی ئێزدی بە بەراورد بە هەولێر بە نادروست وەسف کرد.

بەم حاڵەشەوە، بەپێی نووسینی ئامواج مەدیا، ناکۆکیی لەسەر ناسنامەی ئێزدییەکان تا ڕادەیەکی زۆر ڕەنگدانەوەی ڕکابەرییەکی قووڵترە لەسەر نفوزی سیاسی و کارگێڕی لە شنگالدا. پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق کە پێش ساڵی ۲۰۱۴ خاوەنی نفوزێکی بەرچاو بوو لەم ناوچەیەدا، ئێستا لە ڕەوتی بڕیاردان دەربارەی داهاتووی ئەمنیی شنگالدا لە پێگەیەکی لاوازتردا دەژمێردرێت. هەژماری ناسراوی «کوردستان واچ» لە ۲۷ی تشرینی یەکەمدا ڕاگەیاند کە پارتی دیموکراتی کوردستان وا دەرکەوێت لە بڕیارەکان دەربارەی شنگال پەراوێز خستراوە.

ئەحمەد حەمدانی، ڕۆژنامەنووس و شیکاری عێراقی، لە هەمان کاتدا جەخت کردەوە کە ناکرێت هەرێمی کوردستان لە ڕێکخستنە ئەمنییەکانی شنگالدا جیا بکرێتەوە، چونکە هێزەکانی پێشمەرگە لە ساڵی ۲۰۱۵دا ئەم ناوچەیەیان لە گرووپی داعش ئازاد کرد. بەم حاڵەشەوە، بە وتەی ئەو، دەوڵەتی عێراق لە ڕەوتی ڕادەستکردنی پێگەی ستراتیژیی چیای شنگالدا، بە بێ بەشداریی هەولێر هەنگاوی هەڵگرت.

لاوازبوونی نفوزی پارتی دیموکراتی کوردستان لە شنگالدا دەگەڕێتەوە بۆ گۆڕانکارییەکانی ساڵی ۲۰۱۴. لەو ساڵەدا، هێزەکانی پێشمەرگەی سەربە بەم حزبە لە بەرامبەر پێشڕەویی داعشدا کشانەوە و زەمینە بۆ هێرشی بەرفراوانی ئەم گرووپە بۆ سەر شنگال خۆش کرا. لە ڕەوتی هێرشی داعشدا، زیاتر لە ۳ هەزار و ۱۰۰ ئێزدی کوژران و زیاتر لە ۶ هەزار و ۸۰۰ کەسیش رفێنران. دوای کشانی هێزەکانی پێشمەرگە، یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال و گرووپەکانی تر چوونە ناو ناوچەکەوە و بەشێک لە بۆشاییە ئەمنی و سیاسییە دروستبووەیان پڕ کردەوە. لە هەمان سەردەمدا، ناڕەزایەتیی بەشێک لە کۆمەڵگەی ئێزدی لەو شتەی کە بە کوردسازیکردنی شنگال ناویان دەبرد، بووە هۆی بەهێزکردنی ئەو ئاراستەیانەی کە دەیانویست لە نفوزی هەولێر دوور بکەونەوە و پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ بەغداددا پەرە پێ بدەن.

هێزەکانی پێشمەرگە و هێزە سەربە پارتی کرێکارانی کوردستان لە تشرینی دووەمی ۲۰۱۵دا شاری شنگالیان لە داعش وەرگرتەوە، بەڵام دوای ئەوە کۆنترۆڵی ناوچەکە لە نێوان گرووپە جیاوازەکاندا دابەش بوو. لە ۳ی ئاداری ۲۰۱۷شدا، پێکدادان لە نێوان هێزێکی نزیک لە پێشمەرگە و یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال لە ناوچەی خانصور ڕووی دا. چەند مانگ دوای ئەوە، لە تشرینی یەکەمی ۲۰۱۷دا و دوای بەڕێوەچوونی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان لە ۲۵ی ئەیلوولدا، هێزەکانی پێشمەرگە لە شاری شنگال کشانەوە و هێزە فیدراڵییەکانی عێراق و حەشدی شەعبی بە بەرخۆدانێکی سنووردارەوە چوونە ناو ناوچەکەوە. پارتی دیموکراتی کوردستانیش بەڕێوەبەرە خۆجێییەکانی خۆی لە شنگالدا بۆ پارێزگای دهۆک گواستەوە.

ئەنجامەکانی هەڵبژاردنیش نیشانەی کەمبوونەوەی نفوزی ئەم حزبەی لە نێوان دەنگدەرانی ئێزدیدا دەرخستووە. پارتی دیموکراتی کوردستان لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی تشرینی دووەمی ۲۰۲۵دا توانی کورسیی تەرخانکراو بۆ ئێزدییەکان بە ۹ هەزار و ۶۸۷ دەنگ بپارێزێت؛ کورسییەک کە دەنگدەرانی نەئێزدییش دەتوانن تیایدا بەشدار بن. لە بەرامبەردا، لیستی هاوپەیمانیی ئارمانجی ئێزدی بە سەرۆکایەتیی موراد ئیسماعیل ۴۹ هەزار و ۲۱۱ دەنگی بەدەست هێنا و کورسییەکی گشتی لە پارێزگای نەینەوا بەدەست هێنا. ئەم ئەنجامە، بانگەشەی پارتی دیموکراتی کوردستان دەربارەی خاوەندارێتی لە پێگەی سەرەکی لە نوێنەرایەتیی سیاسیی کۆمەڵگەی ئێزدی ڕووبەڕووی ئاستەنگ کردەوە.

لە لایەکی ترەوە، دۆخی دەستووریی شنگال هێشتا چارەسەرنەکراو ماوەتەوە. بەپێی مادەی ۱۴۰ی دەستووری عێراق، دیاریکردنی چارەنووسی ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان بەغداد و هەولێر دەبێت لە ڕێگەی ئاساییکردنەوەی دۆخی دیموگرافی، بەڕێوەچوونی سەرژمێری و پاشان ڕیفراندۆمەوە ئەنجام بدرێت. ماوەی جێبەجێکردنی ئەم مادەیە لە ساڵی ۲۰۰۷دا کۆتایی هات، بەڵام ڕەوتی مەبەستدار تەواو نەبووە.

هادی عامری، سکرتێری گشتیی ڕێکخراوی بەدر و سەرۆکی لێژنەی جێبەجێکردنی مادەی ۱۴۰، لە نامەیەکدا کە دەگوترێت لە کۆتاییەکانی تشرینی یەکەمدا نێردراوە، شنگالی خستووەتە ڕیزی ناوچە جێناکۆکەکانەوە و هەر جۆرە کردەوەیەکی کارگێڕی لە پارێزگای نەینەوا کە ببێتە هۆی گۆڕانی دیموگرافی، بە نایاسایی و بێبایەخ ڕاگەیاندووە. دیار نییە ئەم هەڵوێستە تا چەند دەتوانێت کاریگەری لەسەر دانانی بەڕێوەبەرە نوێیەکان لە شنگالدا هەبێت، بەڵام پارتی دیموکراتی کوردستان ڕەنگە بە پەنابردن بۆ ئەو نامەیە، ئەو بڕیارانەی کە بە بێ بەشداریی ئەم حزبە دەدرێن بخاتە ژێر پرسیارەوە. نووسینگەی پارتی دیموکراتی کوردستان لە پارێزگای نەینەواش لە ۲۹ی تشرینی یەکەمدا ڕاگەیاند کە ئەم حزبە هێشتا داکۆکیکاری سەرەکیی شنگالە و داوای لە ڕەخنەگران کرد بۆ دیاریکردنی داهاتووی کۆمەڵگەی ئێزدی، قبووڵی ڕیفراندۆم لە نێوان ئێزدییەکاندا بکەن.

گۆڕانکارییەکانی شنگال لەگەڵ پرۆسەی دانوستان و ڕێککەوتنە ئەمنییەکانی نێوان عێراق و تورکیاشدا پەیوەندییان هەیە. بەغداد و ئەنقەرە لە ئەیلوولدا لەسەر گەڕانەوەی تەواوی دەسەڵاتی دەوڵەتی فیدراڵی عێراق لە شنگالدا و ڕادەستکردنی بنکەی بەعشیقە - زەلیقان، شوێنی نیشتەجێبوونی هێزەکانی تورکیا لە نزیک مووسڵ، گەیشتنە ڕێککەوتن. وەزارەتی بەرگریی تورکیا لە ۲۸ی تشرینی یەکەمدا ڕاگەیاند کە پێشکەوتن لە شنگالدا زەمینە بۆ ڕادەستکردنی ئەم بنکەیە دەڕەخسێنێت. ئەم ڕەوتە لەگەڵ هەوڵی ئەنقەرە بۆ پێشخستنی دانوستانەکانی ئاشتی لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستاندا هاوڕێیە؛ بەتایبەتی لەبەر ئەوەی هێزەکانی ئەم حزبە لە تشرینی یەکەمی ۲۰۲۵دا لە تورکیاوە بۆ باکووری عێراق کشابوونەوە.

بە گوێرەی ئامواج مەدیا، تێکەڵکردنی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال لە ناو هێزە فەرمییەکانی عێراقدا دەتوانێت یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ گەڕانەوەی نفوزی خۆی لاواز بکات؛ چونکە ئەم حزبە پێشتر ئامادەییی هێزێکی چەکداری پەیوەندیدار بە پارتی کرێکارانی کوردستانەوە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەتی فیدراڵی بە هۆکارێکی سەرەکی دەزانین کە پێویستی بە گەڕانەوەی نفوزی خۆی بۆ شنگال هەوە. ئێستا کە بەغداد پرۆسەی تێکەڵکردنی ئەم هێزانەی دەست پێ کردووە، ڕکابەریی سیاسی ئەگەر هەیە لە جاران زیاتر لەسەر بەڕێوەبردنی مەدەنی، دانانی بەرپرسە خۆجێییەکان و دیاریکردنی پێگەی نوێنەرانی ئێزدی چڕ ببێتەوە.

لە دۆخێکی لەم شێوەیەدا، ئەگەر دەوڵەتی عێراق بە بێ بەشداریی پارتی دیموکراتی کوردستان دەست بکات بە دانانی بەڕێوەبەر و بەرپرسە خۆجێییەکانی شنگال، ڕەنگە شێوازێک بۆ پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بەغداد لەگەڵ ئەکتەرە خۆجێییەکان و پەراوێزخستنی هەولێر لە بەڕێوەبردنی ناوچە جێناکۆکەکاندا پێکبێت. بەم حاڵەشەوە، هەر جۆرە هەنگاوێکی تاکلایەنە دەتوانێت چوارچێوەی هاوکاریی نێوان بەغداد و هەولێر کە لە ڕێککەوتنی شنگالی ساڵی ۲۰۲۰دا پێشبینی کرابوو، لە جاران زیاتر لاواز بکات. بەم شێوەیە، تێکەڵکردنی هێزەکانی بەرخۆدانی شنگال نەک تەنیا پرسی کۆنترۆڵی ئەمنیی ئەم ناوچەیە، بەڵکوو ڕکابەریی لەسەر ناسنامە، نوێنەرایەتیی سیاسی و داهاتووی کارگێڕیی کۆمەڵگەی ئێزدی دەباتە قۆناغێکی نوێوە.