تێچووی ۲.۳ تریلیۆن دۆلاریی ململانێ؛ تورکیای ناچار کرد بە دەستپێکردنی پڕۆسەی ئاشتی لەگەڵ کورددا

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، قەیرانی ئابووریی تورکیا و هەوڵی دەوڵەتی ئەم وڵاتە بۆ کردنەوەی ڕێگەیەکی نوێ لە دۆسیەی کورددا، دوو ڕووداوی لێکجیاواز نین. ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردی، گوشارە ئابوورییەکان، تێچووەکانی ململانێ لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان و ئامانجە ژیۆ-ئابوورییەکانی ئەنقەرە بە هۆکاری گرنگی گەڕانەوەی پرسی ئاشتی بۆ بەرنامەی کاری سیاسیی تورکیا دەزانێت. سەرەڕای ئەوەش، ئابووری بە تنۆکەیەکیش ئاڵۆزیی پرسی کورد ڕوون ناکاتەوە و گەرەنتیش نییە بۆ بەردەوامیی ئاشتی.
لە کۆماری تورکیادا، ئابووری، سیاست و ئاسایش هەمیشە بە یەکترەوە گرێ دراون. قەیرانی ئابووری دەتوانێت هاوکێشەکانی دەسەڵات بگۆڕێت و گۆڕانکارییە ئەمنییەکانیش کاریگەرییان لەسەر وەبەرهێنان و سەقامگیریی کۆمەڵایەتی دەبێت. لەم ڕوانگەیەوە، پڕۆسەی نوێی چارەسەرکردنی ململانێ لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان دەبێت لە چوارچێوەی دۆخی ئابووریی تورکیادا سەیر بکرێت. دەستپێشخەریی پرۆژەی ئاشتی لەلایەن دەوڵەت باخچەلی، ڕێبەری پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی و یەکێک لە کەسایەتییە ناسراوەکانی نەتەوەپەرستیی توندڕەو، گرنگیی ئەم گۆڕانکارییەی دوو هێندە کردەوە و پرسیاری لەسەر هۆکارەکانی پێداچوونەوەی ئەنقەرە بە ڕوانگە نەریتییەکەی بەرامبەر بە پرسی کورد ورووژاند.
ئابووریی تورکیا لە ساڵی ۲۰۲۶دا لە لووتکەی قەیرانی ساڵانی ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ دوورکەوتووەتەوە، بەڵام هێشتا نەگەیشتووەتە سەقامگیرییەکی پایەدار. خەمڵاندنەکانی سندوقی نێودەوڵەتیی پاره (IMF)، تێکڕای هەڵئاوسان بە نزیکەی ۳۱.۲ لەسەد و گەشەی ئابووری بە نزیکەی ۲.۷ لەسەد پێشبینی دەکەن. قەرزی دەوڵەتیش بە نزیکەی ۲۲.۵ لەسەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی خەمڵێنراوە. ئەم ژمارانە باس لە باشتربوونێکی ڕێژەیی دەکەن، بەڵام هەڵئاوسان هێشتا بەرزە و گەشەی ئابووریش لەو ڕێژانە دوورە کە لە دەیەی یەکەمی دەسەڵاتداریی پارتی داد و گەشەپێداندا هەبوون.
بەشێکی گرنگی لاوازیی ئابووریی تورکیا دەگەڕێتەوە بۆ مۆدێلی گەشەی دوو دەیەی ڕابردوو؛ مۆدێلێک کە پشتی بە سەرمایەی دەرەکی، قەرزی هەرزان و بەکاربردنی ناوخۆیی بەستبوو کە وابەستەیی بە دابینکردنی دارایی دەرەکی و هاوردەکردنی وزەی کەم نەکردبووەوە. بەرزبوونەوەی سوودی جیهانی و کەمبوونەوەی متمانە بە سیاسەتە ئابوورییەکانی تورکیا، ئەم لاوازییانەی زیاتر ئاشکرا کرد. سندوقی نێودەوڵەتیی پاره کورتهێنانی هەژماری جاریی تورکیای لە ساڵی ۲۰۲۶دا بە نزیکەی ۲.۹ لەسەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی خەمڵاندووە. کەواتە، ئابووریی تورکیا سەرەڕای دوورکەوتنەوە لە لێواری داڕمان، هێشتا لە بەرامبەر شۆکە سیاسی و ژیۆپۆلیتیکییەکاندا لاوازە.
دۆخی یەدەگی دراویش ئاڵۆزترە لە ژمارە فەرمییەکان. بەرپرسانی تورکیا لە ئۆکتۆبەری ۲۰۲۶دا ڕایانگەیاند کە یەدەگی خاوی بانکی ناوەندی لە ۱۷۱ میلیارد دۆلار تێپەڕیوە، بەڵام بەشێک لەم ژمارەیە بەرهەمی ڕێککەوتنەکانی ئاڵوگۆڕی دراوە لەگەڵ بانکە ناوخۆیی و دەرەکییەکاندا و ناچار نییە سامانێکی نقد و ئازادی بانکی ناوەندی بێت. لەبەر ئەوە، یەدەگی خاوێن و سەرچاوە بەکارهاتووەکان لە بارودۆخی لەناکاودا پێوەرێکی وردترن بۆ هەڵسەنگاندنی توانای تورکیا لە بەرامبەر چوونەدەرەوەی سەرمایە و گوشار لەسەر لیرە. کەمکردنەوەی گرژییە سیاسی و ئەمنییەکان دەتوانێت مەترسیی وەبەرهێنان دابەزێنێت، هاتنی سەرمایەی جێگیر زیاد بکات و یارمەتیی بازسازیی یەدەگەکان بدات.
لە هەڵسەنگاندنی تێچووی ململانێ لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستاندا، دەبێت جیاوازی بخرێتە نێوان قازانجی هەندێک کەرت و زیانەکانی ئابووریی نیشتمانی. تورکیا لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا پیشەسازیی بەرگریی خۆی گەشە پێ داوە و لە هاوردەکاری چەکەوە بووەتە بەرهەمهێنەر و هەناردەکارێکی گرنگی کەرەستەی سەربازی. بەپێی داتاکانی فەرمی، پشکی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی لە پیشەسازییە بەرگرییەکاندا لە نزیکەی ۲۰ لەسەد لە سەرەتای هەزارەی سێیەمەوە گەیشتووەتە زیاتر لە ۸۰ لەسەد لە ساڵانی دواییدا و هەناردەی ئەم کەرتە لە ناوەڕاستی دەیەی ۲۰۲۰دا لە حەوت ملیار دۆلار لە ساڵێکدا تێپەڕیوە. ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە تورکیا، عێراق و سووریا زەمینەی تاقیکردنەوە و پەرەپێدانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، سیستەمەکانی جەنگی ئەلیکترۆنی، تەقەمەنیی ئاڕاستەکراو و ئۆتۆمۆبیلە زرێپۆشەکانی ڕەخساند و ئەزموونی مەیدانی یارمەتیی توانای کێبڕکێکاریی ئەم بەرهەمانەی لە بازاڕە دەرەکییەکاندا دا.
سەڕەڕای ئەوەش، گەشەی پیشەسازیی بەرگری بە مانای سوودمەندبوونی جەنگ نایەت بۆ ئابووریی تورکیا. تێچووە سەربازییەکان بەرهەمی گەشەپێدانی هاوشێوەی وەبەرهێنان لە ژێرخان، پەروەردە، توێژینەوە و تەندروستیدا نییە. ململانێ لەوانەیە یارمەتیی گەشەی پیشەسازییەکی تایبەتی دابێت، بەڵام سەرچاوە و دەرفەتی بەرفراوانی لە ئابووریی نیشتمانی سەندووەتەوە. کۆتاییهاتنی شەڕیش بە ناچاری پیشەسازییە بەرگرییەکان لاواز ناکات؛ چونکە ئەم پیشەسازییانە زیاتر لە ڕابردوو پشتیان بە بازاڕە دەرەکییەکان بەستووە، لە کاتێکدا کەرتەکانی تری ئابووری دەتوانن لە گواستنەوەی سەرچاوەکان بۆ لەپێشینەکانی گەشەپێدان سوودمەند ببن.
ئەو خەمڵاندنانەی کە بەرپرسانی تورکیا، لەوانە دەوڵەت باخچەلی و محەمەد شیمشەک، وەزیری خەزێنەداری و دارایی خستوویانەتەڕوو، تێچووی چوار دەیە ململانێ لە نێوان یەک تریلیۆن و ۸۰۰ ملیار تا دوو تریلیۆن و ۳۰۰ ملیار دۆلار دادەنێن. لەگەڵ بوونی جیاوازیی ڕا لەسەر شێوازی ژماردن، دەرئەنجامە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکانی شەڕ بریتی بوون لە تێچووی سەربازی، کەمبوونەوەی وەبەرهێنان، خاوبوونەوەی گەشەپێدانی باشووری ڕۆژهەڵات، کۆچکردن و بەرزبوونەوەی مەترسیی چالاکیی ئابووری. کەواتە، دەرفەتە گەشەپێدانە لەدەستچووەکانیش بە بەشێک لە باجی ململانێکە هەژمار دەکرێن.
لە ئاستی ژیۆ-ئابووریدا، ئاشتی لەگەڵ کورددا دەتوانێت یارمەتیی ئامانجی تورکیا بدات بۆ بوون بە ناوەندی ترانزێت، بازرگانی و وزە لە نێوان کەنداوی فارس، قەوقاز، ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست. پرۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان کە بەندەری فاو لە عێراق بە تۆڕی گواستنەوەی تورکیا و بازاڕەکانی ئەوروپاوە دەبەستێتەوە، لە پڕۆژە سەرەکییەکانی ئەم دیدگایەیە. بەدیهێنانی ئەمە پێویستی بە سەقامگیریی ئەو ڕێگەیانە هەیە کە بەشێک لە باکووری عێراق، لەوانە هەرێمی کوردستان، مووسڵ و کەرکووک، تێیدان و بە پرسی کوردەوە بەستراونەتەوە. گەڕانەوەی پێکدادان دەتوانێت تێچووی بیمە و گواستنەوە بەرز بکاتەوە و سەرنجڕاکێشیی پرۆژەکە کەم بکاتەوە.
بابەتی وزەش بەم هاوکێشەیەوە گرێ دراوە. دوای جەنگی ئۆکرانیا، هەوڵی ئەوروپا بۆ هەمەجۆرکردنی سەرچاوەکانی وزە، باسی بەستنەوەی ئەگەریی سەرچاوەکانی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست، میسر یان سووریا بە تۆڕە ئەوروپییەکانەوە دیسان هێنایەوە ئاراوە. بەدیهێنانی ئەم پرۆژانە بەندە بە سەقامگیری لە تورکیا، عێراق و سووریادا. گرنگیی ناوچە کوردنشینەکانی سووریاش لەوەدایە کە بەشێک لە کێڵگە نەوتی و گازییەکان لەو ناوچانەدان کە دانیشتووانەکەی کورد زۆرینەی تێدا پێکدەهێنن یان هێزە کوردییەکان کاریگەریی فراوانیان تێدا هەیە. کەواتە، بەڕێوەبردنی ململانێی ناوخۆیی تورکیا لەگەڵ هاوکێشە ناوچەیییەکانی ئەنقەرە سەبارەت بە بازرگانی و وزە پەیوەست بووە.
لەگەڵ ئەوەشدا، گوشاری ئابووری تەنیا هاندەری ئاشتی نییە و دەتوانێت هەڕەشەش بکاتە سەر ئاشتییەکە. ئەگەر هەڵئاوسانی بەرز و کەمبوونەوەی توانای کڕین بەردەوام ببن و سیاسەتە ئابوورییەکان ئەنجامی بەرچاویان نەبێت، دەوڵەت ڕەنگە بۆ بەڕێوەبردنی ناڕەزایەتییەکان پەنا بباتە بەر جووڵەی نەتەوەپەرستانە و زەقکردنەوەی هەڕەشە ئەمنییەکان. لە زانستە سیاسییەکاندا، ئەم ڕوانگەیە بە «سیاسەتی لادەرانە» دەوترێت؛ واتە بەکارهێنانی گرژییە ئەمنی و دەرەکییەکان بۆ لادانی سەرنجی بیروڕای گشتی لە کێشە ناوخۆیییەکان. لە بارودۆخێکی وەهادا، دۆسیەی کورد ڕەنگە جارێکی تر ببێتەوە بە تەوەرەی ململانێ سیاسییەکان.
سەڕەڕای ئەوەش، گەڕانەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان تەنیا ئامرازی کۆکردنەوەی بیروڕای گشتی نییە. گرژی لەگەڵ ئیسرائیل، کێشەکانی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست و ناکۆکی لەگەڵ یۆنانیش دەتوانن لە گوتاری ئەنقەرەدا کاری ئەمنییان هەبێت، بێ ئەوەی ڕاستەوخۆ پرۆسەی ناوخۆیی ئاشتی ڕابگرن. بەپێی ئەم شیکارییە، دۆسیەی پارتی کرێکارانی کوردستان ڕەنگە تا کاتی بەردەوامیی پرۆسەی ئاشتی لە پەراوێزدا بمێنێتەوە، بەڵام لە حاڵەتی شکستیدا دیسان ببێتەوە بە ئامرازێک بۆ جۆشدانی سیاسی و ئەمنی.
ئابووریی تورکیا لە یەک کاتدا پێویستی بە سەقامگیریی ناوخۆیی و کەمکردنەوەی تێچووەکانی ململانێ هەیە و ڕووبەڕووی هەڵئاوسانی بەرز، وابەستەیی بە دابینکردنی دارایی دەرەکی و کەلێنی گەشەپێدانی ناوچەکان بووەتەوە. ئەم دۆخە دەتوانێت دەوڵەت بەرەو سازش ئاراستە بکات؛ چونکە ئاشتی دەرفەتی ڕاکێشانی سەرمایە، گەشەپێدانی باشووری ڕۆژهەڵات و بردنەپێشەوەی پرۆژە ناوچەیییەکان دابین دەکات. بەڵام شکستی سیاسەتە ئابوورییەکانیش ڕەنگە هاندەری گەڕانەوە بۆ ڕوانگەی ئەمنی و نەتەوەپەرستانە زیاد بکات.
لەبەر ئەوە، داهاتووی پرۆسەی ئاشتی ناتوانرێت تەنها لە دانوستانە سیاسییەکان یان ڕێکخستنە ئەمنییەکاندا بدۆزرێتەوە. هەرچەندە کۆتاییهاتنی ململانێ لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان دەتوانێت قازانجی ئابووری و ژیۆپۆلیتیکیی گرنگی هەبێت، بەڵام پرسی کورد لە سەرووی هاوکێشە دارایییەکانەوەیە و خاوەنی ڕەهەندی مێژوویی، هۆشیاری، سیاسی و یاسایییە. بەردەوامیی ئاشتی بەستراوەتەوە بە ڕێکخستنی پەیوەندییەکانی ناوەند و پەراوێز، بەڕێوەبردنی فرەیی کۆمەڵایەتی و دروستکردنی ڕێکخستنی سیاسی و یاساییی پایەدار. باشتربوونی پێوەرە ئابوورییەکان دەتوانێت زەمینەی بەردەوامیی ئەم ڕێگەیە بەهێز بکات، بەڵام نابێتە جێگرەوەی چارەسەری سیاسیی پرسی کورد.