داهاتووی هەرێمی کوردستان بەستراوەتەوە بە ئاستی پەیڕەوکردنی لامەرکەزییەت و هاوسەنگیی دەسەڵاتەوە

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، لە وتارێکدا کە لە ۲۷ی ئۆکتۆبەری ۲۰۲۶ لە بەشی شیکاریی "میزس وایەر"دا بڵاو کراوەتەوە، پەیمانگەی میزس ئەزموونی هەرێمی کوردستانی عێراقی لە ڕوانگەی پەیوەندیی نێوان چڕبوونەوەی دەسەڵاتی سیاسی، پێکهێنانی دەوڵەت و ئازادیی ئابوورییەوە تاوتوێ کردووە. تەوەرەی سەرەکیی ئەم شیکارییە لەسەر ئەوە کۆبووەتەوە کە نەبوونی دەوڵەتێکی یەکپارچە و دەستەوەستانبوونی ناوەندێکی سیاسی لە سەپاندنی دەسەڵاتی تەواو بەسەر سەرتاسەری هەرێمدا، تەنیا نیشانەی لاوازیی پێکهاتەیی نییە، بەڵکو دەکرێت توانای پەیمانگەیەکی تاقانە بۆ کۆنترۆڵکردنی هەمەلایەنەی ژیانی سیاسی و ئابووری سنووردار بکات.

لەم چوارچێوەیەدا، پرسی هەرێمی کوردستان تەنیا نەبوونی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی نییە، بەڵکو نەبوونی یەکێتی لە پێکهاتەی دەسەڵاتی ئێستاشدا گرنگیی خۆی هەیە. حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی هەرێمێکی فیدراڵدا لە عێراقدا دانی پێدا نراوە، بەڵام پێکهاتە سیاسییەکەی هێشتا لە ژێر کاریگەریی کێبڕکێی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ماوەتەوە. ئەم دوو حیزبە جگە لە هەژموونی سیاسی، خاوەنی تۆڕی ئەمنی، ئابووری و بازنەی کاریگەریی جیاوازن؛ لە ئەنجامدا، دەسەڵاتی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە هەموو ناوچەکاندا وەک یەک نییە و دامەزراوە فەرمییەکان نەیانتوانیوە هەموو ئامرازەکانی دەسەڵات بە تەواوەتی لە پێکهاتەیەکی یەکگرتوودا کۆ بکەنەوە.

پەیمانگەی میزس ئەم دۆخەی لە پەیوەندیدا لەگەڵ مێژووی سیاسیی کورددا پشکنیوە و دەنووسێت کە ناوچە کوردنشینەکان لە درێژاییی مێژوودا لە نێوان ئێران، تورکیا، عێراق و سووریادا دابەش کراون، و بزووتنەوە نەتەوەییەکان بە گشتی ئەم دۆخەیان بە ڕێگر لە بەردەم پێکهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی و وەدیهاتنی یەکێتیی سیاسی زانیوە. لە باشووری کوردستانیشدا ئەم دۆخە بە شێوازێکی تر بەردەوام بووە؛ هەرێمی کوردستان دوای چەندین دەیە ململانێ لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عێراق و دروستبوونی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری لە دەیەی نەوەدەکاندا، دامەزراوە سیاسی و ئابوورییە تایبەتەکانی خۆی گەشە پێ دا، بەڵام ئەم ڕەوتە نەبووە هۆی دروستبوونی پێکهاتەیەکی دەسەڵاتی تەواو یەکپارچە. کێبڕکێی نێوان هەولێر و سلێمانی و هەژموونی جیاوازی دوو حیزبە سەرەکییەکە لەم ناوچانەدا، بووەتە ڕێگر لەوەی حکوومەتی هەرێم ببێتە پەیمانگەیەک کە کۆنترۆڵێکی یەکسان و هەمەلایەنەی بەسەر سەرتاسەری ناوچەکەدا هەبێت.

لە ڕوانگەی پەیمانگەی میزسەوە، بابەتەکە تەنیا کێبڕکێی نێوان دوو حیزب نییە، بەڵکو بوونی چەندین ناوەندی دەسەڵات لەگەڵ تۆڕی پەیمانگەیی و ئابووریی جیاوازیشدا گرنگیی هەیە. کاتێک دامەزراوە ئەمنییەکان، تۆڕە ئابوورییەکان و ناوەندەکانی بڕیاردان بە تەواوەتی لە ژێر دەستی پێکهاتەیەکی تاقانەدا نەبن، توانای حکوومەت بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتێکی یەکسان لە سەرتاسەری ناوچەکەدا سنووردار دەبێتەوە. لەم دیمەنەوە، هەرێمی کوردستان نموونەی پێکهاتەیەکە کە تێیدا دەسەڵاتی فەرمیی حکوومەت ململانێ لەگەڵ ناوەندەکانی دەسەڵاتی حیزبی و ناوچەییدا دەکات و لە هەندێک بواردا بەرەوڕووی ئاستەنگ و سنوورداربوون دەبێتەوە.

پەیمانگەی میزس ئەم دۆخە لە ڕوانگەی ئەندێشەکانی لیبرالیزمی کلاسیک و ناناوەندی هەڵدەسەنگێنێت. لەم تێڕوانینەدا، بوونی نەتەوەیەک یان کۆمەڵگەیەکی فەرهەنگی، مەرج نییە بە مانای پێویستیی پێکهێنانی دەوڵەتێکی چڕ و متمرکز بێت. هەروەها، بەهرەمەندبوون لە سەروەریی سیاسی خۆبەخۆ زامنی دابینکردنی مافە تاکەکەسییەکان و ئازادیی ئابووری ناکات. ئەوەی گرنگیی هەیە، ئاستی چڕبوونەوەی دەسەڵات و توانای دامەزراوە حکومییەکانە بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی هەمەلایەنە بەسەر چالاکییە سیاسی و ئابوورییەکانی کۆمەڵگەدا.

لەسەر ئەم بنەمایە، شیکاریی پەیمانگەی میزس جیاوازی لە نێوان یەکێتیی نەتەوەیی و چڕبوونەوەی دەسەڵاتدا دەکات. پێکهێنانی دەوڵەتێکی یەکپارچە ڕەنگە ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی توانای سیاسیی کورد و فراوانبوونی سەروەرییان، بەڵام ئەگەر دەوڵەتێکی وەها هەموو ئامرازە سیاسی، ئابووری و ئەمنییەکان لە یەک ناوەنددا کۆ بکاتەوە، ڕەنگە ئاستەنگ و سنوورداربوونی هاوشێوەی سیستەمە متمرکزەکانی تر دروست بکات. لە ڕوانگەی ئەم ئاراستەیەوە، پرسیارەکە تەنیا وەدەستهێنانی سەروەریی نەتەوەیی نییە، بەڵکو ڕێگریشە لە بوون بە دەسەڵاتێکی چڕبووەوە و تەنگپێهەڵچن.

ئەم چوارچێوە تیۆرییە لە پشکنینی دۆخی ئابووریی هەرێمی کوردستانیشدا بەکار هێنراوە. پەیمانگەی میزس پێی وایە کە پەشێوی و بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی سیاسی و نەبوونی سەروەریی تەواو بەسەر هەموو ئامرازە ئابوورییەکاندا، زەمینەیەکی جیاوازی لە ئابوورییە تەواو متمرکزەکان دروست کردووە. لە هەرێمی کوردستاندا، چالاکیی کەرتی تایبەت، بازرگانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و ئاڵوگۆڕی هاوکاتی دراوە جیاوازەکان، بەشێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەم دۆخە ئەژمار دەکرێن.

بەکارهێنانی دیناری عێراقی، دۆلاری ئەمریکی، یۆرۆ، ڕیاڵی ئێرانی و لیرەی تورکی لە مامەڵە ڕۆژانەکاندا، لەم شیکارییەدا وەک نموونەیەک لە فرەییی دراو لە کرداردا دەستنیشان دەکرێت. حکوومەتی هەرێمی کوردستان یەکەی دراوی سەربەخۆی نییە و لەبەر ئەوە، وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ هەموو ئامرازەکانی سیاسەتی دراو لە بەردەستدا ناگرێت. لە ڕوانگەی پەیمانگەی میزسەوە، ئەم سنوورداربوونە بەشێکە لە واقیعی پێکهاتەی سیاسی و ئابووریی هەرێم؛ پێکهاتەیەک کە تێیدا هیچ ناوەندێکی تاقانە کۆنترۆڵی تەواوی ئامرازەکانی سەروەریی دراو و ئابووری ناکات.

بێگومان ئەم شیکارییە، هەرێمی کوردستان وەک نموونەیەکی ئابووریی ئازاد و بێ دەستوەردانی حکوومەت ناناسێنێت. باج، گومرک، ڕێنماییە دەوڵەتییەکان، قۆرغکارییە گشتییەکان و هەژموونی تۆڕە حیزبییەکان هێشتا لە هۆکارە کاریگەرەکانن لەسەر ئابووریی ناوچەکە. کەواتە، بەڵگەی سەرەکی ئەوە نییە کە دابەشبوونی دەسەڵات خۆبەخۆ ئازادیی ئابووری دروست بکات، بەڵکو ئەوەیە کە نەبوونی دەسەڵاتێکی تەواو چڕبووەوە دەتوانێت توانای پەیمانگەیەکی تاقانە بۆ سەپاندنی یاسا و کۆنترۆڵی یەکسان بەسەر هەموو چالاکییە ئابوورییەکاندا کەم بکاتەوە.

ئەم بابەتە لە پەیوەندیی نێوان هاووڵاتییان و دامەزراوە ناوخۆییەکانیشدا دەبینرێت. لە هەندێک حاڵەتدا، ڕێکنەکەوتن لەسەر بڕیارەکانی شارەوانی و ڕێنماییەکانی خانووکردنەوە لە سلێمانی، بووەتە هۆی بەرەنگاربوونەوەی هاووڵاتییان بەرامبەر دەسەڵاتدارانی ناوچەکە. شیکاریی پەیمانگەی میزس ئەم نموونانە بە نیشانەی سنوورداربوونی توانای حکوومەت بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکانی لە هەموو بارودۆخێکدا دەزانێت؛ هەرچەندە دۆخێکی وەها بە مانای سەروەریی یاسا یاخود بەهرەمەندبوونی زیاتری هاووڵاتییان لە مافە زامندارەکان نییە.

لە واقیعدا، دابەشبوونی دەسەڵات دەکرێت دوو دەرئەنجامی جیاوازی هەبێت. لە لایەکەوە، کێبڕکێی نێوان ناوەندەکانی دەسەڵات ڕەنگە ڕێگر بێت لە قۆرغکاریی تەواوەتیی دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری. لە لایەکی ترەوە، ئەگەر ئەم دابەشبوونە لەسەر بنەمای پەیمانگەی وەڵامدەرەوە و یاسا هاوبەشەکان دانەنرێت، ڕەنگە ببێتە هۆی بەردوامیی هەژموونی تۆڕە حیزبییەکان، ناڕێکی لە بەڕێوەبردنی کاروباری گشتی و نایەکسانی لە جێبەجێکردنی یاساکاندا. شیکاریی پەیمانگەی میزس زیاتر جەخت لەسەر دەرئەنجامی یەکەم (واتە سنوورداربوونی چڕبوونەوەی دەسەڵات) دەکاتەوە؛ بەڵام ئەم دۆخە بە تەنیا ناکرێت وەک هاوتا و هاوواتای ئازادیی سیاسی و ئابووری سەیر بکرێت.

لە ڕوانگەی ئەم تێڕوانینەوە، یەکێک لە پرسیارە گرنگەکان سەبارەت بە ئاییندەی هەرێمی کوردستان ئەوەیە کە ئایا دەکرێت بە بێ سڕینەوەی فرەییی سیاسی و ناوچەیی، پێکهاتەیەکی تۆکمەتر بۆ حوکمڕانی دروست بکرێت؟ بوونی پەیمانگەی هاوبەش و توانای حکوومەت بۆ جێبەجێکردنی یاسا لە سەرتاسەری هەرێمدا، پێویستی بە چڕکردنەوەی هەموو دەسەڵاتەکان لە یەک ناوەنددا نییە. ناناوەندی، دابەشکردنی دەسەڵاتەکان و زامندارکردنی مافی هاووڵاتییان دەکرێت لەو میکانیزمانە بن کە هاوسەنگی لە نێوان کاراییی حوکمڕانی و ڕێگری لە قۆرغکاریی دەسەڵاتدا دروست دەکەن.

پەیمانگەی میزس لەسەر ئەم بنەمایە، ئاییندەی سیاسیی کورد تەنیا لە پرسی پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆدا کورت ناکاتەوە، بەڵکو جۆری پێکهاتەی سیاسیی ئەو دەوڵەتەش بە یەکلاکارەوە دەزانێت. لەم ڕوانگەیەوە، دەوڵەتێک دەکرێت لەسەر بنەمای فیدڕالیزم، ناناوەندی، ئازادیی بازرگانی و پشتیوانیکردن لە مافە تاکەکەسییەکان ڕێک بخرێت؛ یان بە پێچەوانەوە، بە چڕکردنەوەی دەسەڵاتە سیاسی و ئابوورییەکان لە یەک ناوەنددا، شێوازێکی نوێ لە قۆرغکاریی دەسەڵات بهێنێتە ئاراوە.

لە کۆتاییدا، شیکاریی پەیمانگەی میزس دەری دەخات کە نەبوونی یەکگرتوویی سیاسی لە هەرێمی کوردستان و بەردوامیی کێبڕکێی نێوان ناوەندەکانی دەسەڵاتی هەولێر و سلێمانی، لە تایبەتمەندییە دیارەکانی پێکهاتەی حوکمڕانیی ئەم ناوچەیەن. ئەم دۆخە هەم توانای حکوومەتی بۆ سەپاندنی دەسەڵاتێکی یەکپارچە سنووردار کردووە، و هەم زەمینەی بۆ فرەییی سیاسی و ئابووری هێناوەتە ئاراوە.