ئاشنابوون لەگەڵ نوورەدین زازا؛ بیرمەند و ئەدیبی کورد
بەپێی هەواڵی کوردپرێس، مەڵبەندی لێکۆڵینەوەی کوردی بە تاوتوێکردنی ژیان و بیرۆکەکانی زازا، ناوبراو وەک نموونەیەک لە ڕووناکبیرانی کورد دەبینێت کە لە بارودۆخی نەبوونی پێکهاتەیەکی سیاسیی سەربەخۆدا و لە دوای سەرکوت و بڵاوبوونەوەی جوگرافی، ناچار بوون هاوکات نووسەر، وەرگێڕ، ڕۆژنامەنووس، چالاکی سیاسی و خەباتکاری کەلتووری بن. لەم گێڕانەوەیەدا، ژیانی زازا تەنیا بەسەرهاتی ڕووناکبیرێک نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ئەزموونی نەوەیەکە کە بابەتی ناسنامە، ئاوارەیی و پاراستنی زمان و کەلتووری کوردییان لە سەرووی ژیانی خۆیاندا دۆزییەوە.
زازا لە ساڵی ۱۹۱۹دا لە ئەلازیغی تورکیا لەدایک بوو. سەردەمی منداڵیی ئەو بە جێهێشتنی زێدی خۆیەوە بەسترا و لەگەڵ نەفیز-ی برایدا، بەرەو سووریا بەڕێ کەوت. کۆچکردنی پێشوەختە، یەکەم بەشی ژیانی بوو کە دواتر بارەها لە نێوان خاکە جیاوازەکان و ئەزموونی ئاوارەییدا درێژەی کێشا.
ئەو لە ساڵانی گەنجییەوە ڕووی لە چالاکیی کەلتووری و سیاسی کرد و لە سەرەتای دەیەی سێیەمی ژیانیدا، بڵاوکردنەوەی چێرۆکی کورت بە زمانی کوردی لە گۆڤاری «هاوار»دا دەست پێ کرد. ئەم گۆڤارە لەو سەردەمەدا ببووە یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی چالاکیی کەلتووریی ڕووناکبیرانی کوردی تورکیا و ئامادەییی زازا تێیدا، ناوبراوی لە ڕێگەی ئەدەبیات و ڕۆژنامەنووسیی کوردیدا دانا.
جەنگی جیهانیی دووەم، پەیوەندیی زازای لەگەڵ ئەورووپادا قووڵتر کردەوە. ئەو خوێندنی زانکۆیی خۆی لە زانکۆی لۆزانی سویسرا درێژە پێ دا و لە دەیەی ۱۹۵۰دا نامەی دکتۆراکەی لەسەر ئازادی نووسی. لە ئەورووپاشدا ئەنجومەنی خوێندکارانی کوردی دامەزراند و چالاکییە کەلتووری و سیاسییەکانی خۆی بەدواداچوون کرد. بەم حاڵەشەوە، ژیانی ئەو هێشتا لە هاتووچۆی نێوان وڵاتە جیاوازەکان، دەستبەسەرکردن و زینداندا تێپەڕی. ئەو سەرەنجام لە ساڵی ۱۹۶۹دا گەڕایەوە بۆ لۆزان و بەشێکی گرنگ لە ساڵانی کۆتاییی ژیانی خۆی لە سویسرا بەسەر برد.
لە کارنامەی زازادا سنوورێکی ڕوون لە نێوان ئەدەبیات، سیاسەت و بیرکردنەوەدا بوونی نەبوو. چێرۆکی کورتی دەنووسی، هۆنراوە و وتاری بڵاو دەکردەوە، کارنامەی ڕۆژنامەنووسی و وەرگێڕانی دەکرد و هاوکات خەریکی چالاکیی سیاسی و لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکان بوو. هەمەلایەنەبوونی ئەم کەسایەتییە، لە ڕوانگەی نووسەری وتارەکەوە، بەشێک لە تایبەتمەندیی ڕووناکبیریی کوردی لە سەدەی بیستەمدا بوو. بارودۆخی مێژووییی کۆمەڵگەی کوردستان ڕێگەی پێ نەدەدا خۆی لە پیشەیەک یان بوارێکی هزریی دیاریکراودا سنووردار بکات.
یەکێک لە گرنگترین بەڵگەنامەکان بۆ ناسینی ژیان و جیهانی هزریی زازا، بیرەوەرییەکانیەتی بە ناونیشانی «ژیانی من وەک کوردێک». ئەم بەرهەمە، ڕێگەی ژیانی ئەو لە سەردەمی منداڵی و کۆچکردنەوە تا چالاکیی سیاسی، ساڵانی ئاوارەیی و نیشتەجێبوون لە ئەورووپادا دەگێڕێتەوە و لە پاڵ لایەنی تاکەکەسیدا، وێنەیەک لە تێگەیشتنی ئەو بەرامبەر بە بابەتی ناسنامەی کوردی پێشکەش دەکات.
ئاوارەیی لە ژیانی زازادا تەنیا بە مانای دوورکەوتنەوە لە خاکێک نەبوو. ئاوارەیی بۆ ئەو ببووە بارودۆخێکی هەمیشەیی؛ حاڵەتێک کە تەنانەت لە خاکەکانی شوێنی نیشتەجێبوونیشدا کۆتایی پێ نەدەهات. ئەو لە کۆتاییی ژیانیدا، تەنهایی ئاوارەیەکی بە ئەزموونێک وەسف دەکرد کە تێیدا مرۆڤ لە نێوان نەتەوەکاندا دەژێت، بەڵام هەست دەکات هیچ کام لەوان بەو شێوەیەی کە هەیە نایناسن.
لەم نێوەندەدا، بابەتی ناسنامە بۆ زازا ببووە پرسیارێکی بنەڕەتی: «من کێم؟ لە کوێوە هاتووم؟ بەرەو کوێ دەڕۆم و لە کوێ دەبێت جێگیر بم؟» ئەم پرسیارانە بۆ ئەو تەنیا خەمخۆرییەکی تاکەکەسی نەبوون؛ بەڵکو ڕەنگدانەوەی بارودۆخێکی مێژووییی کوردان بوون.
بەسەرهاتی زازا لەم ڕوانگەیەوە ناکرێت لە ئاڵوگۆڕە سیاسییەکانی تورکیا لە دەیەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا جیا بکرێتەوە. وتاری مەڵبەندی لێکۆڵینەوەی کوردی، سیاستەکانی یەکدەستکردنی نەتەوەیی و کەلتووری، سنووردارکردنە سەپێنراوەکان لەسەر زمان و پەروەردەی کوردی، سەرکوتی ڕاپەڕینەکان و گوستنەوەی زۆرەملێی دانیشتووانی کورد بە هۆکارگەلێک دەزانێت کە بەشێک لە ڕووناکبیرانی کوردی بەرەو کۆچکردن و چالاکی لە دەرەوەی تورکیادا ئاڕاستە کرد.
ڕووناکبیرانی کورد لە ئاوارەییدا لە بەرامبەر دژبەرییەکی هەمیشەییدا بوون: لە لایەکەوە دەبوو چالاکیی کەلتووری و سیاسیی خۆیان بپارێزن و لە لایەکی ترەوە، دەرفەتی گەڕانەوەیان بۆ خاکی خۆیان نەبوو. لە ئەنجامدا، زۆربەیان لە شوێنی ئەوەی تەنیا لە یەک بواردا پسپۆڕ بن، هاوکات ڕوویان لە ئەدەبیات، سیاسەت، ڕۆژنامەنووسی، وەرگێڕان و چالاکیی کەلتووری کرد. زازا یەکێک لە ڕوونترین نموونەکانی ئەم بارودۆخە بوو.
ئەدەبیات بۆ ئەو بەڵام تەنیا یەکێک لە بوارەکانی چالاکی نەبوو؛ بەشێک لە هەوڵەکانی بوو بۆ پاراستن و خولقاندنەوەی ناسنامەی کەلتووری. چێرۆکە کورتەکانی لە «هاوار»دا بڵاو دەبوونەوە و دواتر یەکێک لە توێژەرانی کورد، بە هۆی تایبەتمەندیی بەرهەمە چێرۆکییەکانی، ناوبراوی بە «چێخۆفی کوردان» ناودێر کرد؛ ناونیشانێک کە پێگەی ئەدەبیی ئەو لە نێوان هەندێک لە توێژەرانی ئەدەبیاتی کوردیدا نیشان دەدات.
وەرگێڕانیش لە بیرۆکە و چالاکیی کەلتووریی زازادا پێگەیەکی تایبەتی هەبوو. ئەو بەرهەمە کلاسیکەکەی ئەحمەدی خانی، «مەم و زین»ی بۆ زمانی فەرەنسی وەرگێڕا؛ کارێک کە ساڵێک پێش کۆچی دواییی کۆتایی پێ هێنا. بەشداریی ئەو لە چالاکییە کەلتوورییەکانی ئەنستیتۆی کوردیی پاریسیش بەشێکی تر لە هەوڵەکانی بوو بۆ ناساندن و پاراستنی زمان و ئەدەبیاتی کوردی.
چالاکیی سیاسیی زازا لە سوریاوە دەست پێ کرد و بە دامەزراندنی پارتێکی کوردی و چالاکییە سیاسییەکان درێژەی کێشا؛ چالاکییەک کە سەرەنجام بووە هۆی دەستبەسەرکردنی بەردەوامی لە سوریا و وڵاتانی تری ناوچەکەدا. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات، ئەزموونی ئاوارەیی و سەرنەکەوتنی پڕۆژە سیاسییەکان، ناوبراوی لە سیاسەتی کردەیی دوورخستەوە و چالاکیی کەلتووری و ئەدەبی بەرەبەرە پێگەیەکی زیاتری لە ژیانیدا دۆزییەوە.
ئەم گۆڕانکارییە دەکرێت وەک بەشێک لە ئاڵوگۆڕ لە تێڕوانینی زازا بۆ بابەتی سیاسەت و ناسنامە سەیر بکرێت. بۆ ئەو، کەلتوور و زمان تەنیا بوارگەلێکی جیا لە سیاسەت نەبوون؛ بەڵکو لە بارودۆخێکدا کە دەرفەتی هێنانەدیی پڕۆژەیەکی سیاسیی دیاریکراو سنووردار ببووەوە، بوونە گۆڕەپانێک بۆ بەردەوامیی ناسنامە. بەم شێوەیە، چێرۆک، وەرگێڕان و لێکۆڵینەوەی کەلتووری بۆ ئەو شێوازێکی تر بوون لە مانەوە و خۆڕاگری لە بەرامبەر لەبیرچوونەوەدا.
ئەو توێژینەوەیەی وتارەکە پشتی پێ بەستووە، چەمکی «ڕووناکبیری کورد» لە چوارچێوەیەکی مێژووییی جیاوازدا تاوتوێ دەکات. لە کۆمەڵگەی کوردیدا، بە هۆی سنوورداربوونی مێژووییی پەروەردە و کەلتووری نووسراو، ڕووناکبیران بۆ ماوەیەکی درێژ زیاتر لە نێوان ڕابەرانی ئایینی، بنەماڵە ناوچەیییەکان و دواتر خوێندەوارانی سیستەمی پەروەردەی ڕۆژئاوادا دەرکەوتن. لەم ڕووەوە، ڕووناکبیری کورد لە زۆربەی سەردەمەکاندا ڕۆڵێکی سەرووتری لە بەرهەمهێنانی بیرۆکە هەبوو و هاوکات هەڵگری کەلتوور، وەرگێڕ، چالاکی سیاسی و ناوەندگیرێک بۆ پەیوەندیی کۆمەڵگە لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا بوو.
لە ئامێزی ئەم چوارچێوەیەدا، توێژینەوەی زانکۆییی بلال ئاکتاش بە ناونیشانی «کەسایەتیی ڕووناکبیرێکی کورد: نوورەدین زازا (۱۹۱۹-۱۹۸۸)» لە وتارەکەدا ئاوڕی لێ دراوەتەوە. گرنگیی ئەم توێژینەوەیە لە ڕوانگەی نووسەرەوە لەوەدایە کە ژیانی زازا لە دیدی توێژەرێکی ناڕەسەنی کورد و لە کەشوهەوای زانکۆییی فەرەنسادا دەپشکنێت؛ وەک ئەوەی ژیانی ئەم ڕووناکبیرە لە «ئاوێنەی ئەوی تر»دا ڕەنگی دابێتەوە.
زازا لە ساڵی ۱۹۷۰وە لە سویسرا بە شێوەیەکی هەمیشەیی جێگیر بوو و لە دوای ژنهێنان، چالاکیی سیاسیی کەم بووەوە، بەڵام پەیوەندیی لەگەڵ کەلتووری کوردیدا هێشتا درێژەی هەبوو. ئەو لە چالاکییە کەلتوورییە پەیوەندیدارەکان بە کوردانەوە بەشداریی دەکرد و تا ساڵانی کۆتاییی ژیانی لە بواری زمان و ئەدەبیاتی کوردیدا بەردەوام بوو.
ئەو لە ساڵی ۱۹۸۸دا بە هۆی نەخۆشیی شێرپەنجەوە کۆچی دوایی کرد؛ بێ ئەوەی دەرفەتی گەڕانەوە بۆ خاکێک بدۆزێتەوە کە یادەوەرییەکەی لە منداڵییەوە تا کۆتاییی ژیان هاوڕێی بوو. ژیانی زازا لەم ڕوانگەیەوە، بەسەرهاتی ڕۆشتنە بەردەوامەکانە: ڕۆشتن لە زێد، تێپەڕین لە سنوورەکان، ژیان لە ئاوارەییدا، گەڕانەوە بۆ ئەورووپا و سەرەنجام کۆتاییی ژیان لە شوێنێک دوور لە ماڵ.
گرنگیی نوورەدین زازا لە مێژووی هاوچەرخی کورداندا ڕەنگە زیاتر لە هەموو شتێک لەم چەندپارچەیی و هەمەلایەنەبوونی ژیانیدا بێت. ئەو نە تەنیا چالاکێکی سیاسی بوو و نە تەنیا نووسەرێک؛ بەڵکو سەر بە نەوەیەک بوو کە لە بارودۆخی بڵاوبوونەوە و نەبوونی پێکهاتەیەکی سیاسیی سەربەخۆدا، بەشێکی گرنگ لە بەرپرسیارێتیی پاراستنی زمان، ئەدەبیات و یادەوەریی کەلتووریی کوردانی بە کۆڵدادا.
ژیانی ئەو لە کۆتاییدا گێڕانەوەیەکە لە کێشمەکێش لە نێوان نیشتمان و ئاوارەیی، سیاسەت و کەلتوور، ئومێد و نائومێدی، و ناسنامەی تاکی و کۆمەڵایەتیدا. زازا لە تەواوی ئەم ساڵانەدا لە گەڕاندا بوو بۆ دۆزینەوەی وەڵامێک بۆ پرسیارگەلێک کە لە سنوورەکانی ژیانی تاکەکەسیی ئەو تێپەڕ دەبوون؛ پرسیارگەلێک سەبارەت بەوەی مرۆڤ چۆن دەتوانێت پێناسەی خۆی بکات و چۆن دەتوانێت زمان و یادەوەریی خۆی بە زیندوویی بهێڵێتەوە.
لەم ڕوانگەیەوە، نوورەدین زازا ناکرێت تەنیا بە ناونیشانی نووسەر، سیاسی، ڕۆژنامەنووس یان وەرگێڕ بناسێندرێت. ژیانی ئەو گێڕانەوەی ڕووناکبیریی لە ئاوارەییدایە؛ ڕووناکبیرێک کە ئەدەبیاتی بۆ یادەوەری، وەرگێڕانی بۆ پردی پەیوەندی و زمانی بۆ یەکێک لە گرنگترین هێماکانی ناسنامە گۆڕی و تا کۆتاییی ژیان، لە نێوان خاکی لەدەستچوو و جیهانێک کە تێیدا ژیا، بە دوای مانای «کوردبوون»دا دەگەڕا.
مەڵبەندی لێکۆڵینەوەی کوردی لە ئەڵمانیا
بۆچوونی بەکارهێنەران