ئایا کورد پێویستی بە حیزبە سیاسییەکانە؟
بەپێی هەواڵی کوردپرێس، کورد لە سەدەی ڕابردوودا بەر لە هەر شتێک سەرقاڵی پرسی مانەوە، پاراستنی ناسنامە، ڕووبەڕووبوونەوەی سەرکوتکاری، بەرگریکردن لە خاک و بەدەستهێنانی مافە سیاسییەکانی بووە. لە بارودۆخێکی وەهادا، پارتە سیاسییەکان بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە، نوێنەرایەتیکردنی داواکارییەکانی خەڵک و پێشبردنی ئامانجەکانی کورد ڕۆڵێکی گرنگیان گێڕاوە. بەڵام ئەمڕۆ، بە گۆڕانی بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی، پرسیارێکی نوێ هاتووەتە ئاراوە: ئایا کورد هێشتا پێویستی بە هەمان شێوازی سیاسیەتی حزبی هەیە، یان کاتی ئەوە هاتووە پەیوەندیی نێوان هاووڵاتییان و پارتە سیاسییەکانیش بگوڕێت؟
ئەم پرسیارە بەتایبەتی لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا گرنگییەکی زیاتری هەیە؛ شوێنێک کە لە چەند دەیەی ڕابردوودا دامەزراوە سیاسییەکان، پەرلەمان، زانکۆکان، فڕۆکەخانەکان، کۆمپانیا ئابوورییەکان و پێکهاتەکانی فەرمانڕەوایی تێیدا شێوەیان گرتووە و کۆمەڵگەی کوردی گەیشتووەتە دەستکەوتگەلێک کە ڕەنگە نەوەکانی پێشوو بە دژواری وێنەیان لە مێشکدا بکێشایە.
کەواتە، پرسیاری ئەمڕۆ تەنیا ئەوە نییە کە چ پارتێک دەبێت فەرمانڕەوایی بکات، بەڵکو ئەوەیە کە کۆمەڵگەی کوردستان چۆن دەتوانێت بگاتە قۆناغێک کە ژیان، ئایندە و دەرفەتەکانی هاووڵاتییان کەمتر بە بەستراوەییان بە پارتە سیاسییەکانەوە گرێ بدرێت.
لە ڕاستیدا، ڕەنگە یەکێک لە گرنگترین بیرۆکە سیاسییەکان بۆ ئایندەی کوردستان ئەوە بێت کە خەڵک ڕۆژ بە ڕۆژ کەمتر بۆ دابینکردنی پێداویستییە ئاساییەکانی ژیانی خۆیان پێویستییان بە پارت هەبێت.
ئابووریی سەربەخۆ، هاووڵاتیی سەربەخۆ
یەکێک لە کێشە پێکهاتەیییەکانی هەرێمی کوردستان، پەیوەندییە مێژووییەکەی نێوان سیاست، دامەزراندن و ئابوورییە. بەشێکی گەورەی ئابووریی هەرێم لە ساڵانی ڕابردوودا بە دامەزراندنی حکومی و تۆڕە سیاسی و پارتییەکانەوە بەستراوەتەوە و لە هەندێک حاڵەتدا، دەستڕاگەیشتن بە کار، گردبەستە ئابوورییەکان یان دەرفەتە بازرگانییەکان لەگەڵ ئاستی نزیکیی کەسەکان لە ناوەندەکانی دەسەڵاتی سیاسییەوە پەیوەندیدار بووە. ئەم دۆخە تەنیا کێشەیەکی ئابووری نییە؛ بەڵکو ڕاستەوخۆ بە پرسی دیموکراسیشەوە بەستراوەتەوە.
کاتێک هاووڵاتییەک بۆ دۆزینەوەی کار، وەرگرتنی قەرز، دەستپێکردنی کاسبی یان سوودمەندبوون لە دەرفەتێکی ئابووری پێویستی بە پارتێکی سیاسی بێت، ئازادیی هەڵبژاردنی سیاسیی ئەویش دەکەوێتە ژێر کاریگەرییەوە. کەسێک کە بژێویی ژیانی بە ڕەوتێکی سیاسییەوە بەستراوەتەوە، لە کاتی دەنگدان یان دەربڕینی ڕای خۆیدا ناتوانێت بە تەواوی ئازاد لەم بەستراوەییە بڕیار بدات.
لەبەر ئەم هۆکارە، دەکرێت سەربەخۆیی ئابووریی هاووڵاتییان وەک بەشێک لە ئازادیی سیاسیی ئەوان ئەژمار بکرێت.
کۆمەڵگەیەک وێنە بکەین کە تێیدا دەرچوویەکی زانکۆ بۆ دۆزینەوەی کار مەجبوور نەبێت بزانێت کام پارت وەزارەتێکی بەدەستەوەیە؛ دەستپێشخەرێک بۆ دامەزراندنی کۆمپانیاکەی پێویستی بە پشتیوانیی بەرپرسێکی سیاسی نەبێت و گەنجێک کە بیرۆکەیەکی بۆ دروستکردنی کاسبی هەیە، بتوانێت لە ڕێگەی سیستەمێکی بانکیی شەفاف و کێبڕکێکارەوە سەرچاوەی دارایی بەدەست بهێنێت.
لە بارودۆخێکی وەهادا، ڕۆڵی پارتەکانیش دەگۆڕێت. پارت ئیتر نابێتە سەرچاوەی سەرەکیی دامەزراندن، داهات و دەرفەت، بەڵکو دەبێت بۆ جەلبکردنی متمانەی هاووڵاتییان لەسەر بنەمای بەرنامە، کارکرد و دیدگەی سیاسیی خۆی کێبڕکێ بکات.
ئاڵا بە تەنیایی وڵات بونیاد نانێت
ئەم گۆڕانکارییە بە مانای وەلانانی ناسنامەی کوردی نییە. بە پێچەوانەوە، دەکرێت بە مانای جدیتر وەرگرتنی بێت. نەتەوەپەروەری و نیشتماندۆستی کاتێک دەتوانن ببەخشڕێنە هێزێکی بونیادنەر کە لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا ڕەنگ بدەنەوە. ئاڵا بە تەنیایی وڵات بونیاد نانێت. ئەوەی مانا دەبەخشێتە ئاڵایەک، ئەو کۆمەڵگەیەیە کە لە ژێریدا دەژێت.
مامۆستایەک کە بتوانێت بێ دەستتێوەردانی سیاسی وانە بڵێتەوە، بەشێکە لە بونیادنانی کوردستانی ڕاستەقینە. دەستپێشخەرێک کە بتوانێت بێ پشتیوانیی پارتی لەگەڵ ڕکابەرەکانیدا کێبڕکێ بکات، بەشێکە لە پرۆسەی بونیادنانی کوردستان. ژنێک کە لە پشتیوانیی یاسا بەهرەمەند بێت، جووتیارێک کە بتوانێت لە ڕەنجی خۆی داهاتێکی گونجاوی دەست بکەوێت، توێژەرێک کە دەستی بە تاقیگە و سەرچاوە زانستییەکان بگات و دەرچوویەک کە بتوانێت لەسەر بنەمای توانای خۆی کار بدۆزێتەوە، ئەوانیش بەشێکن لە بونیادنانی کوردستان.
لە دیدگەیەکی وەهادا، سەروەری تەنیا بە مانای کۆنتڕۆڵی زیاتر بەسەر خاکدا نییە؛ بەڵکو بە مانای ئەوەیە کە خەڵک بتوانن کۆنتڕۆڵی زیاتریان بەسەر ئایندەی خۆیاندا هەبێت.
کوردستانێک کە هاووڵاتییانی بۆ بونیادنانی ئایندەی خۆیان ناچار نەبن لە دوای پشتیوانێکی سیاسی بگەڕێن، لە ڕووی دامەزراوەییەوە بەهێزتر دەبێت لە کوردستانێک کە بەشێکی گەورەی دەرفەتەکانی لە ڕێگەی پەیوەندییە پارتییەکانەوە دابەش دەکرێت.
ئەو بەهرەمەندەی هێشتا نەدۆزراونەتەوە
یەکێک لە گرنگترین پرسیارەکان دەربارەی ئایندەی کوردستان ئەوەیە کە چەندە بەهرەی نەناسراو لە کۆمەڵگەدا هەن کە تا ئێستا دەرفەتی پشکووتنیان بۆ نەڕەخساوە.
ئاگیت کابایەل، پاڵەوانی کێشی قورسی بۆکسێنی جیهان، لە ئەڵمانیا لە خێزانێکی کوردی خەڵکی پازارجبک لەدایک بوو، و هێرۆ مستەفا، دیپلۆماتکاری کوردی لەدایکبووی هەولێر، لە ئەمریکا گەورە بوو و گەیشتە پلەی باڵیۆزی ئەو وڵاتە.
سەرکەوتنی ئەم کەسانە بەر لە هەر شتێک بەرهەمی بەهرە، هەوڵ و کۆڵنەدانی خۆیانە. بەڵام چیرۆکی ژیانی ئەوان ئاماژە بە خاڵێکی گرنگی دیکەش دەکات: بەهرە کاتێک دەتوانێت ببێتە دەستکەوت کە لە کنار پەروەردەی گونجاو، دامەزراوەی کارا و دەرفەتی ڕاستەقینەدا دابنرێت.
پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە ئایا بەهرەمەند لە ئاستی ئەواندا هەن یان نا؛ کێشەکە ئەوەیە کە چەندە لەم بەهرەمەندانە هێشتا دەستنیشان نەکراون.
ڕەنگە لە هەولێر، دهۆک، سلێمانی، یان ئامەد، گەنجانێک بژین کە لە ئەگەری بەهرەمەندبوونیان لە قوتابخانەی گونجاو، زانکۆی بەپێز، سیستەمی دارایی تەندروست، ژێرخانی وەرزشی و بازاڕی کاری کێبڕکێکار، بتوانن ببنە زانا، دەستپێشخەر، وەرزشکار یان هونەرمەند لە ئاستی جیهانیدا.
کۆمەڵگەی کوردیی دانیشتووی دەرەوەی ناوچەکە دەریخستووە کە بەهرە، سەرمایەیەکی دەگمەنی کوردان نییە. ئەوەی کەمییەکەی هەستی پێ دەکرێت، تۆڕێک لە دامەزراوە و دەرفەتەکانە کە بتوانێت ئەم بەهرانە لە ناوخۆی کوردستاندا دەستنیشان بکات و پەروەردەیان بکات.
لە قوتابخانەوە دەست پێ بکەین
ئەگەر بڕیار بێت هەرێمی کوردستان لە ئایندەدا زانا، دەستپێشخەر، وەرزشکار و نووسەر لە ئاستی جیهانیدا هەبێت، دەبێت ئەم ڕێگەیە لە قوتابخانەوە دەست پێ بکات.
ئەنجامەکانی یەکەم هەڵسەنگاندنی بەرنامەی نێودەوڵەتیی ڕەخساندنی هەڵسەنگاندن بۆ قوتابیان، ناسراو بە «پیزا»، کە لە ساڵی ۲۰۲۵دا لە هەرێمی کوردستان ئەنجام درا، وێنەیەکی نیشاندەری نیگەرانی لە دۆخی پەروەردە خستووەتە ڕوو. بەپێی دراوەکانی ناو ئەم ڕاپۆرتە، تەنیا حەوت لەسەدی قوتابیانی ۱۵ ساڵەی هەرێم گەیشتوونەتە ئاستی بنەڕەتیی شارەزایی لە بیرکاری و خوێندنەوەدا و ئەم ژمارەیە لە زانستەکاندا ۱۹ لەسەد بووە؛ لە کاتێکدا ناوەندی وڵاتانی ئەندام لە ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری لەم سێ بوارەدا بە پێی ڕیزبەند ۶۵، ۶۹ و ۷۴ لەسەد ڕاگەیەندراوە.
هیچ دروشمێکی نەتەوەپەروەرانە ناتوانێت شوێنی پەروەردەی دروست بگرێتەوە
ئەگەر هەرێمی کوردستان بیوێت لە ئایندەدا زانایان، پزیشکان، ئەندازیاران، وەرزشکاران و دەستپێشخەرانی سەرکەوتووی هەبێت، دەبێت زنجیرەیەک لە دەرفەتەکان دروست بکات؛ زنجیرەیەک کە لە قوتابخانەی بەپێز و پەروەردەی پیشەیییەوە دەست پێ بکات، بپەڕێتەوە بۆ زانکۆ و بازاڕی کار و لە بەردەوامیدا بە دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوە داراییەکان، ژێرخان، کارەبای بەردەوام، سیستەمی دادوەریی سەربەخۆ و گردبەستە شەفافە حکومییەکان تەواو بێت.
ئامانجی پێکهاتەیەکی وەها، تەنیا بەرهەمهێنانی هێزی کار نییە؛ بەڵکو ڕەخساندنی مەرجگەلێکە کە هەر تاکێک بتوانێت بەهرەی خۆی بدۆزێتەوە و توانای گۆڕینی ئەوەی بۆ ژیانێکی سەربەخۆ و سەرکەوتوو هەبێت.
بێگومان بازاڕی ئازاد بە تەنیایی ناتوانێت ئەم کێشەیە چارەسەر بکات. بێ دامەزراوەی بەهێز و یاسامەند، ڕەنگە قۆرخکاریی سیاسی بگۆڕێت بۆ قۆرخکاریی ئابووری. کەواتە، کوردستان پێویستی بە حکومەتێکە کە بتوانێت پشتیوانی لە کێبڕکێی ئابووری بکات، ڕێگری لە دروستبوونی قۆرخکاری بکات و پشتیوانی لە توێژە زیانپێکەوتووەکان بکات، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕێگە نەدات پارتێک یان ڕەوتێکی سیاسی دەسەڵات بەسەر دامەزراندن، ئابووری و دەرفەتە کۆمەڵایەتییەکاندا بگرێت.
حکومەتی بەهێز، هاووڵاتییانی سەربەخۆ
کێشەی سەرەکی، دروستکردنی حکومەتێکی لاوازتر نییە؛ بەڵکو بونیادنانی حکومەتێکی کاراترە کە هاووڵاتییانی سەربەخۆتر بەرهەم بهێنێت.
لە مۆدێلێکی وەهادا، پارتی سیاسی هێشتا دەتوانێت بوونی هەبێت، بەڵام ڕۆڵی دەگۆڕێت. پارت ئیتر نەبێتە دەروازەی چوونەژوورەوە بۆ کار، ئابووری، پەروەردە و دەرفەتە کۆمەڵایەتییەکان. ئەرکی پارت دەبێت پێشکەشکردنی بەرنامەی سیاسی، نوێنەرایەتیکردنی داواکارییە کۆمەڵایەتییەکان و کێبڕکێ بۆ بەدەستهێنانی دەنگی خەڵک بێت.
لە دیموکراسییەکی پێگەیشتوودا، هاووڵاتی دەتوانێت دەنگ بە پارتێک بدات، بێ ئەوەی نیگەرانی لەدەستدانی کاری خۆی بێت؛ دەتوانێت ڕەخنە لە کارکردی حکومەت بگرێت، بێ ئەوەی ئایندەی ئابووریی بە پەیوەندییە سیاسییەکانەوە بەستراوبێت؛ و دەتوانێت لە هەڵسەنگاندندا پشتیوانی لە ڕەوتێک نەکات، بێ ئەوەی دەستڕاگەیشتنی بە ماف و دەرفەتە گشتییەکان سنووردار بێت.
لە بارودۆخێکی وەهادا، تەنانەت خودی پارتەکانیش ناچار دەبن بۆ پاراستنی پێگەی خۆیان زیاتر لە ڕابردوو پشت بە کارکردی ڕاستەقینە و بەرنامەکانیان ببەستن.
لە سیاسەتی مانەوە بۆ سیاسەتی ڕەخساندنی دەرفەت
سیاسەتی کورد لە بەشێکی گەورەی سەدەی ڕابردوودا، بە ناچاری پەیوەندیی بە پرسی مانەوەوە هەبووە؛ پاراستنی ناسنامە، ڕووبەڕووبوونەوەی سەرکوتکاری، بەرگریکردن لە خاک و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی مافە سیاسییەکان.
ئەم خەباتانە فەزای سیاسیی ئەمڕۆیان دروست کردووە. بەڵام ڕەنگە قۆناغی داهاتووی سیاسەتی کوردی پێویستی بە گۆڕینی پرسیارەکە بێت: لە «چۆن بمێنینەوە؟» بۆ «چۆن باشتر بژین؟»
پێوەرەکانی سەرکەوتنیش لەم حالتەدا دەگۆڕێن: ژمارەی ئەو کۆمپانیایانەی بێ پشتیوانیی سیاسی دروست دەبن، ژمارەی ئەو دەرچووانەی کاری گونجاو دەدۆزنەوە، ئەو ژنانەی کاسبیی خۆیان دەست پێ دەکەن، ئەو توێژەرانەی سەرچاوەی پێویست بۆ توێژینەوەکانیان وەردەگرن، ئەو وەرزشکارانەی لە پەروەردەی پیشەیی بەهرەمەند دەبن و ئەو گەنجانەی بۆ هاتنەدیی ئاواتەکانیان ناچار نین خاکەکەیان جێ بهێڵن.
لە وەها ڕوانگەیەکەوە، گەورەترین سەرمایەی هەرێمی کوردستان تەنیا نەوت و سەرچاوە سروشتییەکان نییە، بەڵکو سەرمایەی مرۆییەکەیەتی؛ سەرمایەیەک کە لە قوتابخانەکان، زانکۆکان، گەڕەکەکان و کۆمەڵگەی کوردیی دەرەوەی ناوچەکەدا بوونی هەیە.
کەواتە، پرسیاری «ئایا کورد بە پارتە سیاسییەکان پێویستە؟» ڕەنگە وەڵامێکی سادەی نەبێت. پارتەکان دەتوانن هێشتا بەشێک بن لە پێکهاتەی سیاسی و دیموکراتیی کۆمەڵگە، بەڵام ئایندەی کوردستان دەتوانێت بەرەو لایەک هەنگاو بنێت کە هاووڵاتییان بۆ بونیادنانی ژیانی خۆیان کەمتر بەستراوەییان پێیانەوە هەبێت.
ڕەنگە یەکێک لە گرنگترین بیرۆکە سیاسییەکانی نەوەی ئایندەی کورد هەر ئەمە بێت: بونیادنان و بەهێزکردنی خەڵک دوو پرۆژەی لێک جیاواز نین. هەرێمی کوردستان کاتێک بەهێزتر دەبێت کە هاووڵاتییانی بتوانن بێ بەستراوەیی سیاسی، بەهرەکانی خۆیان بدۆزنەوە، ئایندەی خۆیان بونیاد بنێن و دەرفەتی ئەوەیان هەبێت ببینن تا کوێ دەتوانن بڕۆن.
دکتۆر بەمۆ نووری
توێژەر لە زانکۆی لەندەن
گۆڤاری ئامارجی
بۆچوونی بەکارهێنەران