بۆ سەرکەوتنی پڕۆسەی ئاشتی لەگەڵ کورد، پێویستە ڕەوایەتەکان لە تورکیا بگۆڕدرێن
بەپێی هەواڵی کوردپرێس، ئەنقەرە لە کاتێکدا دەکەوێتە قۆناغێکی نوێ لە پڕۆسەی ئاشتی لەگەڵ کورددا کە پەسندکردنی یاسای نوێ لە پەرلەماندا، ئەگەرچی چوارچێوەی یاسایی پێویست بۆ بەردەوامیی ئەم ڕەوتە دەستەبەر دەکات، بە تەنیا ناتوانێت زەمینەساز بێت بۆ ئاشتییەکی جێگیر لە تورکیادا. پرسی سەرەکی ئێستا تەنیا کۆتاییهێنان بە پێکدادانە چەکدارییەکان نییە، بەڵکوو گۆڕینی ئەو گێڕانەوەیەیە کە کۆمەڵگەی تورکیا لە ماوەی دەیان ساڵدا دەربارەی پرسی کورد، توندوتیژی و چەمکی هاوڵاتیبوون وەریگرتووە.
پەرلەمانی تورکیا لە ۱۰ی ئابی ۲۰۲۶دا پڕۆژەیاسای «بەهێزکردنی هاودەنگیی نیشتمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی»ی پەسند کرد؛ یاسایەک کە دوای بڵاوبوونەوە لە ڕۆژنامەی فەرمیدا لە ۱۸ی ئابدا، زەمینەی یاسایی قۆناغی نوێی پڕۆسەی ئاشتیی دەستەبەر کرد. بەبوونی ئەمەش، پەسندکردنی ئەم یاسایە هاوكات کەلێن و نیگەرانییەکانی لە فەزای سیاسیی تورکیادا دەرخست و نیشانی دا کە تێپەڕین لە ململانێی مێژوویی نێوان دەوڵەت و کوردەکان تەنیا بە پەسندکردنی یاساکان ئەگەری جێبەجێبوونی نییە.
یەکێک لە پرسیارە بنەڕەتییەکان لەم قۆناغەدا ئەوەیە کە کێ دەبێت پڕۆسەی ئاشتی بۆ کۆمەڵگەی تورکیا ڕوون بکاتەوە و ئەم ڕەوتە بە چ زمانێک دەبێت بۆ بیروڕای گشتی بگێڕدرێتەوە. لە میانی دەنگدانی پەرلەماندا، تەنانەت لە نێوان پارتی بە ڕابەرایەتیی ئۆزگور ئۆزێلیشدا جیاوازیی ڕا دەربارەی ئەم یاسایە بوونی هەبوو. بەشێک لە نوێنەران خوازیاری «ڕووتێکردنی خەڵک» و ڕاکێشانی سەرنجی بنکەی کۆمەڵایەتیی پارتی بوون؛ هەڵوێستێک کە نیشان دەدات پشتیوانیی سیاسی لە پڕۆسەی ئاشتی لزۆمەن بە مانای پێکهاتنی ڕەزامەندیی گشتیی کۆمەڵایەتی نایەت دەربارەی.
نوێنەرانی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی)یش هەوڵیان داوە دەربارەی پڕۆسەی ئاشتی لەگەڵ بیروڕای گشتیدا گفتوگۆ بڕەخسێنن و وەڵامی پرسیارە ئامادەکان بدەنەوە. ئەم هەوڵانە، بە تایبەتی لە نێوان کۆمەڵگەی کورد و عەلەوی و ڕەوتە سیاسییەکانی تردا، گرنگیی خۆیان هەیە، بەڵام بازنەی ئەم پەیوەندییە ناتوانێت تەنیا بە کۆمەڵگەیەکەوە ببەسترێتەوە کە خۆی لە ماوەی دەیان ساڵدا خەریکی باس دەربارەی ململانێ، لێکەوتەکانی و پرسی مافەکانی کورد بووە.
ئاڵەنگاریی سەرەکی ئەوەیە کە چۆن دەکرێت ئەم گفتوگۆیە بۆ بەشە بەربڵاوەکانی تری کۆمەڵگەی تورکیا بگوازرێتەوە. ئایا پڕۆسەی ئاشتی بەردەوام زیاتر بە ئەدەبیاتی فەرمیی «تورکیای بەدوور لە تیرۆریزم» ڕوون دەکرێتەوە یان ئەوەتا لە پاڵ کۆتاییهێنان بە توندوتیژی، چەمکەکانی وەک مافە بنەڕەتییەکان، یەکسانیی هاوڵاتیبوون، مافی بەهرەمەندبوون لە ناسنامەی کلتووری و مافی بڕیاردان لە چارەنووسی سیاسی و کۆمەڵایەتیش دەکەونە ناو ئەدەبیاتی گشتییەوە؟
ئەم بابەتە لەبەر ئەوە گرنگیی هەیە کە ئەو وشانەی لە سەرەتای ڕەوتێکی ئاشتیدا بەکار دەهێنرێن، تا ڕادەیەکی زۆر دیاری دەکەن کۆمەڵگە چ ڕەهەندێک لە ململانێکە ببینێت و چ بەشێک پشتگوێ بخرێن. گێڕانەوەی ڕووت ئاسایشی لە ئاشتی، لە کۆمەڵگە دەخوازێت کە کۆتاییهاتنی توندوتیژی پەسند بکات، بێ ئەوەی لزۆمەن دەربارەی بارودۆخی سیاسی و مێژوویی پێکهاتنی ململانێکە پرسیار بکات. لە بەرامبەردا، گێڕانەوەی لەسەر بنەمای ماف، کۆمەڵگە ڕووبەڕووی پرسیارە سەختەکان دەکاتەوە؛ لەوانە پرسی بەفەرمیناساندنی ناسنامەکان، پەسندکردنی ئەزموونە مێژووییە جیاوازەکان و پشکنینی ئەو بەشەی ڕابردوو کە بۆ ساڵانێک لە گێڕانەوەی فەرمی وەدەر نراون.
پرسی گێڕانەوەی مێژوویی و ڕۆڵی پەروەردە لەم ناوەندەدا گرنگیی تایبەتی هەیە. لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکاندا، ناسنامەی نیشتمانی نەک تەنیا لە ڕێگەی سیاست و ڕاگەیاندنەکانەوە، بەڵکوو لە ساڵانی یەکەمی قوتابخانەوە شێوە دەگرێت. کاتێک گێڕانەوەیەکی تاقانە لە ناسنامەی نیشتمانی بە منداڵان بگوترێتەوە، ئەگەری هەیە ناسنامەیەکی دیاریکراو نەک وەک یەکێک لە ناسنامە ئامادەکان، بەڵکوو وەک پێناسەی سروشتی و ئینکارنەکراوی نەتەوە بەرجەستە ببێت.
نموونەی دیاری ئەم بابەتە لە تورکیادا «سۆزنامەی خوێندکاران» یان «ئاندیمیز» بوو. ئەم سۆزنامەیە کە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ۱۹۳۳دا لە قوتابخانەکانی تورکیادا جێبەجێ کرا، بە ڕستەی «من تورکم؛ ڕاستگۆ و کۆڵنەدەرانەم» دەستی پێ دەکرد و لە دەقەکانی دواییشدا دەستەواژەی ناسراوی مصطفی کمال ئاتاتورک، «چەندە بەختەوەرە ئەو کەسەی دەڵێت من تورکم»،ی بۆ زیاد کرا. خوێندکارانی تورکیا بۆ دەیان ساڵ ئەم دەقەیان بە شێوازی نەریت لە قوتابخانەکاندا دووبارە دەکردەوە تا ئەوەی لە ساڵی ۲۰۱۳دا ڕاگرتنی جێبەجێکردنی ڕاگەیەندرا.
گرنگیی ئەم سۆزنامەیە تەنیا لە ناوەرۆکی چەند ڕستەکەیدا کۆ نابێتەوە، بەڵکوو لە بەردەوامیی داڕێژەیەکی پەروەردەییدایە کە لە ماوەی نەوە جیاوازەکاندا، سەر بە نەتەوەبوونی لە چوارچێوەی ناسنامەیەکی تاقانەی تورکیدا پێناسە دەکرد. کاتێک گێڕانەوەیەکی وەها لە ساڵانی سەرەتای ژیاندا لە مێشکی منداڵاندا جێگیر ببێت، داواکارییەکانی پەیوەست بە بەفەرمیناساندنی ناسنامەی کوردی، پەروەردە بە زمانی کوردی یان مافە کۆمەڵایەتییەکانی کوردەکان دەکرێت نەک وەک داواکاریی مافدارایانەی کۆمەڵگەیەک، بەڵکوو وەک هەڕەشەیەک دژی ناسنامەی نیشتمانی لێک درێتەوە.
دیارە پێکهاتنی ناسنامەی نیشتمانی لە تورکیادا ناتوانرێت تەنیا بە سۆزنامەی خوێندکارانەوە ببەسترێتەوە. سیستەمی پەروەردە، ڕاگەیاندنەکان، گێڕانەوەی فەرمیی مێژوو، وتارە سیاسییەکان، سیاستە ئاسایشییەکان و بەرتەسککردنەوەی ئاراستەکراو لەسەر جیاوازبێرەکان، هەموویان لە دیاریکردنی سنوورەکانی گفتوگۆ و ئەوەی دەکرێت دەربارەی ناسنامە و مێژوو بگوترێت، ڕۆڵیان هەبووە. کەواتە ئەو کۆمەڵگەیەی کە ئیمڕۆ بڕیارە داوای پشتیوانیی ئاشتیی لێ بکرێت، خۆی بەرهەمی هەمان دامەزراوە و گێڕانەوە مێژووییەکانە.
لە ڕوانگەی ئاواوە، پرسی پەروەردە گرنگیی دوو هێندە پەیدا دەکات. ئەگەر پڕۆسەی ئاشتی تەنیا لە کۆمەڵگە بخوازێت کۆتاییهاتنی توندوتیژی پەسند بکات، بەڵام لێی نەخوازێت دەربارەی ڕەگ و ڕیشە مێژووییەکانی ململانێ، ئەزموونی کوردەکان و پرسی جیاکاری و ئینکاری ناسنامە گفتوگۆ بکات، بەشێک لە زەمینەی کۆمەڵایەتیی ململانێ بە بەردەوامی بە دەستکارینەکراوی دەمێنێتەوە.
ئەزموونی کۆمەڵگەکانی تریش نیشان دەدات کە چاوپێخشاندنەوە لە گێڕانەوەی نیشتمانیدا دەتوانێت بەشێک لە ڕێگەی ئاشتبوونەوە بێت. لە ئوسترالیا، بۆ نموونە، باس دەربارەی مێژوو و مافەکانی نیشتەجێبووە ڕەسەنەکانی ئەم وڵاتە نیشانی داوە چۆن گێڕانەوەیەکی نیشتمانی دەتوانێت ئەزموون و مێژووی کۆمەڵگەیەک کە پێش دروستبوونی دەوڵەتی نوێ لەو خاکەدا ژیاون، پەراوێز بخات. بەڵگەفیلمی «ئۆتۆپیا» لە دروستکردنی جان پێلجەر بە سەرنجدان لەسەر دۆخی نیشتەجێبووە ڕەسەنەکانی ئوسترالیا، مەودای نێوان گێڕانەوەی فەرمیی وڵات و ئەزموونی کۆمەڵگە ڕەسەنەکانی خستە بەرچاو.
ئەم ئەزموونانە بۆ تورکیا پرسیارێکی گرنگ دروست دەکەن: ئایا دەکرێت بێ چاوپێخشاندنەوە لە گێڕانەوە مێژووییەکاندا، ئاشتییەکی جێگیر دەستەبەر دەکرێت؟
وەڵامی ئەم پرسیارە، پڕۆسەی ئێستای ئاشتی لە ڕێککەوتنێکی ڕووتی ئاسایشی زیاتر دەباتە پێشەوە. ئاشتیی جێگیر تەنیا کاتێک دەستەبەر دەبێت کە کۆتاییهاتنی توندوتیژی لەگەڵ گۆڕان لە ڕوانگەی کۆمەڵگە بەرامبەر داواکارییە سیاسی، کلتووری و ناسنامەیییەکاندا هاوڕێ بێت. کۆمەڵگە دەبێت بتوانێت لە نێوان توندوتیژی و داواکارییە ڕەواکان بۆ بەهرەمەندبوون لە ماف و بەفەرمیناساندن جیاوازی دابنێت.
لە بارودۆخێکی وەهادا، مێژووی کوردەکانیش ناتوانێت تەنیا لە چوارچێوەی مێژووی کۆماری تورکیادا بپشکنرێت. بۆ تێگەیشتن لە ئاڵۆزیی پرسی کورد، دەبێت مێژووی ناوچەکە لە قۆناغەکانی عوسمانی و سەلجوقی و تەنانەت پێشتریشدا لەبەرچاو بگیرێت و مێژووی خەڵک و شارستێنییەکانی ئاناتۆلی و بەینولنەهرەین لە گێڕانەوەیەکی بەربڵاوتری ڕابردووی ناوچەکەدا جێگیر بێت.
ئەم گۆڕانی ڕوانگەیە دەتوانێت زەمینە بۆ پێکهاتنی ئەدەبیاتێکی جیاواز دەربارەی ئاشتی بڕەخسێنێت؛ ئەدەبیاتێک کە تێیدا ئاشتی تەنیا بە مانای شکستی تیرۆریزم یان هێنانەدیی «تورکیای بەدوور لە تیرۆریزم» نەبێت، بەڵکوو چەمکەکانی وەک مافەکان، زمان، بیرەوەریی مێژوویی، ناسنامە و یەکسانیی هاوڵاتیبوون کەوتنە ناوەندی گفتوگۆکانەوە.
لە کۆتاییدا، قۆناغی ئێستای پڕۆسەی ئاشتیی تورکیا زیاتر لەوەی تەنیا بە یاسادانان یان ئامادەکارییە ئاسایشییەکانەوە ببەسترێتەوە، بە توانستی کۆمەڵگە بۆ پێناسەکردنەوەی گێڕانەوەی خۆی لە ڕابردوو دەبەسترێتەوە. ئەگەر بڕیارە پڕۆسەی ئاشتی لە قۆناغی چەکداماڵین و کۆتایی توندوتیژی تێپەڕێت و بگاتە ئاشتبوونەوەی کۆمەڵایەتی، کۆمەڵگەی تورکیا دەبێت دەرفەتی ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئەو بەشەی مێژووی خۆیدا بۆ بڕەخسێت کە تا ئێستا کەمتر قسەی لەسەر کراوە.
ئاشتیی جێگیر کاتێک دەست پێ دەکات کە کۆمەڵگە نەک بە دروشم، بەڵکوو لەگەڵ مێژووی ڕاستەقینەی خۆیدا ڕووبەڕوو ببێتەوە؛ مێژوویەک کە تێیدا، گێڕانەوەی ناسنامەیەکی تاقانە شوێن بە هەموو گێڕانەوەکانی تر تەنگ نەکات و پەسندکردنی مافەکانی کورد وەک هەڕەشەیەک دژی ناسنامەی تورکی لێک نەدرێتەوە.
گۆڤاری ئامارجی
بۆچوونی بەکارهێنەران