مەهدی و لەیلا زانا؛ دوو ناوی دیار لە مەیدانی سیاسەتی کوردی تورکیادا
بەپێی هەواڵی کوردپرێس، مەهدی زانا، لە کەسایەتییە دیارەکانی مێژووی هاوچەرخی بزووتنەوەی سیاسیی کورد لە تورکیا، لە ۲۹ی ئابی ۲۰۲۶ و لە تەمەنی ۸۵ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ژیانی سیاسیی ئەو لە دەیەی ۱۹۶۰ەوە دەستی پێکرد و لە چوار دەیەی دوای ئەوەدا، لە چالاکی لەناو ڕەوتی چەپی تورکیا و سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئامەد (دیاربەکر) تا بەندیخانە، ئەشکەنجە و دوورخستنەوە بەردەوام بوو. مەهدی زانا لەو نەوەی سیاسەتمەدارە کوردانە بوو کە لە سەردەمێکی سەختدا، پرسی ناسنامە، زمان و مافە سیاسییەکانی کوردیان کردە یەکێک لە بابەتە گرنگەکانی کایەی گشتی لە تورکیادا.
بەپێی ڕاپۆرتێک کە دامەزراوەی ئامارچی بە بۆنەی کۆچی دوایی ئەوەوە بڵاوی کردووەتەوە، ئەزموونی سیاسیی زانا لە ساڵانی منداڵییەوە دەستی پێکرد؛ ئەو کاتەی لە ماڵەکەی خۆیان لە ئامەد، گوێی لە هاواری ئەو کەسانە دەبوو کە لە بنکەی پۆلیسی ژێر ماڵەکەیاندا ئەشکەنجە دەدران. ئەم ئەزموونە، بە وتەی خۆی، سەرنجی ئەوی لە ساڵانی منداڵییەوە بۆ ئازار و چەوسانەوەی کوردان ڕاکێشا. زانا دواتر لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ئایمی گودمان لە بەرنامەی «دیموکراتیی ئێستا»دا ڕوونی کردەوە کە ئەم دیمەنانە و هەروەها ئەو چیرۆکانەی لە دۆکانی بەرگوردوویی شوێنی کارەکەیدا سەبارەت بە ڕاپەڕینەکانی کورد، سوتاندنی گوندەکان و کۆمەڵکوژیی خەڵک دەیبیست، کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر دروست کرد و بووە هۆی ئەوەی لە خۆی بپرسێت دەتوانێت چی بۆ گەلەکەی بکات.
مەهدی زانا کە پیشەی بەرگدووری بوو، چالاکیی سیاسیی خۆی لە ڕەوتی چەپی تورکیاوە دەست پێکرد. ئەو لە ساڵی ۱۹۶۳دا پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی کوردستانی تورکیاوە کرد، لە دامەزراندنی لقی سلیوانی ئەم پارتەدا بەشداری کرد و دواتر گەیشتە ئاستی ڕێبەرایەتیی نیشتمانیی پارتەکە. هاوکات لە چالاکییەکانی «ناوەندەکانی ڕۆشنبیریی شۆڕشگێڕی ڕۆژهەڵات»یشدا ئامادەیی هەبوو. ئەم ڕێکخراوە یەکێک بوو لە سەکۆ گرنگەکان بۆ هێنانەئارای پرسی ناسنامە و مافەکانی کورد لە تورکیادا.
چالاکییە سیاسییەکانی ئەو زۆر زوو لەلایەن دەوڵەتەوە بەرپەرچ درانەوە. مەهدی زانا دوای کودەتا سەربازییەکەی ساڵی ۱۹۷۱ زیندانی کرا و بەپێی گێڕانەوەی خۆی ۳۸ مانگی لە بەندیخانەدا بەسەر برد. دوای ئازادبوونی، بەردەوام بوو لە چالاکیی سیاسی و دوای چەند ساڵێک چووە ناو یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانی ژیانییەوە.
مەهدی زانا لە کانوونی یەکەمی ۱۹۷۷دا، بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەشداری لە هەڵبژاردنی شارەوانیی ئامەد کرد و بە بەدەستهێنانی نزیکەی ۵۴٪ی دەنگەکان بووە سەرۆکی شارەوانیی ئەم شارە. سەرکەوتنی ئەو لە گەورەترین شاری کوردنشینی تورکیادا، لە دۆخێکدا کە لە دەرەوەی پارتە سەرەکییەکانی وڵات چالاکیی دەکرد، ڕووداوێکی سیاسیی گرنگ دادەنرا.
سەردەمی سەرۆکایەتیی شارەوانیی زانا بەڵام کورتخایەن بوو. کودەتا سەربازییەکەی ۱۲ی ئەیلوولی ۱۹۸۰ جارێکی تر ڕێڕەوی ژیانی گۆڕی. تەنها ۱۲ ڕۆژ دوای کودەتاکە دەستگیر کرا و ڕەوانەی بەندیخانەی سەربازیی ئامەد کرا. ئەم بەندیخانەیە لە دەیەی ۱۹۸۰دا بووە یەکێک لە ناسراوترین هێماکانی ئەشکەنجە و چەوسانەوەی سیاسی لە تورکیادا.
ژیانی مەهدی زانا لەگەڵ بەندیخانە و ئەشکەنجەدا گرێ درا. ئەو لە گێڕانەوە جیاوازەکانیدا باسی لە ئەشکەنجە جەستەیی و دەروونییەکان لە بەندیخانەی ئامەد کرد و دواتر وردەکارییەکانی ئەم سەردەمەی لە یاداشتەکانیدا بە ناونیشانی «چاوەڕێم بە، ئامەد» بڵاو کردەوە.
ڕاپۆرتی ناوەندی لێکۆڵینەوە کوردییەکان سەبارەت بە زانا، بەشێکی گرنگی ژیانی ئەوی بۆ ئەم ئەزموونە تەرخان کردووە. بەپێی ئەم ڕاپۆرتە، گۆڤاری «نوقتە» لە ساڵی ۱۹۹۱دا لە دۆسیەیەکدا سەبارەت بە ئەشکەنجە لە تورکیا، پشتی بە یاداشتەکانی زانا و توێژینەوەیەکی دەروونناسی سەبارەت بە قوربانیانی ئەشکەنجە بەستبوو.
زانا لەم یاداشتانەدا ڕوونی کردبۆوە کە بەهۆی ئەشکەنجە، سەرما و بێجووڵەیییەوە گەیشتبووە شوێنێک کە ئیتر توانای جووڵاندنی جەستەی نەبوو و تەنها لەو کاتانەدا دەستەکانی دەکرانەوە کە ئەشکەنجە دەدرا، و ئەشکەنجەکانیش کات و ماوەیەکی دەستنیشانکراویان نەبوو. ئەو هەروەها باسی لە دانیشتنە جۆراوجۆرەکانی لێکۆڵینەوە کردبوو کە بە لێدان دەستیان پێدەکرد و بە تەزووی کارەبا کۆتایییان داهات.
لە گێڕانەوەکانیدا، باسی لە ڕووتکردنەوەی زیندانییەکان، بەستنەوە و کێشانی جەستەیان و لێدانی تەزووی کارەبا تا کاتی بێهۆشبوون کردبوو. یاداشتەکانی زانا تەنها گێڕانەوەی کەسیی زیندانییەک نەبوون؛ ئەم شایەتحاڵییانە دواتر بوونە بەشێک لە بەڵگەنامەکانی پەیوەندیدار بە پێکهاتەی ئەشکەنجە لە بەندیخانەکانی تورکیادا.
ناوەندی لێکۆڵینەوە کوردییەکان ڕاپۆرت دەدات کە «نوقتە» لە ساڵی ۱۹۹۱دا، یاداشتەکانی زانای لە پاڵ ئەنجامی توێژینەوەیەکدا سەبارەت بە شوێنەوارە دەروونییەکانی ئەشکەنجە بڵاو کردەوە. ئەم توێژینەوەیە لەسەر ۳۵ قوربانیی ئەشکەنجە ئەنجام درابوو. ئەنجامەکانی ئاماژەیان بە دڵەڕاوکێ، هێرشی ترسی ناخەکی، گەڕانەوەی لەناکاوی بیرەوەرییەکانی ئەشکەنجە، تێکچوونی خەو و سەرنج و ترسی داهاتوو لە نێوان قوربانیاندا دەکرد.
ڕاپۆرتی ناوەندی لێکۆڵینەوە کوردییەکان هەروەها ژیانی زانا دەخاتە ناو چوارچێوەیەکی بەربڵاوتر لە دەرخستنی ئەشکەنجە لە تورکیادا. لە کانوونی دووەمی ۱۹۸۶دا، یەکێک لە ئەفسەرانی پۆلیس بە ناوی سەدات جانەر پەیوەندی بە گۆڤاری «نوقتە»وە کرد و دانی بەوەدا نا کە لە ئەشکەنجەدانی نزیکەی ۲۰۰ کەسدا بەشداریی کردووە. بڵاوبوونەوەی ئەم دانپێدانانە بووە یەکێک لە دۆسیە پڕ کێشمەکێشەکان سەبارەت بە ئەشکەنجە لە تورکیا و کێشەی بەرپرسیارێتیی هێزە ئەمنییەکانی کێشایە ناو ڕۆژنامەگەری، پەرلەمان و دەزگای دادوەری.
بەپێی نووسینی ئەم ڕاپۆرتە، ئەشکەنجە لە بەندیخانەی ئامەد تەنها حاڵەتێکی سەربەخۆ نەبوو، بەڵکو لە ساڵانی دوای کودەتاکەی ۱۹۸۰دا بووە یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی کێشەی مافی مرۆڤ لە تورکیادا. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتیش لە ساڵی ۱۹۸۵دا ڕاپۆرتێکی گشتگیری سەبارەت بە شایەتحاڵییەکانی پەیوەندیدار بە ئەشکەنجە لە تورکیا بڵاو کردبووەوە.
زانا لە هەمان کەشی سەرکوتکردندا، زیاتر لە دەیەیەکی لە بەندیخانەدا بەسەر برد. بەپێی ڕاپۆرتی ئامارچی، کۆی قۆناغەکانی زیندانیکردنی لە قۆناغە جیاوازەکانی ژیانی سیاسییدا گەیشتە نزیکەی ۱۶ ساڵ. دوای ئازادبوونی لە ساڵی ۱۹۹۱یشدا دۆسیەکەی کۆتایی نەهات و لە ساڵی ۱۹۹۴دا جارێکی تر بەهۆی دەربڕینەکانی سەبارەت بە پرسی کورد، لەوانە شایەتحاڵی لە پەرلەمانی ئەوروپا، بەند کرایەوە. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە قۆناغە جیاوازەکاندا ئەوی وەک «زیندانیی بیروڕا» ناساند.
ناوی مەهدی زانا لە مێژووی سیاسیی کوردانی تورکیادا لەگەڵ ناوی لەیلا زاناشدا گرێ دراوە. لەیلا زانا، هاوسەری ئەو، دواتر بووە یەکێک لە ناسراوترین سیاسەتمەدارە کوردەکانی تورکیا. بەپێی ڕاپۆرتی ئامارچی، لەیلا زانا لە تەمەنی ۱۴ ساڵیدا لەگەڵ مەهدی زانا کە کوڕی مامیی بوو و نزیکەی ۲۰ ساڵ لە خۆی تەمەندرێژتر بوو، هاوسەرگیریی کرد؛ هاوسەرگیرییەک کە بە وتەی هەمان ڕاپۆرت، بەرامبەر ویستی خۆی ڕووی دا.
مەهدی زانا ساڵانێک لە بەندیخانەدا بوو و هەمان ئەم دۆخە، ڕێگەی بۆ دروستبوونی ڕێڕەوێکی سیاسیی سەربەخۆ بۆ لەیلا خۆش کرد. مەهدی زانا لە گێڕانەوەی خۆیدا وتبووی سێ مانگ دوای ئازادبوونی لە زیندان، هەڵبژاردن بەڕێوە چوو و خەڵک لە لەیلایان داوا کرد بێتە ناو گۆڕەپانەکەوە. لەیلا زانا لە هەڵبژاردنی ساڵی ۱۹۹۱دا چووە پەرلەمانی تورکیا و بووە یەکێک لە ناسراوترین هێماکانی خەباتی پەرلەمانیی کورد لە تورکیادا.
گوشارە ئەمنی و دادوەرییەکان سەرەنجام مەهدی زانایان دوور خستەوە ئەو ساڵانێکی لە سوید بەسەر برد و لە ساڵی ۲۰۰۴دا گەڕایەوە بۆ تورکیا. لەگەڵ ئەوەشدا، تەنانەت دوای گەڕانەوەشی ژیانی لە مێژووی خەباتی سیاسیی کورد لە تورکیا دانەبرا. زانا هەروەها ناوی بنەماڵەییی خۆی لە «بیلیجی»یەوە گۆڕی بۆ «زانا»؛ وشەیەک کە هاوتای کوردیی ناوی بنەماڵەییی تورکییەکەی بوو. ئەم گۆڕینی ناوە، خۆی هەڵگری پەیامێکی سیاسی بوو سەبارەت بە ناسنامە و زمانی کوردی.
مەهدی زانا لە سەردەمێکدا پێی نایە مەیدانی سیاسەت کە چالاکیی سیاسیی کوردان لە تورکیادا بەرەوڕووی بەربەستی زۆر سەخت ببووەوە و تەنانەت هێنانەئارای ئاشکرای ناسنامەی کوردی دەکرا شوێنەواری دادوەری و ئەمنیی لێ بکەوێتەوە.
ئەو سەرەتا لە ناوەڕاستی ڕەوتی چەپی تورکیاوە گەیشتە پرسی کورد، دواتر بووە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی سیاسەتی کوردی و لە کۆتاییدا ئەزموونی کەسیی خۆی لە بەندیخانە و ئەشکەنجە کردە شایەتحاڵییەکی سیاسی سەبارەت بە چەوسانەوەی کورد لە تورکیادا.
ڕاپۆرتی ناوەندی لێکۆڵینەوە کوردییەکان نیشانی دەدات کە یاداشتەکانی بەندیخانەی زانا ساڵانێک دواتریش لە لێکۆڵینەوەی پێکهاتەی ئەشکەنجە و شوێنەوارە دەروونییەکانیدا پشتیان پێ بەسترا. شایەتحاڵییەکانی ئەو بەشێکن لە بیرەوەریی بەڵگەدارکراوی سەردەمێک کە بەندیخانەی ئامەد بووە هێمایەک لە توندوتیژیی سیاسی و ئەشکەنجە لە تورکیادا.
مەهدی زانا لە کۆتاییدا بەشێکی گەورەی ژیانی خۆی لە نێوان سیاسەت، بەندیخانە، ئەشکەنجە و دوورخستنەوەدا بەسەر برد؛ بەڵام ئەو داواکارییەی کە لە ساڵانی گەنجییەوە تا کۆتایی تەمەنی جەختی لەسەر دەکردەوە، نەگۆڕا: بەهرەمەندبوونی کورد لە ناسنامە، کەرامەت و مافە سیاسییەکان. ئەو لە بەیاننامەیەکدا سەبارەت بە مافەکانی کورد لە ساڵی ۱۹۹۸دا ئەم داواکارییەی ئاوەها کورت کردبووەوە: «دەمانەوێت وەک مرۆڤی تەواو بژین؛ بە ڕێزگرتن لە کەرامەت، کەسایەتی و ناسنامەی خۆمان.»
کۆچی دوایی ئەو لە ۲۹ی ئابی ۲۰۲۶، کۆتایی ژیانی یەکێک لە کەسایەتییەکانی نەوەیەک بوو کە بەشێکی گرنگی مێژووی هاوچەرخی پرسی کوردی لە تورکیادا پێک هێنا؛ نەوەیەک کە لە چالاکییە چەپگرکانەکان و ڕێکخراوە ڕۆشنبیرییەکانی دەیەی ۱۹۶۰ دەستی پێکرد، لە بەرامبەر کودەتا و چەوسانەوەی دەیەی ۱۹۸۰ وەستایەوە و سەرەڕای ساڵانێک بەندیخانە و دوورخستنەوە، پرسی ناسنامە و مافەکانی کوردی کردە بەشێکی مانەوەی تاهەتایی لە سیاسەتی تورکیادا.
بۆچوونی بەکارهێنەران