آیا اقلیم کردستان حامی نظامی خود را از دست داد؟
به گزارش کردپرس، خروج کامل نیروهای آمریکایی از عراق و پایان مأموریت نظامی ائتلاف بین‌المللی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، برای اقلیم کردستان معنایی فراتر از بسته‌شدن آخرین پایگاه نظامی آمریکا در اربیل دارد؛ زیرا همزمان با خروج نیروهای آمریکایی، سامانه‌های پدافند هوایی مستقر برای حفاظت از نیروهای ائتلاف نیز از اقلیم خارج شده‌اند و مسئولیت مستقیم تأمین امنیت، کنترل آسمان و مقابله با تهدیدهای داعش و گروه‌های مسلح، بیش از گذشته بر عهده بغداد و نیروهای پیشمرگه قرار گرفته است. با این حال، اظهارات دونالد ترامپ، تام باراک، مسعود بارزانی و مسرور بارزانی و همچنین پوشش رسانه‌های معتبر آمریکا و اروپا نشان می‌دهد که پایان حضور نظامی آمریکا لزوماً به معنای پایان رابطه امنیتی واشنگتن با اربیل نیست.
آنچه در پایان سپتامبر رخ داد، حداقل با توجه به گزارش رسانه ه ا و اظهارات مقامات مرتبط، در سطح رسمی «پایان مأموریت نظامی» آمریکا در عراق بود، نه قطع کامل همه اشکال همکاری امنیتی آمریکا با این کشور و اقلیم کردستان. وزارت دفاع آمریکا اعلام کرد که نیروها و تجهیزات ائتلاف از پایگاه هوایی اربیل خارج شده‌اند و عملیات «عزم راسخ» در عراق پایان یافته است. همزمان، واشنگتن اعلام کرد که نیروهای امنیتی عراق، از جمله پیشمرگه و دیگر نیروهای امنیتی اقلیم کردستان، از این پس نقش اصلی را در تأمین امنیت عراق و مهار بقایای داعش بر عهده خواهند داشت و آمریکا نیز به ارائه آموزش هدفمند و پشتیبانی اطلاعاتی ادامه خواهد داد.
اما در مورد اقلیم، تفاوت میان «پایان مأموریت» و «پایان حمایت» اهمیت اساسی پیدا می‌کند. اقلیم کردستان پیش از خروج آمریکا، از پشتیبانی مستقیم نظامی آمریکا، اطلاعاتی، لجستیکی، پهپادی و به‌ویژه پوشش پدافند هوایی برخوردار بود. وزارت امور پیشمرگه اقلیم در ۲۸ سپتامبر اعلام کرد که خروج آمریکا در شرایطی انجام می‌شود که بیش از هزار حمله پهپادی و موشکی در ماه‌های گذشته به اقلیم انجام شده و هیچ سامانه دفاع هوایی جایگزینی همزمان با خروج آمریکا ایجاد نشده است. این وزارتخانه تأکید کرد که آسمان اقلیم بخشی از حریم هوایی عراق است و مسئولیت اصلی حفاظت از آن بر عهده دولت فدرال قرار دارد.
به همین دلیل، از لحاظ برخورداری کردها از امکانات نظامی و امنیتی مستقیم آمریکا مانند حضور نظامی مستقیم، پایگاه، نیروی رزمی، اطلاعات عملیاتی مستقیم، تجهیزات پدافندی و چتر حفاظتی ناشی از استقرار نیروهای آمریکایی ، این بخش از حمایت آمریکا در ۳۰ سپتامبر پایان یافته است اما اگر رابطه امنیتی و راهبردی را در نظر بگیریم، چنین رابطه‌ای پایان نیافته و حتی مقام‌های آمریکایی و رهبران اقلیم بر ادامه آن تأکید کرده‌اند.
روایت رسانه‌های آمریکایی و اروپایی نیز دقیقاً بر همین دوگانگی متمرکز شده است.
رویترز خروج آمریکا را عمدتاً از زاویه تغییر موازنه قدرت در عراق بررسی کرده و هشدار داده است که خروج نیروهای آمریکایی می‌تواند فضای بیشتری برای نفوذ خارجی و گروه‌های مسلح ایجاد کند و همزمان فرصت تازه‌ای برای بازسازی شبکه‌های داعش فراهم آورد. این خبرگزاری به نقل از سیروان بارزانی، یکی از فرماندهان نیروی پیشمرگه، گزارش داده است که نبود اطلاعات، پشتیبانی لجستیکی و پهپادهای آمریکایی می‌تواند توان مقابله با بقایای داعش را کاهش دهد و او از افزایش تحرک هسته‌های خفته داعش در هفته‌های منتهی به خروج سخن گفته است.
در گزارش رویترز، اقلیم کردستان در واقع در محل تلاقی دو نگرانی قرار می‌گیرد؛ از یک سو خطر بازگشت داعش به دلیل کاهش حمایت اطلاعاتی و عملیاتی و از سوی دیگر، افزایش آسیب‌پذیری در برابر حملات موشکی و پهپادی وججود دارد. رویترز می‌نویسد که نیروهای آمریکایی در سال جاری در چارچوب جنگ آمریکا و ایران نیز در عراق هدف حملات قرار گرفته‌اند و پایان حضور آنها یک لایه مهم از بازدارندگی موجود را از میان می‌برد.
آسوشیتدپرس و واشنگتن‌پست، برخلاف گزارش‌های کلی‌تر درباره عراق، توجه ویژه‌ای به نگرانی کردها نشان داده‌اند. گزارش مشترک منتشرشده در واشنگتن‌پست می‌گوید اقلیم کردستان به‌طور خاص نسبت به خروج آمریکا نگران است و مهم‌ترین مسئله در این زمینه، خروج سامانه‌های پدافند هوایی آمریکا از اطراف اربیل است. این گزارش همچنین می‌گوید اقلیم در جریان جنگ اخیر آمریکا و ایران با بیش از هزار حمله پهپادی و موشکی روبه‌رو شده است. این رقمی است که از سوی وزارت امور پیشمرگه اعلام شده است.
واشنگتن‌پست در عین حال یادآوری می‌کند که تأثیر خروج ممکن است فوراً آشکار نشود، زیرا حضور نظامی آمریکا پیش از این نیز به‌شدت کاهش یافته بود، اما پیامد آن برای اقلیم در حوزه پدافند هوایی محسوس‌تر خواهد بود. بنابراین در روایت این روزنامه، مسئله فقط خروج سرباز آمریکایی نیست، بلکه خارج‌شدن یک مجموعه قابلیت‌های نظامی از اربیل است.
نیویورک‌تایمز نیز اقلیم کردستان را یکی از آسیب‌پذیرترین بخش‌های نظم امنیتی جدید عراق معرفی کرده است. این روزنامه می‌نویسد اقلیم کردستان، که از نزدیک‌ترین شرکای امنیتی آمریکا در منطقه بوده است، در سال جاری بارها هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته است. کیفاح محمود، مشاور مسعود بارزانی، رهبر حزب دموکرات کردستان عراق نیز در این گزارش می‌گوید نه در اقلیم و نه در عراق سامانه دفاع هوایی کافی وجود ندارد و همین مسئله موجب شکل‌گیری احساس اضطراب و عدم اطمینان شده است.
نیویورک‌تایمز یک لایه دیگر را نیز به مسئله اضافه می‌کند و خروج آمریکا از شمال‌شرق سوریه را در کنار خروج از عراق قرار می‌دهد. از نگاه این گزارش، کردهای عراق تجربه سوریه را با دقت دنبال می‌کنند؛ به‌ویژه اینکه پس از کاهش حضور آمریکا در مناطق کردنشین سوریه، کنترل بخش‌هایی از این مناطق به سمت دولت مرکزی سوریه منتقل شد. بنابراین، نگرانی در اقلیم فقط درباره حمله موشکی نیست، بلکه به آینده موقعیت سیاسی و امنیتی اقلیم در نظم جدید منطقه نیز مربوط می‌شود.
فایننشال‌تایمز نیز پیش از خروج، شدیدترین هشدار را از زبان مسرور بارزانی منتشر کرد. این روزنامه اظهاراتی را از نخست‌وزیر اقلیم نقل کرد که خروج آمریکا بدون ایجاد سامانه دفاعی مناسب را «شرم‌آور» خوانده بود و آن را موجب آسیب‌پذیری اقلیم در برابر حملات ایران دانسته بود. دفتر مسرور بارزانی بعداً اعلام کرد که گزارش فایننشال‌تایمز اظهارات او را به‌صورت کامل و کلمه‌به‌کلمه منعکس نکرده و منظور او «مایه نگرانی بودن» خروج بوده است. فایننشال‌تایمز همچنان عنوان اولیه خود را حفظ کرده است و این اختلاف در روایت رسانه‌ای باقی مانده است.
با این حال، موضع مسرور بارزانی در فاصله کوتاهی پس از آن، یعنی در ۳۰ سپتامبر، لحن متفاوتی پیدا کرد. او در سخنرانی خود ضمن تشکر از آمریکا و کشورهای عضو ائتلاف، اعلام کرد پایان مأموریت ائتلاف به معنای پایان روابط با این کشورها نیست و روابط در زمینه‌های اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، امنیتی و نظامی وارد مرحله جدیدی خواهد شد. او همچنین اعلام کرد نیروهای عراقی و پیشمرگه برای مقابله با هرگونه تهدید آماده هستند.
این تغییر لحن را می‌توان تفاوت میان «نگرانی از پیامد نظامی خروج» و «تأکید بر تداوم رابطه سیاسی و امنیتی» دانست. مسرور بارزانی همزمان با هشدار درباره شکاف پدافندی، تلاش کرده است رابطه با واشنگتن را پس از خروج حفظ کند. این رویکرد با موضع رسمی اقلیم نیز همخوان است که از یک طرف نبود سامانه جایگزین دفاع هوایی را مسئله‌ای جدی دانسته و از طرف دیگر بر همکاری با بغداد و ادامه ارتباط با کشورهای عضو ائتلاف تأکید کرده است.
مسعود بارزانی در ۳۰ سپتامبر موضعی متفاوت و تا حدی آرام‌تر اتخاذ کرد. او ضمن قدردانی از نقش ائتلاف در شکست داعش و تقویت نیروهای عراقی و پیشمرگه، گفت پایان مأموریت نظامی به معنای پایان همکاری امنیتی نیست و دولت عراق و اقلیم می‌توانند بر اساس شرایط، توافق‌های دوجانبه جدیدی با اعضای ائتلاف برای حفظ ثبات منعقد کنند. او همچنین اعلام کرد میان اربیل و بغداد هماهنگی خوبی برای مقابله با هر نوع تهدید وجود دارد و نیروی پیشمرگه برای دفاع از مردم و خاک اقلیم کردستان آماده است.
این موضع از یک جهت اهمیت دارد، زیرا مسعود بارزانی برخلاف برخی روایت‌های رسانه‌ای درباره ایجاد «خلأ فوری» در اقلیم، بر ظرفیت نیروی پیشمرگه و هماهنگی با بغداد تأکید کرده است. در نتیجه، پیام او بیشتر بر مسئولیت داخلی و تداوم همکاری خارجی استوار شده است، نه بر مطالبه حفظ حضور دائمی نیروهای آمریکایی.
در مقابل، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا خروج آمریکا از عراق را پایان یک مأموریت طولانی و پرهزینه دانست و هیچ نشانه‌ای از تمایل به حفظ حضور نظامی دائمی در عراق ارائه نکرد. او در پیام ۳۰ سپتامبر خود خروج را «پیروزی» برای آمریکا و عراق و یک پیروزی قاطع بر داعش دانست و گفت این مداخله برای مدت طولانی ناشی از «تصمیم‌گیری بسیار بد» بوده است. ترامپ خروج منظم نیروها و تجهیزات از پایگاه آمریکا در اربیل را پایان «یک ماجراجویی بسیار پرهزینه» توصیف کرد و گفت زمانی که آمریکا می‌توانست بماند یا خارج شود، تصمیم گرفت کشور را ترک کند.
موضع ترامپ از این جهت با نگرانی‌های اقلیم تفاوت دارد که رئیس‌جمهور آمریکا خروج نیروها را مسئله‌ای منفی برای متحدان کرد توصیف نکرد و در عوض بر انتقال مسئولیت امنیتی به عراق تأکید کرد. در عین حال، او رابطه آمریکا و عراق را پایان‌یافته ندانسته است و دولت عراق را شریک آینده واشنگتن معرفی کرده است.
اظهارات تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه دولت ترامپ برای سوریه و عراق، برای درک این تفاوت اهمیت ویژه‌ای دارد. باراک در ۳۰ سپتامبر خروج را صرفاً «ترک عراق» ندانست و گفت انتقال نیروها به آمریکا بدون کنارگذاشتن عراق انجام شده است؛ بلکه از طریق هماهنگ‌کردن بغداد، اربیل، شرکای منطقه‌ای و منافع آمریکا در یک چارچوب راهبردی واحد صورت گرفته است. او آمریکا را پس از خروج «دوست» خواند، نه «پادگان».
باراک چند روز پیش از پایان مأموریت نیز گفته بود کردها «دوستان بزرگ» آمریکا هستند و خروج نیروها به معنای رها کردن آنها نیست. او گفته بود دولت ترامپ قصد دارد دخالت نظامی مستقیم آمریکا را کاهش دهد، اما همزمان به شرکای خود کمک کند تا توانایی بیشتری برای تأمین امنیت خود پیدا کنند.
این موضع، در واقع شکاف میان دو تعریف از «حمایت آمریکا» را روشن می‌کند. واشنگتن دیگر حاضر نیست برای تأمین امنیت اقلیم نیروی نظامی مستقر در اربیل نگه دارد، اما می‌خواهد رابطه خود با بغداد و اربیل را از قالب ائتلاف جنگی به قالب همکاری امنیتی و سیاسی منتقل کند. به دلیل همین تغییر است که مقامات آمریکایی پایان حضور نظامی را همزمان با تأکید بر ادامه آموزش، اطلاعات و روابط امنیتی دنبال می‌کنند.
دویچه‌وله همین تضاد را با صراحت بیشتری مورد بررسی قرار داده است. این رسانه می‌نویسد خروج آمریکا همراه با خروج نیروها و سامانه‌های دفاع هوایی از اربیل است و از این منظر، اقلیت‌ها و به‌خصوص کردها از اول اکتبر در معرض خطر بیشتری قرار می‌گیرند. در عین حال، دویچه‌وله تأکید می‌کند روابط آمریکا و عراق در ۳۰ سپتامبر پایان نمی‌یابد و ممکن است از یک رابطه امنیتی متمرکز به حوزه‌های دیگری، از جمله روابط اقتصادی، منتقل شود.
گاردین نیز روایت خود را میان «پایان مأموریت» و «ادامه پشتیبانی» قرار داده است. این روزنامه گزارش داده است که پنتاگون پایان رسمی عملیات را اعلام کرده، اما واشنگتن همچنان آموزش و پشتیبانی اطلاعاتی ارائه خواهد داد.
فایننشال‌تایمز و وال‌استریت‌ژورنال نیز بیشتر از مسئله داعش، به تغییر موازنه قدرت در عراق پرداخته‌اند. وال‌استریت‌ژورنال خروج آمریکا را در شرایطی بررسی می‌کند که گروه‌های مسلح همچنان نفوذ سیاسی و نظامی قابل‌توجهی دارند و برنامه بغداد برای خلع سلاح آنان به نتیجه کامل نرسیده است. این روزنامه همچنین گزارش داده است که برخی نیروهای امنیتی و پیمانکاران آمریکایی ممکن است برای حفاظت از اماکن دیپلماتیک یا نگهداری تجهیزات آمریکایی در عراق باقی بمانند.
این نکته نشان می‌دهد حتی عبارت «خروج کامل نیروهای آمریکا» نیز باید با احتیاط دنبال شود. مأموریت رزمی و حضور پایگاهی آمریکا پایان یافته است، اما گزارش وال‌استریت‌ژورنال از ادامه برخی مأموریت‌های حفاظتی و پیمانکاری خبر می‌دهد و رسانه‌های دیگر نیز از ادامه ظرفیت اطلاعاتی آمریکا در منطقه سخن گفته‌اند. بنابراین از بین رفتن «حضور رزمی» را نباید با از بین رفتن «تمام ردپای امنیتی آمریکا» یکی دانست.
بی‌بی‌سی و رسانه‌های اروپایی نیز خروج نیروهای آمریکایی و بریتانیایی از اربیل را نقطه پایانی مرحله نظامی ائتلاف در عراق توصیف کرده‌اند. دولت بریتانیا در بیانیه رسمی خود گفته است نیروهای امنیتی عراق و پیشمرگه اکنون در موقعیتی قرار دارند که مسئولیت اصلی تامین امنیت کشور را بر عهده بگیرند، اما لندن در قالب یک رابطه دفاعی دوجانبه به همکاری با عراق ادامه خواهد داد.
یورونیوز نیز در گزارش اول اکتبر بر پایان عملیات ضد داعش و انتقال مسئولیت امنیتی به عراق تمرکز کرده و همزمان نقش پیشمرگه در شکست داعش را یادآور شده است. این رسانه، مانند بسیاری از منابع اروپایی، خروج آمریکا را بیشتر یک «انتقال مرحله‌ای» در نظم امنیتی عراق معرفی کرده است تا پایان تمام روابط امنیتی غرب با عراق.
الجزیره در این میان توجه بیشتری به قابلیت‌هایی کرده است که با خروج آمریکا از عراق خارج می‌شوند. این رسانه می‌نویسد فقط سربازان آمریکایی عراق را ترک نکرده‌اند، بلکه تجهیزات و سامانه‌های مهم دفاع هوایی نیز خارج شده‌اند و همین مسئله در اقلیم حساس‌تر است. الجزیره همچنین به هشدار درباره از دست رفتن سه ظرفیت دیگر، یعنی اطلاعات، پشتیبانی لجستیکی و پهپادها اشاره کرده است. در همین حال، بغداد اعلام کرده است که در حال مذاکره برای خرید سامانه‌های دفاع هوایی از کشورهایی از جمله کره جنوبی، ترکیه و آمریکا است.
در این میان، مسئله داعش هنوز به‌طور کامل بسته نشده است. رسانه‌هایی مانند رویترز، AP، DW و The National با استناد به اظهارات مقام‌های عراقی و کرد هشدار داده‌اند که شکست داعش به معنای پایان شبکه‌های زیرزمینی آن نیست. رویترز به‌طور مشخص از افزایش تحرک هسته‌های خفته در اطراف کرکوک خبر داده و The National نیز به عملیات نیروهای عراقی علیه اعضای داعش در روزهای منتهی به خروج اشاره کرده است.
در سطح عراق نیز یک تحول مهم همزمان با خروج آمریکا رخ داده است که برای اقلیم اهمیت دارد. بغداد در ابتدا پایان سپتامبر را با ضرب‌الاجل خلع سلاح گروه‌های مسلح پیوند زده بود، اما این ضرب‌الاجل عملاً تا ژوئن ۲۰۲۷ عقب افتاده است. این مسئله برای رسانه‌های آمریکایی و اروپایی یکی از مهم‌ترین نشانه‌های آزمون امنیتی عراق پس از خروج آمریکا محسوب می‌شود.
از نگاه اقلیم، مسئله دیگری نیز مطرح می‌شود که در ماه سپتامبر اهمیت بیشتری پیدا کردو آن اعلام یکپارچه‌سازی نیروهای پیشمرگه بود. وزارت امور پیشمرگه در سپتامبر اعلام کرد روند یکپارچه‌سازی و سازماندهی دوباره نیروها زیر نظر وزارتخانه به پایان رسیده است و این تحول با حمایت مستقیم ائتلاف به رهبری آمریکا انجام شده است. مسرور بارزانی نیز در مراسم این یکپارچه‌سازی، حمایت آمریکا و ائتلاف را از اصلاح ساختار پیشمرگه مورد تقدیر قرار داد. بنابراین اقلیم درست در آستانه خروج آمریکا، تلاش کرده است یکی از مهم‌ترین قابلیت‌های باقی‌مانده خود را از وابستگی حزبی به ساختار رسمی وزارت امور پیشمرگه منتقل کند.
با توجه به این مسائل، اقلیم کردستان در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ حامی نظامی خود به معنای نیروی نظامی مستقر، پایگاه عملیاتی، پشتیبانی رزمی نزدیک و سامانه‌های پدافند هوایی آمریکا را از دست داده است. پوشش AP، نیویورک‌تایمز، واشنگتن‌پست، فایننشال‌تایمز، دویچه‌وله و الجزیره همگی بر پیامد این بخش از خروج تأکید کرده‌اند.
اما اقلیم کردستان حامی سیاسی و امنیتی خود را به‌طور کامل از دست نداده است. دولت آمریکا می‌گوید رابطه دوجانبه ادامه خواهد یافت، آموزش و اطلاعات ارائه خواهد شد و مسئولان آمریکایی مانند تام باراک همچنان از کردها به‌عنوان شریک و دوست آمریکا یاد می‌کنند. مسعود و مسرور بارزانی نیز هر دو بر ادامه روابط امنیتی، سیاسی و نظامی با کشورهای عضو ائتلاف تأکید کرده‌اند.
به همین دلیل، آنچه در اول اکتبر برای اقلیم آغاز شده است، بیش از آنکه صرفاً «پساآمریکا» باشد، مرحله انتقال از یک رابطه مبتنی بر حضور نظامی آمریکا به رابطه‌ای است که در آن اقلیم باید امنیت زمینی خود را عمدتاً با پیشمرگه و هماهنگی با بغداد تأمین کند و در مقابل، برای اطلاعات، آموزش، تجهیزات و همکاری راهبردی همچنان به روابط خود با واشنگتن و دیگر کشورهای غربی تکیه کند. رسانه‌های معتبر جهان در دو روز اخیر همین انتقال را هسته اصلی مسئله دانسته‌اند. این مسئله همچنین با اظهارات چند ماه گذشته مقامات آمریکا مبنی بر تغییر رویکرد خود در خاورمیانه و تمرکز بر مسائل انرژی همخوانی دارد.
و شاید دقیق‌ترین توصیف از شرایط جدید اقلیم کردستان این باشد که آمریکا از اربیل خارج شده است، اما مسئله آمریکا برای اربیل تمام نشده است؛ اکنون پرسش اصلی این است که آیا رابطه جدید واشنگتن با بغداد و اربیل می‌تواند بخشی از قابلیت‌های امنیتی از دست‌رفته، به‌ویژه در حوزه پدافند هوایی، اطلاعات و بازدارندگی را در قالبی متفاوت و بدون حضور فیزیکی نظامی جبران کند یا خیر. این بخش هنوز پاسخ قطعی ندارد و خود رسانه‌های آمریکایی و اروپایی نیز در گزارش‌های دو روز اخیر درباره آن با قطعیت صحبت نکرده‌اند.
دیدگاه کاربران