کتاب خواندن واکسن مطمئن برای کودکان در برابر ناهنجاری ها

لرستانی علاوه بر اینکه تا کنون 80 عنوان کتاب برای کودکان نوشته و منتشر کرده است، از سال 67 با نشریات کودک و نوجوان صاحب نام کشور همکاری دارد. آثار این نویسنده کرمانشاهی در بسیاری از جشنواره ها درخشیده و به عنوان آثار منتخب معرفی شده است.

به مناسبت 18 تیرماه، روز ملی ادبیات کودک و نوجوان، با فریبرز لرستانی گفتگویی انجام داده ایم که خواندنش می تواند چراغ راهی برای افراد دغدغه مند در حوزه ادبیات کودک باشد.

-ادبیات کودک چگونه تعریف می شود و فرق آن با ادبیات بزرگسال در چیست؟

آنچه که ادبیات کودک و بزرگسال را از یکدیگر جدا می کند مخاطب آن است. این نوع ادبیات مانند داستان های گذشتگان که بیشتر جنبه تربیتی و آموزشی داشته و از بالا به کودکان نگاه می شد، نیست. ادبیات کودک یک مقوله کاملاً جداگانه و تخصصی از ادبیات بزرگسال است و با پیشکسوتانی مانند عباس یمینی شریف و مهدی آذر یزدی پایه گذاری شد. اما بعد از محمود کیانوش ادبیات کودک بسیار جدی تر شد و بحث آموزش به صورت مستقیم کاملاً منتفی گردید. ما در ادبیات کودک قصد آموزش مستقیم نداریم. در ادبیات کودک آنچه که در ذهن ما است کاملاً به صورت پنهان در شعر و داستان ارائه خواهد شد. ما بیشتر به خلاقیت، نوآوری، پرسش گری، جستجوگری، تفکر و اندیشیدن اهمیت می دهیم و سعی می کنیم کودک جهان خودش را بیشتر بشناسد، یاد بگیرد که بهتر ببیند، حس کند و حتی شهامت نوشتن را هم پیدا کند. در ادبیات کودک با توجه به مخاطب آن، سوژه ها، موضوعات، شیوه به کار بردن کلمات و نحوه بیان کاملاً با ادبیات بزرگسال متفاوت است.

-ادبیات چه نقشی در تربیت کودکان دارد؟

از آنجا که کودکان در تمام زمینه ها الگو پذیر هستند و ادبیات نیز تأثیر گذاری بسیار بالایی دارد - زیرا زبان آن شعر و داستان است و کار آن برانگیختن احساسات و تخیل کودک است - ، طبیعتاً تأثیر آنی در کودکان خواهد داشت. نویسنده باید مراقب باشد که در این شعر یا قصه چه حسی به کودک منتقل می کند و در اینجا رسالت شاعر و نویسنده کودک بسیار سخت تر می شود. یعنی در کنار شعر و داستان باید هم به طور تجربی با کودکان در ارتباط باشد و هم با روانشناسی رشد کودک آشنایی داشته باشد. بسیاری از ناهنجاری های اخلاقی مانند خشونت ها، اعتیاد و بسیاری معضلات اجتماعی دیگر که می تواند در بزرگسالی گریبان کودکان را بگیرد با ادبیات قابل پیشگیری است و ادبیات کودک سهم بسزایی در عدم بروز این ناهنجاری ها می تواند داشته باشد.

اگر نقش ادبیات کودک را کم رنگ دیده ایم برای آن است که وقت کمی را به آن اختصاص داده ایم. البته ادبیات کودک بدون هیاهو کار خود را کرده است و ما متوجه آن نشده ایم. معمولاً کسانی که بیشتر کتاب می خوانند شخصیت های آرام تری دارند و سعی می کنند به جای جنجال و هیاهو مشکلاتشان را با استدلال، منطق و تفکر حل کنند. ادبیات کودکان در رشد احساسات و تخیل کودک مانند احساسات بشردوستانه و همدلی نیز نقش مهمی ایفا می کند. کودکی که کتاب می خواند می تواند به راحتی از طریق کلمات با دیگران ارتباط دوستانه برقرار کرده و این کار باعث افزایش عزت نفس او می شود. کودکی که یاد گرفته شعر بخواند و قصه بگوید می تواند به راحتی در جمع صحبت کند و این کار باعث افزایش اعتماد به نفس و خودباوری او می شود. چنین کودکی در نوجوانی نیز می تواند به راحتی به پدیده ها و مسائل منفی نه بگوید و با بسیاری از مشکلات با بینش و تفکر برخورد می کند.

-چرا ادبیات کودک در کشور جایگاه خود را به درستی پیدا نکرده است؟

در حال حاضر سال ها است ادبیات کودک رشد خوبی داشته است. شاعران و نویسندگان کودک، ناشران حرفه ای و کسانی که دغدغه کودکان را دارند کار خود را به خوبی انجام داده و به اهمیت رسالت خود واقفند. شاید دولت وظیفه خود را کاملاً به درستی انجام نداده است. هر آنچه که ما برای کودکان سرمایه گذاری کنیم باز خواهد گشت. کشورهای پیشرفته در حال حاضر به شدت بر روی کتابخوانی و مهارت های اجتماعی کودکان تمرکز دارند. در این کشورها در سال های آغازین دبستان به جای حفظ کردن یک سری مطالب و بمباران اطلاعاتی شدن که در ایران شاهد آن هستیم، مهارت های اجتماعی به کودکان آموخته می شود. به نظر من دولت در بخش هایی کم کاری کرده است و خانواده ها نیز در این میان مقصرند. خانواده ها می توانند به جای این همه هزینه ای که صرف خرید تنقلات و چیپس و پفک می کنند برای کودکان خود کتاب بخرند. البته خانواده ها نیز متأسفانه آموزش ندیده اند و باز هم نمی توان بر آنها خرده گرفت. خانواده ها باید آموزش ببینند و ضرورت ادبیات کودکان برای والدین روشن شود. اگر دولت برنامه های خاصی برای والدین بگذارد، دست شاعران و نویسندگان کودک را باز بگذارد، از ناشران حرفه ای و نه ناشران بازاری حمایت کند و دست آنها را باز بگذارد و رسانه ها و آموزش و پرورش به کار کودک اهمیت دهند، شاهد رشد چشم گیری در حوزه ادبیات کودکان خواهیم بود.

-چه راهکارهایی برای علاقه مند کردن کودکان به کتابخوانی وجود دارد؟

اول باید ببینیم والدین خودشان چقدر دغدغه مطالعه و کتاب خوانی دارند. چقدر برای زندگی و پاسخ دادن به احساسات شخصی خودشان مطالعه می کنند و چقدر کتاب در زندگی آنها وارد شده است. در اینجا اولیا نقش بسیار مهمی دارند. حتی پژوهشگران به اهمیت صحبت با کودک در دوران جنینی و شعر خواندن و لالایی گفتن برای او پی برده اند و مشاهده کرده اند که جنین به این رفتارها واکنش نشان می دهد. به نظر من تمام آحاد جامعه باید به این امر توجه ویژه نشان دهند. بخش دیگر آن به این دلیل است که کودکان امروز سرگرمی های بسیار زیادی دارند. اینقدر کودکان در آموزشگاه ها و کلاس های مختلف مشغول هستند که وقت بازی کردن هم ندارند چه برسد به کتاب خواندن. از طرف دیگر شبکه های مجازی و وسایل الکترونیکی نیز مزید بر علت شده است. باید لذت کتاب خواندن را در بچه ها به مرور ایجاد کرد. لالایی گفتن، قصه خواندن والدین برای کودک و جمع شدن بچه ها دور یکدیگر و کتاب خواندن می تواند تأثیر زیادی در کتابخوانی داشته باشد. به نظر من پدر و مادر باید به دنبال چنین فضاهایی باشند و کودکان خود را به چنین فضاهایی عادت دهند تا علاقه به کتاب کم کم در آنها ایجاد شود.

-آیا کتاب های موجود در بازار می تواند از نظر جذابیت با بازی های دیجیتالی و فضای مجازی رقابت کند؟

واقعیت این است که کودکان به هیجان های آنی خیلی زود پاسخ می دهند. بازی های کامپیوتری و برنامه های موزیکال برای بچه ها جاذبه بسیار زیادی دارد. مگر کودکی که ذاتاً به کتاب خیلی علاقه داشته و روی آن نیز بسیار کار شده باشد. البته اگر هدف کار فرهنگی باشد از طریق همین فضای مجازی می توان بچه ها را با کتاب، قصه و شعر آشنا کرد و تخیل آنها را برانگیخت. البته شعر خوب و قصه خوب کارایی خودشان را داشته و تأثیر خودشان را دارند و ایران امروزه شاعران و نویسندگان بسیار خوبی دارد.

-مجله هایی که در کشور برای کودکان منتشر می شوند در حال حاضر چه جایگاهی دارند؟ این نشریات در افزایش علاقه کودکان به مطالعه چه اثری می توانند داشته باشند؟

در حال حاضر در کنار نشریاتی که کیفیت چندان بالایی ندارند نشریات کودک خوبی نیز در کشور وجود دارد که متأسفانه به دلیل گران شدن کاغذ بسیاری از نشریات بسته شده اند. اما نشریات بسیار خوبی مانند کیهان بچه ها، سروش کودک و نوجوان، مجلات دوست در کشور داریم که مختص کودک بوده و در ارتقاء ذوق ادبی کودکان این مرز و بوم نقش زیادی ایفا کرده اند. البته چون کار کودک یک کار تخصصی است باید از متخصصان امر در این مورد بهره برد. از آنجا که تنوع مطالب و تصاویر در مجلات بیشتر است، اگر کار خوب و تخصصی در زمینه مجلات کودک انجام شود -بیشتر مجلات و نشریه های کودک به نظر من خوب عمل کرده اند- می تواند نقش بسزایی در علاقه مند کردن کودکان به کتابخوانی کودکان داشته باشد.

-در مورد نشریه های مختص کودک در شهرستان ها چه نظری دارید؟

نشریه های مختص کودک در شهرستان بسیار کم و محدود و کمتر از انگشتان دست است و این بسیار مایه تأسف است. اگر ادبیات کودک در جامعه نهادینه شود و هر کس بخشی از نیازهای مخاطبان جامعه را با ایده های خاص خود برآورده کند به صدها شاعر و نویسنده کودک در هر شهر نیاز داریم.

-چرا گرایش به کار کودک در مقایسه با بزرگسال کمتر است؟

زیرا کار کودک در مقایسه با بزرگسال سخت تر است. یک بزرگسال برای اینکه بتواند برای کودک بنویسد باید ابتدا به دنیای کودکی خود بازگردد و تعداد واژگان محدودتری نیز در اختیار دارد. از طرف دیگر شاعران و نویسندگان کودک علی الخصوص در استان هیچ گونه حمایتی نمی شوند و فضایی برای دیده شدن ندارند.

-نویسندگان و شاعران کودک چه توقعی از مسئولان دارند؟

نویسندگان و شاعران معمولاً انسان های مادی نیستند که البته بحث مادی نیز برای بالا رفتن کیفیت کار بسیار مهم است. اما اینکه سالی یک بار یا دو بار به سراغ نویسندگان و شاعران کودک رفته و در تالاری برای بچه ها برنامه داشته باشند اصلاً کافی نیست و نتیجه و بازتابی ندارد. نویسندگان و شاعران کودک باید در رسانه های پر مخاطب مانند صدا و سیما و ارگان های مخصوص کودکان مانند کانون پرورش فکری و مخصوصاً آموزش و پرورش به صورت جدی حضور داشته باشند و از وجود آنها استفاده شود.

-نقش آموزش و پرورش در ایجاد علاقه به کتاب خواندن در کودکان و آشنایی دانش آموزان با نویسندگان و شاعران کودک چیست؟

امیدوارم که دولت و مردم به خصوص آموزش و پرورش که ارتباط زیادی با کودک و نوجوان دارد نقش جدی در کتابخوانی کودکان ایفا کنند و برای این کار برنامه ریزی نمایند. من بارها به کتابخانه های مدارس مراجعه کرده ام و دیده ام کتابی که مربوط به نوجوانان است در غرفه کودکان کلاس اول قرار دارد. کودک با دیدن این کتاب زده می شود. اینکه معلم ها چقدر به حوزه کتاب کودک علاقه داشته و در مورد آن اطلاعات دارند و چقدر به اهمیت مطالعه غیر درسی کودکان واقفند و اینکه چقدر شاعران و نویسندگان کودک به مدارس دعوت می شوند و با کودکان تعامل دارند نقش زیادی در علاقه مندی آنها به کتاب خواندن ایفا می کند.

بیش از 30 عنوان از کتاب های من مورد تأیید وزارت آموزش و پرورش قرار گرفته و بسیاری از کتابهای من در جشنواره رشد برگزیده شده اند، اما آموزش و پرورش چه اقدامی برای دیده شدن من و اینکه در دسترس کودکان باشم انجام داده است؟ کارهایی مانند مصاحبه، اهدای کتاب، گفتگو با کودکان، گفتگو با والدین و بسیاری موارد دیگر از جمله اقداماتی است که می توان برای افزایش سطح علاقه کودکان به کتابخوانی و ایجاد دغدغه مطالعه در کودکان و والدین انجام داد که متاسفانه هیچ یک از این اقدامات انجام نشده است و این یک ظلم جدی در حق نویسنده و شاعر کودک و خانواده ها و کودکان آنها است.

-والدین برای خرید کتاب کودک چه نکاتی را باید در نظر بگیرند؟

متأسفانه روی آگاهی عمومی کتاب ها برای والدین کار چندانی صورت نگرفته است. من بارها مشاهده کرده ام که در یک کتاب فروشی والدین مجدداً به سراغ کتاب های تقویت هوش برای کودک رفته و بیشتر انتخاب ها احساسی و هیجانی است. والدین مدام به دنبال هوشمند سازی کودکان هستند. اطلاعات تا برای کودک درونی نشود و کودک با آن زندگی نکند نتیجه ای از آن نخواهد گرفت. بنابراین مجدداً تأکید می کنم که شاعران و نویسندگان کودک باید در دسترس خانواده ها باشند و در مورد ویژگی های یک داستان خوب، یک شعر خوب، یک داستان علمی یا بازنویسی خوب برای والدین توضیح دهند. به عنوان مثال در حال حاضر افسانه های مشهور جهان مانند گربه چکمه پوش یا داستان های هانس کریستین اندرسن را با تصویرگری های بسیار کارتونی و سطحی و نثرهای خیلی سنگین بازنویسی می کنند که کودک از آنها فراری می شود. زیرا ناشر نه به مؤلف و نه به تصویرگر مبلغی پرداخت نمی کند بنابراین از تصویر های کامپیوتری استفاده می شود و ترجمه هایی با نثر بسیار سنگین و کتابی با تصویر های سطحی به دست خانواده ها می رسد. حداقل خانواده ها با ناشران و نویسندگان خوب آشنا باشند و بعد اقدام به خرید کتاب کنند و در مورد این مسئله هیجانی عمل نکنند. این وظیفه خانواده ها است که کتاب خوب برای کودکان خود فراهم کنند و آن را در اختیار بچه ها قرار دهند. نکته دیگر اینکه والدین در انتخاب کتاب به کودک کمک کنند و او را در انتخاب کتاب به حال خود وانگذارند.

-لطفا در پایان این گفتگو، از مهمترین ویژگی کودکان کتابخوان بگویید.

در پایان باید بگویم کودکانی که کتاب می خوانند با خودشان و با دنیا در آشتی هستند و سرشار از عواطف انسانی می باشند و با بقیه بسیار متفاوت هستند.