ضرورت بازاندیشی در سیاستگذاری شهری در کرمانشاه / دکتر امید منصوری
خبرگزاری کردپرس _ امروزه در ادبیات مدیریت و برنامهریزی شهری کرمانشاه، مکرراً از ضرورت ارتقای «فرهنگ شهروندی» سخن به میان میآید. در نگاه سنتی و مسلط، فرهنگ شهروندی اغلب به مجموعهای از تکالیف، الزامات اخلاقی و رفتارهای تجویزی مانند تفکیک زباله، رعایت قوانین ترافیکی و حفظ اموال عمومی تقلیل داده میشود. در این رویکرد، شهروند به مثابه «مشتری» یا «مصرفکننده» خدمات شهری دیده میشود که در قبال پرداخت عوارض، باید رفتاری هنجارمند و مطیع داشته باشد. اما چرا این الگوهای تجویزی غالباً در ایجاد جامعه مدنی پویا و مسئولیتپذیر ناکام میمانند؟ پاسخ را باید در یک حلقه مفقوده جستوجو کرد: بازاندیشی در نسبت حق و وظیفه شهروندی در زندگی شهری.
بر این اساس، شهروندبودن همزمان که وضعیتی حقوقی یا وظیفهای مدنی است، فرآیند فعال مشارکت در ساخت و دگرگونی شهر نیز هست. بدون تحقق پیششرطهای لازم که حول مفهوم حق[۱] میگردند و در ادامه به آن میپردازیم، مطالبه فرهنگ شهروندی از ساکنان، مطالبهای یکطرفه و چالشبرانگیز خواهد بود. منتهی باید این را مدنظر داشت که در آغاز فرهنگ شهروندی راستین را نمیتوان با آموزشهای دستوری یا بازیهای رسانهای و تبلیغات مبتنیبر تهییج و انگیزه، آنچنان که اکنون رایج است نهادینه کرد، آن هم در شهری چون کرمانشاه که در آن با تنوعی از فرهنگها، شیوههای زندگی و شکافهای اساسی در سبکهای زندگی، برمبنای فضاهای زیستی شهری دارای تضاد مواجهیم. حال آنکه گام بنیادی در مسیر فرهنگ شهروندی، از پیششرطهایی میگذرد که در این حوزه به آنها توجه نمیشود یا در اولویتبندیها، جایگاه رکین آنها رعایت نمیشود. این پیششرطها عبارتند از: حس تعلق، عاملیت و عدالت فضایی.
ایجاد امکانهای مشارکت: گذار شهروندی از تماشاچی به کنشگر
نخستین و کلیدیترین پیششرط فرهنگ شهروندی، تحقق «امکانهای مشارکت» در تصمیمگیریهای شهری است. آنچه در حال حاضر تحت سیطره رویکردهای تکنوکراتیک (فنسالارانه) و سرمایهمحور اداره میشوند و در شهر کرمانشاه نیز اغلب موجب مقاومت در برابر پروژههای شهری میشود و اغلب تصمیمسازان پیامدهای آن را ارزیابی نکرده و بهراحتی از کنار پیامدهای اجتماعی پروژههای عمرانی و کالبدی میگذرند. در این چارچوب، شهروندان معمولاً در نقش تماشاچیان تصمیماتی هستند که در پشت درهای بسته گرفته میشود. وقتی پروژههای بزرگ شهری، تغییر کاربری فضاهای سبز یا طراحی پیادهراهها بدون دخالت و نظر ساکنان محلی انجام میشود، نوعی «بیگانگی فضایی» شکل میگیرد.
از جمله این پدیدهها در شهر کرمانشاه، پروژههای بزرگی چون منوریل یا ایجاد فضاهای شهری برای سکونت جمعیتهای فقیر شهری و انتقال آنان به سایتهای شهری خارج از شهر است که در آنها، هیچ مشارکتی، حتی در حد نظرخواهی از آنان انجام نشده است. درنتیجه، پیامدهای این پروژهها امروز در قالب بیتفاوتی شهری یا حاشیهنشینشدگی مضاعف با آسیبهایی بسیار شدیدتر نسبت به محلات حاشیهنشین کلاسیک کرمانشاه بروز کرده است. مثلاً سنجیده نشد که این جمعیت فرستادهشده به مسکن مهر سجادیه، آیا آماده زندگی آپارتماننشینی، آن هم در چنین وضعیت آشفتهای که در حاشیه محلاتی حاشیهنشینشده همچون آریاشهر یا مرادآباد و…، هستند یا خیر؟ این همان پدیده جدیدی است که ما نام آن را «حاشیهنشینشدگی مضاعف» نامیدهایم و هنوز به پیامدهای آن، از جمله شیوههای ادغام در شهر یا سازوکارهای طرد آنها از زندگی شهری سنجیده نشده است و توجهی هم به آنها نشده است. در چنین بستری، فرهنگ یا حقوق شهروندی، نمیتواند نهادینه شود؛ زیرا ساکنان این محلات در وضعیتی پیشاشهروندی زیست میکنند.
فرهنگ شهروندی زمانی متولد میشود که شهروند احساس کند صدای او شنیده میشود و بر سرنوشت محیط زندگی خود اثرگذار است. مشارکت نباید به صندوقهای رأی دورهای یا نظرسنجیهای تشریفاتی محدود شود؛ بلکه باید ساختارهایی برای مشارکت مستقیم و از پایین به بالا (مانند شوراهای محلی واقعی و بودجهریزی مشارکتی) فراهم آید. وقتی فرد در فرآیند تولید فضا عاملیت داشته باشد، نسبت به حفظ و نگهداری آن فضا نیز احساس مسئولیت میکند. کنشگری مدنی، برآمده از احساس اثرگذاری است، نه حاصل دستورالعملهای اداری.
حس تعلق به فضاهای شهری و زندگی شهروندی
دومین اصل، «حس تعلق به فضاهای شهری» است. این حس تعلق که با ایجاد شرایط دسترسی به فضاها ممکن میشود، متمایز از مالکیت خصوصی است؛ دسترسی یعنی حق استفاده از فضاهای شهری برای برآوردن نیازهای خلاقانه، اجتماعی و زیستی انسانها. شهر نباید به فضایی برای عبور و مرور، کار و خرید (کارکردهای سرمایهدارانه) تقلیل پیدا کند، بلکه باید فضایی برای بازی، تعامل، هنر و زیستن باشد. تجربه زیستن در شهرهای توسعهیافتهتر ایران، ازجمله اصفهان، شیراز یا تبریز که از نظر شاخصهای تعلق و مشارکت زیستی شهروندان و درنتیجه فرهنگ شهروندی در سطح مطلوبی قرار دارند، دقیقاً ریشه در امکانهای فضایی، همچون فضاهای فراغت، ایجاد خاطره جمعی و باهمبودنی دارد که دسترسی و حس تعلق فضایی به ساکنان آنها داده است. میدان امام اصفهان، فضاهای حول ارگ کریمخان شیراز و… دقیقاً فضاهای شهری برای ایجاد خاطرات جمعی و حق دسترسی فضاهای شهری برای شهرونداناند. بر این اساس، مردم اصفهان نظافت شهری را همچون جان خود پاس میدارند.
حال آنکه اگر فضاهای عمومی شهر به تسخیر خودروها، نمادهای مصرفگرایی یا خالی از فضاهای نمادین گردهمآیی درمیآیند یا آنچنان که در گتوهای شهری کرمانشاه در حواشی شهر، رخ میدهد، ارتباطی به تجربه روزمره و حتی تاریخی یا همان خاطرات جمعی گذشته ساکنان آنجا نداشته باشد، فضای چندانی برای حضور آزادانه و بدون هزینه شهروندان باقی نمیماند. فرهنگ شهروندی در بستری از «تعلق خاطر به فضا» رشد میکند. وقتی جوانی نتواند در محله خود فضایی برای ورزش، تفریح یا گفتگو بیابد، پیوند عاطفی او با شهر گسسته میشود. حق به دسترسی به این معناست که ساکنان، شهر را خانه دوم خود بدانند. این حس تعلق، قویترین ضمانت برای خودکنترلی رفتاری، کاهش آسیبهای اجتماعی و مراقبت داوطلبانه از محیط زیست شهری است. ما چقدر تلاش کردهایم فضای طاقوهسان را برای زیست روزمره آماده کنیم؟ تفاوت ما با همدان در تولید خیابانهای پیادهرومحور در چه حدی است؟ چرا اولویت ما هنوز منوریل است؟ اینها قابل تأملاند.
بهرسمیتشناختن تفاوتها: کثرتگرایی و تساهل اجتماعی
یکی از بزرگترین چالشهای شهر کرمانشاه، برخورد آرا، فرهنگها و سبکهای زندگی متفاوت در این جغرافیای شهری مشترک و ایجاد شرایط ادغامپذیری این تفاوتهاست. زندگی شهری، نیازمند پذیرفتن حق متفاوتبودن و پذیرفتهشدن، خصوصاً در شهر کرمانشاه با این طیف گسترده از تنوع فرهنگی (مذهبی، قومی، زبانی و…) است. در چنین شهری، فضاها باید به گونهای طراحی و مدیریت شوند که گروههای به حاشیهراندهشده (معلولان، اقلیتها، سالخوردگان، کودکان و قشر کمدرآمد)، تنوعات فرهنگی و… بتوانند بدون ترس از طرد شدن یا قضاوت، در آن حضور یابند.
فرهنگ شهروندی بدون «فرهنگ مدارا و تساهل» تصورناپذیر است. فضاهای عمومی فراگیر و همهشمول، مدرسههای آموزش رواداری هستند. وقتی پارکها، میدانها و وسایل حملونقل عمومی فضایی امن برای حضور همه طیفهای جامعه فراهم میکنند، شهروندان به طور غیرمستقیم یاد میگیرند که با تفاوتها کنار بیایند و همزیستی مسالمتآمیز را تمرین کنند. انحصار فضا به نفع یک گروه خاص، نتیجهای جز قطبیشدن جامعه و خشم پنهان شهری نخواهد داشت.
عدالت فضایی: بستر مادی اخلاق شهروندی
نمیتوان از فردی که در محلهای حاشیهای، بدون دسترسی به آب سالم، فضای سبز، پیادهروی مناسب و سیستم حملونقل کارآمد زندگی میکند، خواست که همان رفتارهای مدنی را بروز دهد که شخص ساکن در مناطق توسعهیافته و مرفه نشان میدهد. عدالت فضایی به معنای توزیع عادلانه منابع، خدمات و فرصتهای شهری در پهنه جغرافیاست. اکنون ما با نوعی تمرکز امکانات آموزشی، سرگرمی و رفاهی و… در محلاتی چون ۲۲ بهمن و فردوسی مواجهیم، درحالی که ساکنان محلات دیگر، خصوصاً جوانان و نوجوانان، خاطرات جمعی خود را در این محلات تولید میکنند و کمتر تجربه مشترکی از زیست در محلات خود دارند.
این وضعیت که میتوان آن را نابرابری شدید فضایی نامید، به حس تبعیض و طردشدگی دامن میزند. در چنین شرایطی، رفتارهای خرابکارانه (وندالیسم) یا بیتفاوتی نسبت به قوانین شهری، شکلی از خودبیگانگی و نوعی اعتراض ناخودآگاه به ساختار ناعادلانه شهر به خود میگیرد. نمونه این امر، صدماتی است که با بازگشت دوباره اتوبوسهای شهری عمومی به این خدمات عمومی وارد شد و در آغاز استفادهکنندگان به صندلیها و … صدمه میزدند، حال آنکه این خدمات به نفع آنان بود. بنابراین، توزیع عادلانه امکانات شهری، زیرساخت مادی و اخلاقی لازم برای شکلگیری فرهنگ شهروندی یکپارچه است. یا آنکه بسیاری از ساقیان مواد مخدر یا محرکی چون گل و ماریجوانا و … در محله نوبهار، جوانان و نوجوانان محلات حاشیهنشینشده هستند.
عدالت فضایی به شهروندان نشان میدهد که شهر به یک اندازه به همه آنها تعلق دارد و این خود مولد تعهد متقابل خواهد بود.
نتیجه؛ بازتعریف رابطه میان حق و وظیفه
در تحلیل نهایی، رابطه میان «حق» و «فرهنگ شهروندی» بهعنوان نوعی «وظیفه»، رابطهای متقابل است. فرهنگ شهروندی پایدار را نمیتوان بدون اعطای حقوق اساسی شهروندان بر فضا، تزریق یا تحمیل کرد. اگر خواهان شهروندی هستیم که به اموال عمومی آسیب نمیزند، ابتدا باید به او حق دسترسی، تعلق و لذت بردن از آن اموال را بدهیم که منوط ایجاد شرایط مشارکت است؛ اگر شهروندی میخواهیم که در امور محله مشارکت کند، ابتدا باید حق تصمیمگیری و دخالت او را به رسمیت بشناسیم؛ اگر به دنبال شهروندی هستیم که به قوانین و همشهریانش احترام میگذارد، باید ابتدا عدالت فضایی و حق بر تفاوت او را در کالبد شهر متجلی کنیم. تأکید صرف بر وظایف شهروندان بدون اعطای حقوق واقعی، شهروند را به «رعیتی شهری» تبدیل میکند که از روی اجبار یا جریمه قوانین را رعایت میکند. در مقابل، پیوندزدن فرهنگ شهروندی به اصولی که گفته شد، افق جدیدی را میگشاید که در آن، شهروند دیگر ناظری منفعل نیست، کنشگری اخلاقمدار، آفریننده و نگهبان فضای شهری است که خود در ساختن آن سهم داشته است.
منابع
Lefebvre, H. (2000). Writings on Cities, Translated by Eleonore Kofman and Elizabeth Lebas, Massachusetts: Blackwell Publishers.
[۱]. the Right
منبع: نامه فرهنگ رازی
دیدگاه کاربران