نچیروان بارزانی در بغداد به‌ دنبال چیست؟

کردپرس: نچیروان بارزانی نخست وزیر وقت اقلیم کردستان، پس از رفراندوم استقلال در 25 سپتامبر 2017 که به گفته ناظران و تحلیل گران سیاسی عراق و منطقه، موجودیت اقلیم کردستان را تا لبه پرتگاه فروپاشی و نابودی دستاوردهای سیاسی و اقتصادی 30 ساله کردها در عراق برد، به عنوان مأمور عادی سازی روابط اقلیم کردستان با دولت مرکزی عراق و جامعه جهانی، اقدامات و تلاش های بسیاری را انجام داد و پس از انجام موفقیت آمیز این مأموریت خطیر؛ این بار در کسوت عالی ترین مقام اجرایی، یعنی ریاست اقلیم کردستان عراق، در اولین سفر، راه بغداد را در پیش گرفت، تا به همگان اعلام کند معتقد و پایبند به اظهارات چند ساله اخیر خویش می باشد که همیشه بغداد را عمق استراتژیک سیاست کردستان توصیف می کرد.

نچیروان بارزانی در حالی بغداد را به عنوان اولین ایستگاه سفرهای خود برگزید که نه تنها کسوت عالی تر و با اختیارات بیشتری داشته، بلکه تجربه با ارزش چهار سال پرتنش و مدیریت بحران های سیاسی و اقتصادی داخلی و عادی سازی روابط خارجی به ویژه با دولت مرکزی عراق را با خود دارد.

بغداد، فرصت یا تهدید؟

طی نزدیک به سه دهه اخیر که جنبش سیاسی – نظامی کردها در عراق علیه دیکتاتوری وقت به تشکیل اقلیم خودمختار و نیمه مستقل انجامید و پس از آن نیز با سیاست ورزی در مرحله پسا صدامی، توسعه سیاسی و اقتصادی و گسترش چشمگیر روابط عراقی، منطقه و جهانی را به خود دید؛ همیشه آن چه که بر روابط کیان سیاسی کردی در شمال عراق و دولت مرکزی و احزاب و ائتلاف های سیاسی مختلف عراق حاکم بود، "بی اعتمادی" و "دیگر هراسی" دوجانبه بود. هر چند کردها سیاست ورزی در بغداد را پس از سال 2003 در پیش گرفتند، اما در مجموع همیشه بغداد را به عنوان تهدیدی علیه موجودیت و کیان سیاسی و فدرالی خود می دیدند و طرف مقابل نیز همان رویکرد و نگاه را به کردها داشت. همین موضوع و سایه بغداد هراسی و کردستان هراسی بر روابط فی مابین موجب فراز و فرودهای بسیار در روابط پر از تنش میان طرفین شد که در مقاطعی به صف آرایی و مقابله نظامی در دوران پسارفراندوم نیز کشیده شد.

سیاسیون و افکار عمومی اقلیم کردستان در جریان رویدادهای پسا رفراندوم و 16 اکتبر 2017 که طی آن، دولت مرکزی عراق با عنوان حاکمیت قانون و جابجایی نیرو با همراهی و تائید دول خارجی به مناطق مورد مناقشه و به ویژه کرکوک بازگشت؛ این واقعیت را به خوبی درک کردند که نظم کنونی در روابط بین الملل اجازه جدایی کردستان از عراق را نخواهد داد.

نچیروان بارزانی نخست وزیر وقت اقلیم کردستان در دوران اوج گرفتن تنش ها میان اقلیم کردستان و عراق، با در پیش گرفتن سیاستی خردمندانه و اعتدالگرایانه و به دور از افراط گرایی، موجب شد تا تمامی پل های ارتباطی میان اقلیم کردستان و دولت مرکزی عراق فرو نریزد و به دلیل پیشینه سیاسی و جایگاهی که در سطح عراق، منطقه و جهان داشت، مأموریت احیا جایگاه اقلیم کردستان و عادی سازیی روابط با بغداد و جامعه جهانی را بر عهده گرفت.

وی در مقطع جدید، بارها بر این امر تأکید کرد که بغداد برای کردها در عراق عمق استراتژیک و فرصت محسوب می شود و نباید آن را تهدید به شمار آورند و باید پایتخت عراق را تبدیل به میدان دفاع از حقوق کردها در چارچوب قانون اساسی کنند.

دوران جدید پس از مقطع پرتنش میان اقلیم کردستان و دولت مرکزی عراق نیازمند زدودن نگاه بغداد هراسی و کردستان هراسی در اقلیم و عراق بود. با سیاست ورزی حکیمانه نچیروان بارزانی در دوران نخست وزیری و همچنین در منصب ریاست اقلیم کردستان و از سوی دیگر بر سر کار آمدن روسایی کار آزموده و اعتدال‌گرا در بغداد در مناصب نخست وزیری "عادل عبدالمهدی"، ریاست جمهوری "برهم صالح" و ریاست پارلمان "محمد حلبوسی" رسیدن به این هدف بیش از هر زمان دیگری آسان می نماید.

چرایی انتخاب بغداد به عنوان اولین ایستگاه سفرهای رئیس جدید اقلیم کردستان

از نگاه رئیس جدید اقلیم کردستان، کردها در بغداد میهمان نیستند، بلکه باید خود را صاحب خانه دانسته و با سیاست ورزی و عملگرایی، تلاش کنند به عنوان نیرویی مهم و تاثیرگذار در معادلات سیاسی، نقش آفرینی کنند و اجازه ندهند برخی جریانات سیاسی عربی از غیاب کردها در بزرگترین میدان سیاسی عراق بهره برده و فضا را بر آن ها تنگ و در چارچوب منافع شخصی و حزبی موجبات تنش آفرینی میان دولت مرکزی و اقلیم را فراهم آورند.

از سوی دیگر، طی چند سال اخیر و به ویژه در مقطع پسا رفراندوم همه کشورهای دوست و همکار اقلیم کردستان، در دیدارها و موضع گیری های رسمی، آدرس بغداد را برای حل مشکلات اقلیم کردستان به رهبران کُرد می دادند و با این پیام صریح بر وجود اقلیم کردستانی مقتدر در چارچوب عراقی یکپارچه در راستای حفظ توازن در این کشور تأکید می کردند. واقعیت موجود و رویکرد سیاسی نچیروان بارزانی و تجربه چند سال پرتنش گذشته، بغداد را تبدیل به مناسب ترین گزینه برای اولین ایستگاه رئیس جدید اقلیم کردستان کرد تا وی از فرصت ایجاد شده برای کردها با روی کار آمدن رهبران اصلاح طلب و اعتدالگرا که بیشترین و مسالمت آمیزترین روابط را با کردها دارند و در مقطعی که خود نیز عالی ترین و قدرتمندترین مقام سیاسی و نظامی اقلیم است نهایت بهره را ببرد و از سوی دیگر، پیامی روشن به عراق و جامعه جهانی ارسال کند مبنی بر این که دوران جدیدی از روابط کردها با بغداد در چارچوب عراقی یکپارچه آغاز شده است.

اهمیت سفر نچیروان بارزانی به‌ بغداد

نچیروان بارزانی در مقطعی ریاست اقلیم کردستان را در دست گرفته‌ است که‌ با پرونده های معوقه و لاینحل و گره های فروبسته فراوانی در روابط با بغداد روبرو است.

نفت و بودجه‌

نفت یکی از مهم ترین، سرنوشت سازترین و حساس ترین پرونده‌ های پیش روی نچیروان بارزانی است. وی که‌ خود از معماران سیاست نفتی کردستان و در پیش گرفتن استقلال اقتصادی از سال 2014 به‌ بعد بود، هم اکنون و در کسوت جدید در تلاش است این پرونده‌ مناقشه‌ برانگیز را با بغداد به‌ نتیجه‌ برساند.

با روی کار آمدن دولت عادل عبدالمهدی در بغداد و رویکرد جدید حزب دمکرات کردستان (پارتی) پس از سپری کردن یکی از بحرانی ترین دوران های سیاسی خود، از آغاز تأسیس و بازیابی جایگاه‌ در نتیجه‌ انتخابات پارلمانی در عراق و اقلیم کردستان، توافقی میان کردها و دولت جدید بر سر نفت و بودجه‌ سال 2019 عراق حاصل شد، که‌ دستاورد بزرگی برای کردها به‌ شمار می رفت. در قانون بودجه‌ بر پرداخت سهم اقلیم کردستان در مقابل تحویل روزانه‌ 250 هزار بشکه‌ نفت به‌ دولت مرکزی تأکید شده‌ است و تاکنون دولت عبدالمهدی به‌ تعهدات خود پایبند بوده‌ است، اما از آغاز سال تاکنون اقلیم کردستان بدون ارائه‌ دلیلی قانع کننده‌ یک بشکه‌ نفت را هم تحویل بغداد نداده‌ است. در قانون بودجه‌ سال جاری عراق پرداخت حقوق کارمندان دولت و نیروهای پیشمرگ نیز گنجانده‌ و علیرغم این که‌ در این قانون آن را از موضوع نفت و پایبندی اربیل به‌ قانون تفکیک کرده‌ اند، اما این احتمال وجود دارد نخست وزیر تحت فشار برخی احزاب و فراکسیون های پارلمانی، مجبور به‌ قطع بودجه‌ و حقوق کارمندان و نیروهای پیشمرگ شود، موضوعی که‌ موجب نگرانی نمایندگان و افکار عمومی و شماری از رهبران سیاسی اقلیم کردستان شده‌ است.

همزمان در آینده‌ نزدیک دادگاه‌ فدرال عراق جدیدترین نشست خود بر سر پرونده‌ استخراج و صادرات نفت اقلیم کردستان که‌ انتظار می رود نشست نهایی باشد را برگزار می کند. نشست های دادگاه‌ فدرال برای بررسی این پرونده‌ طی سالیان اخیر و از 2012 که‌ این پرونده‌ گشوده‌ شده‌ است، در مقاطع مختلف و در نتیجه‌ توافق های سیاسی مقامات اقلیم کردستان با مقامات عراقی به‌ تعویق افتاده‌ است و به‌ گفته‌ غالب محمد نماینده‌ مجلس عراق در گفتگو با کردپرس احتمال تعویق چند باره‌ و مسکوت گذاشتن این پرونده‌ پس از دیدار بارزانی از بغداد قوی است.

کرکوک و مناطق مورد مناقشه‌

از سوی دیگر، پرونده کرکوک و مناطق مورد مناقشه میان اربیل و بغداد همچنان باز است و تغییر نسبی موازنه قدرت پس از 16 اکتبر 2017 به زیان کردها در آن ها، یک اهرم فشار مهم و تاثیرگذار را از اربیل ستانده و رهبری اقلیم کردستان در مقطع کنونی مذاکرات با دولت عبدالمهدی و تلطیف اوضاع و دیپلماسی را تنها راه‌ پیش روی کردها در احیا نسبی جایگاه‌ کردها در این مناطق و زمینه‌ سازی برای بازگشت نیروهای پیشمرگ به‌ این مناطق می بیند.

یکی از موضوعات دیگر مربوط به‌ کرکوک، صادرات نفت این استان می باشد. پس از اعمال تحریم های آمریکا علیه‌ ایران و توقف صادرات نفت کرکوک به‌ ایران، تنها کریدور توسعه‌ صادرات نفت کرکوک، اقلیم کردستان و خط لوله‌ نفتی اقلیم کردستان به‌ ترکیه‌ است. نچیروان بارزانی پیش تر اعلام کرده‌ بود که‌ دو بار به‌ نخست وزیر عراق پیشنهاد صادرات نفت کرکوک از طریق اقلیم کردستان را داده‌ است، اما پاسخی دریافت نکرده‌ است. موفقیت بارزانی در این امر می تواند درآمد چشمگیری را عاید اقلیم کردستان کند و وزنه‌ سیاسی و قدرت چانه‌ زنی کردستان نیز در مقابل بغداد در چنین حالتی افزایش خواهد یافت.

نرمش اقلیم کردستان در مقابل بغداد در موضوع نفت در دوران ریاست نچیروان بارزانی بر اقلیم کردستان محتمل می نماید. هدف از چنین نرمشی نیز حفظ جایگاه‌ و قدرت دولت عادل عبدالمهدی در مقابل مخالفانش می باشد، اما بارزانی در این موضوع بر تصویب قانون نفت و گاز در مجلس عراق با توافق اربیل – بغداد پافشاری خواهد کرد.

بهره‌گیری از جایگاه‌ سیاسی و قانونی برهم صالح در بغداد

حزب دمکرات کردستان از زمان شکست در کارزار با اتحادیه‌ میهنی کردستان در انتخاب رئیس جمهور عراق در مجلس این کشور، برهم احمد صالح را به‌ عنوان رئیس جمهور منتخب، بایکوت کرده‌ و تداوم اختلاف دو حزب مذکور بر سر این موضوع، جایگاه‌ کردها در بغداد را نسبت به‌ گذشته‌ ضعیف تر کرده‌ بود، اما پس از دعوت رسمی صالح از سوی بارزانی برای شرکت در‌ مراسم تحلیف ریاست اقلیم و ورود نمادین و حضور وی در کنار مسعود بارزانی در مراسم تحلیف، موجب آغاز فصل تازه‌ ای از روابط میان آن ها و بالطبع با اتحادیه‌ میهنی شد. نچیروان بارزانی در بغداد با رئیس جمهور نیز دیدار داشت و می رود تجربه‌ همکاری و همراهی مسعود بارزانی به‌ عنوان رئیس اقلیم کردستان و جلال طالبانی رئیس جمهور فقید عراق برای سیاست ورزی در بغداد و دفاع از حقوق کردها در عراق تکرار شود.

در پایان نباید تلاش نچیروان بارزانی در تثبیت جایگاه‌ و قدرت خود در منصب ریاست اقلیم کردستان و در دست گرفتن و مدیریت همه‌ پرونده‌ های مذکور و سرنوشت ساز در دوران نخست وزیری مسرور بارزانی را از نظر دور داشت.

نتایج اولین سفر نچیروان بارزانی به‌ بغداد پس از تصدی منصب ریاست اقلیم کردستان در آینده‌ روابط فی مابین و بر معادلات سیاسی در اقلیم کردستان و نقش آفرینی کردها در پایتخت عراق تاثیرگذار خواهد بود و طی روزها و ماه‌ های آینده‌ شاهد آشکار شدن نتایج این سفر خواهیم بود.

حسن صالحی – سرویس عراق و اقلیم کردستان