واقعیات «تراریخته»، از تردید تا تایید

به گزارش کردپرس؛ این روزها شاهد قرار گرفتن انواع محصولات غذایی تراریخته از برنج گرفته تا انواع روغن های خوراکی در پیشخوان مغازه ها برای عرضه هستیم. این محصولات از سال 2004 وارد بازار مصرف ایران شد و از آن زمان تاکنون مخالفان و موافقان بسیاری در راستای بایدها و نبایدهای توزیع و مصرف این نوع محصولات در جامعه، داد سخن داده اند.

در حالی که وزارت بهداشت اعلام کرده است که با هر طرحی که بخواهد ژنتیک محصولات را دستکاری کند مقاومت خواهد کرد، وزارت جهاد کشاورزی به دنبال تصویب طرحی برای کشت محصولات تراریخته در داخل کشور است. در همین راستا خبرنگار کردپرس در خصوص بایدها و نبایدها و واقعیات و گمانه زنی ها درباره این محصول با «ناصر عجمی»، دانشجوی دکترای ژنتیک پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی مشهد به واکاوی این موضوع پرداخته است.

*تراریخته چیست؟

بر اساس تعریف سازمان بهداشت جهانی (WHO)، موجودات تغییر یافته ژنتیکی(Genetic modified organisms [GMO]) به موجوداتی (شامل گیاهان، جانوران یا موجودات میکروسکوپی) گفته می شود که ماده ژنتیکی آنها (DNA)به طریقی تغییر یافته که در طبیعت از راه جفتگیری و/یا نوترکیبی طبیعی روی نمی دهد. به طور مشابه سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل (FAO) و اتحادیه اروپا یک محصول GMO را به عنوان محصولی که "به طور طبیعی از طریق جفت گیری و/ یا نوترکیبی طبیعی ایجاد نمی­شود" تعریف می­نماید. غذاهای GM یا ترانسژنیک به محصولاتی گفته می­شود که از گیاهان یا جانوران تغییر یافته ژنتیکی تولید می شوند. لازم به ذکر است که در ایران برای این موجودات، عنوان تراریخته به کار برده می­شود.

* تاریخچه ای کوتاه در رابطه با مواد غذایی تراریخته؟

امکان ایجاد محصولات تراریخته به این واقعیت برمی­گردد که در سال 1944 دانشمندان دریافتند که ماده ژنتیکی می­تواند بین گونه های مختلف انتقال یابد. البته در مسیر علم مدرن ژنتیک انقلابات علمی متعددی رخ داده است که راه را برای دست یافتن به دستاوردهای امروزی فراهم نموده است. از کشف ساختار مارپیچ دوگانه DNA در سال 1953 گرفته تا کشف کدهای ژنتیکی و نحوه تولید پروتئین­ها در سال 1963و همچنین ظهور تکنولوژی DNA نوترکیب در سال 1973 که طی آن قابلیت انتقال مولکول­های DNA مهندسی شده از طریق ژنتیک مشخص گردید.

نخستین گیاهان تراریخته (تنباکو و گل اطلسی مقاوم به آنتی­بیوتیک) در سال 1983 تولید شدند. برای اولین بار دانشمندان چینی در سال 1990 نخستین تنباکوی تغییر یافته ژنتیکی را تجاری سازی نمودند. در ایالات متحده برای نخستین بار در سال 1994 گوجه فرنگی تراریخته با ویژگی دیررس بودن مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) قرار گرفت و وارد بازار این کشور شد. تا کنون محصولات زراعی تراریخته متعددی از جمله کلزا با ترکیب روغن تغییر یافته، پنبه و سویای مقاوم به علف کش­ها مورد تأیید FDA قرار گرفته است. از محصولاتی که در حال حاضر در بازارهای جهانی وجود دارد می­توان به سیب زمینی، بادمجان، توت فرنگی، هویج اشاره نمود. انتظار می­رود بازارهای جهانی در آینده نزدیک، بسیاری از محصولات دیگر را نیز به خود ببیند. در ایران برای نخستین بار در سال 2004 «برنج طارم مولایی» تراریخته در ابعاد صنعتی تولید گردید. البته محصولات ترایخته محدود به گیاهان نمی­باشند. به عنوان مثال می­توان به استفاده از پروتئین ترشح شده از غده هیپوفیز به نام سوماتوتروپین گاوی برای افزایش تولید شیر در گاوهای شیری اشاره نمود که در سال 1993 مورد تأیید FDA قرار گرفت.

*محصولات ترایخته چه مزایایی می­توانند داشته باشند؟

فواید محصولات تراریخته را می­توان در پنج حوزه کشاورزی، اقتصادی، تغییر ترکیب شیمیایی مواد غذایی، فرآوری غذایی، اهداف درمانی مورد بررسی قرار داد.

قبل از بررسی فواید محصولات تراریخته در حوزه های ذکر شده، لازم است به چرایی اجتناب ناپذیر بودن استفاده از فناوری‌های جدید برای بهبود کیفیت و افزایش تولید مواد غذایی اشاره شود. جمعیت حال حاضر جهان بیش از 7 میلیارد نفر می باشد و با توجه به الگوی رشد جمعیت در جهان، انتظار می­رود در سال 2050 جمعیت زمین حدوداً به 10 میلیارد نفر برسد. از طرف دیگر در بسیاری از کشورهای جهان به ویژه کشورهای در حال توسعه بالغ بر 800 میلیون نفر کماکان با مشکل فقرغذایی یا سوء تغذیه رو به رو هستند، بنابراین فناوری تراریخته می تواند به تامین مواد غذایی کمک شایان توجهی نماید.

در رابطه با مزایای محصولات تراریخته تمرکز بر فواید کشاورزی آن، بهتر اهمیت فناوری تراریخته را به نمایش می­گذارد. حوزه فواید کشاورزی محصولات تراریخته شامل مقاومت به آفات، مقاومت به بیماری، تحمل به سرما، تحمل به خشکی و شوری، مقاومت نسبت به عوامل علف کش می­باشند.

کشاورزان سالانه چندین تن آفت کش شیمیایی استفاده می­کنند. مطالعات در طی دو دهه اخیر نشان می دهد که ورود فناوری ترایخته به عرصه کشاورزی استفاده از سموم شیمیایی را به طور قابل توجهی کاهش داده است. علاوه بر خطرات بهداشتی بالقوه سموم و آفت کش ها برای مصرف کنندگان، استفاده بیش از حد از آنها باعث آلودگی منابع آب و آسیب به محیط زیست می­شود. کاشت گیاهانی که به بیماری‌ها و آفات و حشرات مقاوم هستند علاوه بر اینکه نیاز به استفاده از آفت کش های شیمیایی را از بین می­برد، هزینه پرورش محصول را کاهش داده و تولید را در واحد سطح افزایش می­دهد و از طرف دیگر بخش مهمی از کمبود جهانی به مواد غذایی را رفع خواهد نمود. لازم به ذکر است که افزایش تولید در واحد سطح به واسطه کشت گیاهان تراریخته، استرس متعدد اکولوژیکی و محیطی در جهان را کاهش خواهد داد.

در رابطه با تحمل به خشکی، شوری و سرما با توجه به جمعیت رو به رشد جهان و نیاز به زمین بیشتر برای مسکن، لازم است کشاورزان به کشت محصول در زمین‌هایی که چندان برای کشاورزی مناسب نیستند، روی آورند. برای این منظور تغییر ژنتیکی گیاهان باعث می شود گیاهان تراریخته شرایط نامساعد محیطی (دوره های طولانی خشکسالی، سرما، شوره­زارها) را تحمل نمایند.

در رابطه با فواید اقتصادی این محصولات کافی است اشاره شود که بر اساس آمار رسمی سرویس بین المللی دستیابی به استفاده از بیوتکنولوژي کشاورزي- آیسا- (ISAAA)، فناوري تراریخته در طی سال های 1996 تا 2016 باعث افزایش تولید محصولات غذایی به ارزش بیش از 186 میلیارد دلار و کاهش مصرف آفت کش ها به مقدار 671 کیلوگرم شده است. جالب توجه اینکه گزارش های آیسا حاکی از آن است که تنها در سال 2017، حدود 190 میلیون هکتار در دنیا به کشت محصولات تراریخته اختصاص یافته است که رقم قابل توجهی محسوب می شود. لازم به ذکر است در طی 23 سال از عمر محصولات تراریخته، مجموعاً بیش از دو میلیارد هکتار از اراضی جهان در در 28 کشور سالانه زیر کشت محصولات تراریخته رفته است که نشان دهنده مقبولیت بالای این محصولات و پذیرش فناوری تراریخته در جهان می­ باشد. از سایر مزایای فناوری تراریخته می­توان به کاربرد آن در تولید واکسن بیماری ها، بهبود طعم و کیفت مواد غذایی، تولید محصولات حاوی مواد مغذی مناسب و لازم اشاره نمود.

آیا طبق تفکری که در جامعه رواج دارد مصرف مواد غذایی تغییر یافته ژنتیکی برای انسان ضرر دارد یا خیر؟

بر اساس اطلاعاتی که در وبگاه WHO وجود دارد تا کنون هیچ گونه شواهدی مبنی بر بیماری زایی و حساسیت زایی محصولات تراریخته گزارش نشده است. نگرانی های مربوط به ایمنی غذایی این محصولات متوجه این واقعیت است که وارد نمودن DNA جدید به واسطه فناوری­ های تراریخته، ممکن است تبعات غیر قابل پیش بینی داشته باشد. با این حال با افزایش دانش ما در مورد ژنوم ها مشخص شده است که وقایع مشابه ورود DNA به ژنوم در همه گیاهان به طور مکرر روی می­دهد. به عنوان مثال بعضی از باکتری ها و ویروس ها، ژن های جدید را به گیاهانی که آلوده کرده اند، وارد می کنند. همچنین مشخص شده است که ژنوم گیاهان حاوی ژن های جهنده ای هستند که در طول ژنوم گیاه حرکت کرده و مجدد در نقاط مختلفی از ژنوم گیاه درج می شوند. همچنین مطالعات نشان می دهند در اعضای مختلف یک گونه پدیده از دست رفتن و به دست آوردن ژنها پدیده بسیار رایجی محسوب می شود. بنابراین با توجه به ماهیت و ساختار ژنوم، اگر بعضا تبعات ناخواسته ای رخ دهد متوجه هر دو محصولات تراریخته و غیر تراریخته خواهد بود. به عبارت دیگر مصرف هر محصولی (اعم از عادي يا تراریخته) مي تواند خطراتي به همراه داشته باشد. کما اینکه در بالا ذکر شده گياهاني که به صورت طبيعي کشت و نگهداري مي شوند نيز در طول زمان دچار تغييراتي ناخواسته در ژنوم خود طي نسل هاي پی در پی مي شوند که اين تغييرات ممکن است مطلوب و یا نامطلوب باشند. بنابراین دست ورزي نکردن یک گياه همیشه به معنی سلامت و بي ضرر بودن آن نيست. علاوه بر این، ما هر روز در حال مصرف محصولات کشاورزي اصلاح شده سنتي هستيم که به واسطه علم اصلاح نباتات، به نوعی حاصل پيوندهاي ژنتيکي دو يا چند رقم هستند و حتی گاهي تمام ژنوم دو رقم متفاوت با هم ترکيب مي شود ولی در کمال تعجب نسبت به خطرات این گونه محصولات بحثی به میان نمی آید.

واقعیت دیگری که می تواند از نگرانی های مربوط به مخاطرات دستکاری ژنتیکی گیاهان بکاهد، این است که علاوه بر ژن های موجود در ژنوم ما، بیش از 3 میلیون ژن منحصر به فرد مربوط به میکربیوم در دستگاه گوارش انسان وجود دارد که 150 برابر تعداد ژن های موجود در ژنوم ما می­باشد. نکته در این است که ما از ژنوم همین باکتری ها و ویروس ها در روند انتقال ژن برای مهندسی ژنتیک گیاهان ترایخته استفاده می کنیم که به طور طبیعی در بدن ما حضور دارند. هر چند تاکنون گزارشی مبنی بر بیماری زا بودن محصولات تراریخته وجود ندارد اما بایستی منتظر نتایج تحقیقات در حال انجام در این حوزه باشیم.

*در ایران چه نوع مواد غذایی دستخوش تغییر ژنتیکی شده اند؟

در ایران برای اولین بار در سال 1383 نخستین برنج تراریخته زیر کشت رفت، اما متاسفانه از توزیع آن جلوگیری به عمل آمد. در حال حاضر هیچ نوع محصول تراریخته‌ای در اراضی کشور کشت نمی‌شود ولی بر اساس آمارهای موجود، میزان واردات سالانه محصولات تراریخته به کشور بالغ بر 5 میلیارد دلار می باشد.

*آیا کشت محصولات تراريخته پیامدهای زيست محيطي در پی دارد؟

نگراني هاي زيست محيطي براي کشت و مصرف تراريخته ها مثل هر محصول دیگری طبیعی و بجاست. بنابراین لازم است به طور علمی و به دور از هیاهو و تبلیغات منفی در مورد آن فکر و تصمیم گیری شود که قاعدتا انجمن ایمنی زیستی ایران مرجع قابل اطمینانی در این خصوص می باشد. یک نگرانی که وجود دارد، این است که وجود سم Bt در گياهان ممکن است علاوه بر از بين بردن حشرات آفت، حشرات ديگر را نيز از بين می برد. اما جنبه مثبت فناوری تراریخته در رابطه با محیط زیست نبایستی نادیده گرفته شود. فعاليت ژن Bt باعث مقاومت گياه به آفت ها و بيماري ها مي شود که کاهش قابل توجه نياز به مصرف سم را به دنبال دارد. کاهش تولید گازهای گلخانه ای یکی دیگر از فواید کشت محصولات تراریخته در رابطه با محیط زیست می باشد. نگرانی دیگری که وجود دارد ورود ژن های مقاوم به گیاهان وحشی بر اثر پدیده گرده افشانی می باشد. در این رابطه استانداردهایی برای محدوده کشت محصولات تراریخته بر اساس ميزان وزش باد، فاصله مزرعه محصولات تراریخته از نواحي رشد گياهان وحشی و همچنین شرايط آب وهوايي وجود دارد که امکان انتقال ژن به گیاهان وحشی موجود در آن منطقه را به حداقل می رساند. بنابراین آگاهی نسبت به مسائل مر بوط به شرایط اقلیمی، دانش گیاه شناسی و اکولوژی در مديريت محصولات تراريخته حائز اهمیت هستند که باعث می شود مخاطرات زیست محیطی مربوط به این محصولات به حداقل برسند.

*گفت و گو: ظریفه احمدی