مراسم تحلیف اردوغان: آغاز نو عثمانی گرایی در بالکان و نو استعمار گری در آفریقا

هنگامی که رجب طیب اردوغان به عنوان رئیس جمهور ترکیه سوگند یاد می کرد، مقامات و سران 22 کشور وی را همراهی می کردند. بینندگان شاهد بودند که اردوغان از مقبرۀ مصطفی کمال آتاترک بنیان گذار ترکیه دیدار کرد و در مراسمی شرکت کرد که در پی پیوند دادن ترکیۀ جدید به گذشتۀ عثمانی آن هستند. 10 هزار تن در این مراسم شرکت کردند و آن را به یکی از بزرگترین آیین های مشابه آن در جهان تبدیل کردند. اگرچه مراسم بسیار پرشکوه و بزرگ بود اما جای خالی رهبران کلیدی اروپای غربی در آن احساس می شد، حرکتی که به باور تحلیل گران نشانۀ آن است که ترکیه تلاش می کند پیامی به غرب مخابره کند.

رهبران بلغارستان، گرجستان، مقدونیه، مولداوی، بوسنی و هرزگوین، صربستان، کوزوو، پاکستان، قرقیزستان، سودان، گینه، زامبیا، گینۀ بیسائو، گینۀ استوایی، سومالی، موریتانی، گابن، چاد، جیبوتی، ونزوئلا، جمهوری ترک قبرس شمالی و قطر در این مراسم حضور داشتند.

بسیاری از مقاماتی که دعوت شده بودند به نادیده گرفتن حقوق بشر در کشورهای خود متهم شده اند، برخی از آنها حتی به خاطر احکام صادره از دادگاه کیفری بین المللی قادر به تردد در سطح بین المللی نیستند، مانند عمر البشیر از سودان که به خاطر نسل کشی و جرائم جنگی تحت تعقیب است. گذشته از ارسال این پیام که ترکیه مایل است از لحاظ دیپلماتیک خود را به این گونه حکومت ها مرتبط کند، نشانه هایی نیز وجود دارد که این کشور در پی تحکیم پیوندهایی خارجی است که در سال های حکمرانی حزب عدالت و توسعه (AKP) برقرار شده اند.

برخی ادعا می کنند خود مراسم نشان از آن دارد که آنکارا آنچه را جاه طلبی نو عثمانی گرایی خوانده می شود، ادامه خواهد داد. حضور رهبران آفریقایی نیز گروهی را بر آن داشته که حضور فزایندۀ ترکیه در قاره ای که سرزمین استعمار نو به شمار می رود، از این نیز بیشتر خواهد شد.

تلاش ترکیه برای تبدیل شدن به رهبر جهان اسلام

کارشناسان معتقدند سیاست خارجی AKP، از فعالیت هایش در سوریه تا روابط دو جانبه اش با حکومت های نه چندان مذهبی بالکان، ریشه در دکترینی دارد که در تلاش است ترکیه را به عنوان رهبر جهان اسلام معرفی کند. در این راستا، ترکیه می تواند استراتژی خود را در بالکان و آفریقا دنبال کند. چنان که جاگری اوزدمیر از دبیران سرویس ترکیه دویچه وله می گوید، «اگر کشوری که ترکیه با آن وارد رابطه می شود چنین زمینۀ مشترکی داشته باشد، کار آسان تر است.» کریستیان براکل رئیس بنیاد آلمانی هاینریش بل در استانبول گفته است این دکترین اصلی تهاجم اردوغان به سومالی بود. براکل به دویچه وله گفت: «در سومالی اردوغان به سومالیایی ها گفت غرب شما را رها کرده است اما اینک ترکیه وارد می شود. ما مسلمانیم و شرایط کشور شما را بهتر درک می کنیم.» امره جالیسکان تحلیل گر مسائل ترکیه و آفریقا در دانشگاه آکسفورد نیز می گوید ترکیه سه رؤیا در آفریقا دارد: «اقتصاد، یک رهبر جهانی بودن و استفاده از اسلام.»

با وجود این، برخی معتقدند گسترش دادن پایگاه سیاسی و نظامی ترکیه در آفریقا توسط اردوغان به بی ثباتی منجر شده است.

جاه طلبی های نو استعماری در آفریقا؟

نخستین اتهامی که به آن اشاره کردیم، مبنی بر اینکه ترکیه در آفریقا بذر نفاق می کارد، هفتۀ گذشته در لیبی مطرح شد. به گفتۀ یک ژنرال در ارتش ملی لیبی، قطر و ترکیه توطئه ای طراحی کرده اند که «لیبی را به سکوی پرتاب تروریست ها به کشورهای همسایه بدل کنند.» چنین ادعاهایی در خصوص طراحی توطئه ممکن است مبالغه آمیز باشد، اما نشان می دهند که چگونه دخالت ترکیه در آفریقا – به ویژه در شرق و شمال این قاره – پای این کشور را به درگیری های منطقه ای باز می کند.

تصمیم ترکیه مبنی بر دعوت از امیر قطر بیشتر نشان از موضع آنکارا در بخش عربی زبان آفریقا دارد تا در خود خاور میانه. این اقدام نشان می دهد که ترکیه در مهم ترین درگیری جهان عرب کدام طرف را انتخاب کرده است.

در اواخر سال 2017 ترکیه بر آن شد که بزرگ ترین پایگاه نظامی خود در خاک بیگانه را در موگادیشو پایتخت سومالی تأسیس کند. سپس با سودان موافقت نامه های دفاعی امضا کرد تا پرسنل نظامی خود را در امتداد شهرهای بندری حاشیۀ دریای سرخ مستقر کند. ترکیه با عمر حسن البشیر سودان 13 موافقت نامه به ارزش 650 میلیون دلار امضا کرد که هدف آنها احداث یک فرودگاه جدید، یک منطقۀ آزاد تجاری، سیلوی غلات، نیروگاه برق، یک بیمارستان جدید و یک دانشگاه است. این تصمیم حجم تجارت دوجانبۀ این دو کشور را 20 برابر می کند. اما مهم ترین اقدام ترکیه پیشنهاد بازسازی جزیرۀ سواکن بود که پیشتر به امپراتوری عثمانی تعلق داشت و در نهایت به یک مرکز اقتصادی و نظامی برای ترکیه در امتداد دریای سرخ تبدیل خواهد شد.

این اقدام عربستان سعودی را خشمگین کرد، به ویژه به خاطر پیوندهای تجاری که جزیرۀ سواکن در گذشته با جده داشت. تئودور کراسیک و جورجیو کافیرو نوشتند «جای پای جدید ترکیه در دریای سرخ ممکن است منجر به اصطکاک در روابط ترکیه – عربستان سعودی شود» و ما حدس می زنیم حق با آنها باشد.

از این مهم تر، قاهره در حکومت سیسی بیش از پیش اعتبار خود را از دست داده است. مصر که احساس می کند اردوغان در پی گسترش اخوان المسلمین در خاور میانه است، نگران است همان گونه که اینات الازری تحلیل گر گلوبال ریسک نوشت، گسترش نفوذ ترکیه به دریای سرخ بیانگر «تأسیس احتمالی ائتلاف جدید ترکیه – سودان – قطر است»، به ویژه با توجه به حمایت آنها از اخوان المسلمین و رابطۀ آنها با ایران. این نگرانی به خاطر پایگاه نظام ترکیه در قطر گسترش بیشتری یافت.

پس از دیدار اردوغان از سودان، قاهره نیروهای نظامی خود را در مرز اریتره / سودان مستقر کرد. سودان نیز چنین کرد. برخی تحلیل گران می گویند این دعوای سیاسی متأثر از تصمیم ترکیه مبنی بر تأسیس یک پایگاه نظامی در جزیرۀ سواکن بود که به نوبۀ خود می توانست سودان را به طرح ادعای مالکیت مناطق مورد مناقشه با مصر تشویق کند.

گذشته از این، به نظر می رسد امارات متحدۀ عربی، عربستان سعودی و ترکیه با افزایش توان نظامی خود در آفریقا با هم رقابت می کنند. در حالی که گفته می شود پایگاه نظامی ترکیه در سومالی دارای سه مدرسۀ نظامی است و انتظار می رود افسران ترک 10 هزار سرباز سومالیایی را آموزش دهند، عربستان سعودی توافق تأسیس یک پایگاه دریایی را در جیبوتی نهایی کرده و امارت متحدۀ عربی نیز تأسیسات دریایی و هوایی خود را در اریتره بنا کرده است.

دیودی بروستر از مؤسسۀ لووی معتقد است «ضرورت عاجلی که در پس این اقدامات در شاخ آفریقا وجود دارد، رقابت فزایندۀ دو بلوک جدید خاورمیانه است؛ عربستان سعودی، امارات متحدۀ عربی و مصر از یک سو و ترکیه، ایران و قطر از سوی دیگر.»

روی هم رفته، اگر چه ترکیه تنها به شرق آفریقا علاقمند نیست، اما اکتشافات خود را در سطح این قاره آغاز کرده است. ترکیه اینک 41 سفارت خانه در آفریقا دارد، در حالی که در سال 2009 تنها 12 سفارت خانه داشت.

دلیل اصلی این کار افزایش روابط اقتصادی دو جانبه و همچنین ایجاد سلطۀ منطقه ای بوده است. یکی از مهم ترین اقدامات اخیر ترکیه افزایش روابط خود با جامعۀ اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (ECOWAS) بود که میزان تجارت ترکیه با این کشورها را در دهۀ گذشته تقریباً 10 برابر کرده و از 200 میلیون دلار به دو میلیارد دلار رسانده است. ترکیه تلاش کرده است به قراردادهایی در زمینۀ انرژی و ساخت و ساز دست یابد تا بتواند گاز طبیعی کشورهای غرب آفریقا را استخراج کند. علاوه بر این، اردوغان از نفوذ خود برای رقابت با دشمنش فتح الله گولن، که وی را طراح کودتای نافرجام جولای 2016 می داند، استفاده کرده است. اردوغان توانسته است گولنیست های بسیاری را از این قاره به ترکیه باز گرداند و محاکمه کند.

آیا ترکیه در آفریقا دست به استعمارگری می زند؟ برخی می گویند ممکن است این گونه باشد.

نو عثمانی گرایی در منطقۀ بالکان؟

مراسم تحلیف اردوغان افزایش نفوذ آنکارا در کشورهای منطقۀ بالکان را نیز به نمایش گذاشت. تقریباً همۀ رهبران منطقۀ بالکان که به این مراسم دعوت شده بودند از مناطقی بودند که پیشتر در قلمرو امپراتوری عثمانی بوده اند.

رهبران اروپایی ترکیه را به تلاش برای دور کردن کشورهای بالکان از اتحادیۀ اروپا متهم کرده اند، چیزی که می تواند از تأثیر گذاری کشورهای اتحادیۀ اروپا بر این کشورها به واسطۀ سیاست چماق و هویج عضویت در اتحادیه جلوگیری کند. همان گونه که امانوئل ماکرون رئیس جمهور فرانسه گفت، وی نمی خواهد منطقۀ بالکان «به سمت ترکیه یا روسیه متمایل شود»؛ اظهار نظری که انتقاد اردوغان را در پی داشت. اردوغان گفت: «کسی نمی تواند میان ما و کشورهای دیگر فاصله بیاندازد.»

ترکیه علاوه بر کشاندن منطقۀ بالکان به حوزۀ نفوذ خود، به داشتن تأثیری بی ثبات کننده در این منطقه متهم شده است. دست کم هنگامی که کوزوو شش تبعۀ ترکیه را به اتهام گولنیست بودن دستگیر و به ترکیه باز گرداند، این تأثیر قابل مشاهده بود. نست وزیر کوزوو حتی اطلاع نداشت که چنین اقدامی بدون موافقت وی صورت گرفته است. در نتیجه وی وزیر کشور و رئیس آژانس اطلاعاتی کوزوو را اخراج کرد. اردوغان وی را حمایت از تروریست ها متهم کرد.

به نظر می رسد بالکان و آفریقا نقش برجسته ای در سیاست خارجی آیندۀ ترکیه خواهند داشت. سؤال این است که روابط ترکیه با غرب چگونه از این امر متأثر خواهد شد.

منبع: پایگاه خبری - تحلیلی ریجن

ترجمه: خبرگزاری کردپرس – سرویس ترکیه

بیشتر بخوانید:

کلید گاو صندوق ترکیه در دست داماد اردوغان / ذوالفقار دوغان

قانون تفویض اختیار 1933 و فرمان شماره 477 ترکیه / یاووز بایدار*

تحلیلی از علل افزایش آرای حزب ملی گرای ترکیه در مناطق کردنشین / سعدت ارگین

حزب کردی ترکیه در مقابل ائتلاف جنگ اردوغان / جان هانت

تاج گذاری سلطان در سایۀ تلاش برای نسل کشی کردها / مارسل کارتیر

در ترکیه چه کسی تروریست نیست؟ / بیستون عباسی

آیا اردوغان می تواند ترکیه را اداره کند؟ / چنگیز آکتار*

سیاست در ترکیه کار خطرناکی است / الیف شافاک*

برندگان وبازندگان انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی ترکیه / بیستون عباسی

تحلیلی زود هنگام از انتخابات زود هنگام ترکیه / مراد یتکین