اهمیت ژئو استراتژیک ترکیه برای آمریکا رو به کاهش است / ادوارد جی. استافورد*

از جمله عوامل مختلفی که در روابط میان ایالات متحده و ترکیه وجود دارد و این دو کشور را به هم پیوند می دهد، غیر از عضویت هر دو کشور در ناتو، می توان به نیاز ایالات متحده به دسترسی به زیرساخت های نظامی ترکیه و همچنین تضمین مجوز استفادۀ هواپیماهای نظامی آمریکایی از حریم هوایی ترکیه اشاره کرد.

این نیاز ایالات متحده از مسئولیت های مشترک آنها به واسطۀ عضویت در ناتو فراتر رفته و مستقیماً بر روابطۀ دو جانبۀ این دو کشور تأثیر می گذارد.

رویدادهای اخیر در سوریه و عراق نشان داد که وابستگی یا نیاز مبرم ایالات متحده به این روابط نظامی دو جانبه احتمالاً رو به کاهش است، یا دست کم در گذشته بیش از آنچه سزاوار بوده بدان اهمیت داده شده است. کاهش بیشتر نیاز ایالات متحده به استفاده از پایگاه ها و زیرساخت های نظامی ترکیه و حریم هوایی این کشور، در آینده ای نزدیک پیوندهای پر تنش میان این دو شریک را هر چه بیشتر تضعیف خواهد کرد.

در سال 2003 هنگامی که ایالات متحده می خواست به عراق حمله کند، یا دست کم هواپیماهای جنگی خود را از خاک ترکیه بر فراز عراق به پرواز در آورد، پارلمان ترکیه به نیروهای آمریکایی مجوز نداد. اگر چه ترکیه بعداً مجوز پرواز از حریم هوایی خود را برای ایالات متحده صادر کرد، اما ایالات متحده ناچار شده بود تدابیر جایگزینی بیندیشد که برای پرسنل آمریکایی خطر بیشتری داشت و برای افراد بسیاری در ارتش ایالات متحده این سؤال را مطرح کرد که آیا ترکیه به عنوان یک متحد قابل اعتماد است. ترکیه بعداً از همکاری نظامی تنگاتنگ میان متحدش در ناتو و نیروهای پیشمرگ کردستان عراق، که نتیجۀ اقدامات خودش بود، استقبال نکرد.

اخیراً نیروهای نظامی ایالات متحده همکاری گسترده ای را با مبارزان کرد عراقی و سوری آغاز کردند که هدف آن ممانعت از پیشروی و در نهایت شکست دولت اسلامی عراق و شام (داعش) بود. با توجه به وابستگی بسیاری از این مبارزان کرد با یگان های مدافع خلق سوریه (YPG)، که ترکیه آنها را شاخه ای از حزب کارگران کردستان (PKK) می داند که بیش از سه دهه است با ارتش ترکیه می جنگند، ترکیه این بار نیز از همکاری نزدیک متحدش در ناتو با گروه های مسلح کرد در امتداد مرزهای جنوبی خود، خرسند نبود.

این دو متحد ناتو در منطقۀ منبج سوریه تا حد زد و خورد پیش رفتند. این برخورد می توانست برای عملیات های ایالات متحده علیه داعش، حمایت ترکیه از گروه های دیگری که در سوریه می جنگند و برای پیمان ناتو یک فاجعه باشد. به هر روی، نیاز مداوم ایالات متحده به دسترسی به پایگاه های نظامی ترکیه در جدی گرفتن نگرانی های ترکیه در خصوص منبج نقشی اساسی داشت.

چند هفته پیش نیروهای آمریکا، انگلستان و فرانسه برای تنبیه حکومت سوریه به خاطر آنچه استفاده از سلاح های شیمیایی خوانده شد، از موشک هایی استفاده کردند که از ناوهای جنگی و هواپیماها شلیک شدند. این سه متحد برای انجام این حمله نه به مجوز پرواز نیاز داشتند و، تا جایی که ما می دانیم، نه به امکانات نظامی متحد دیگرشان در ناتو، یعنی ترکیه، متوسل شدند. از این هم مهم تر، آنها نیاز نداشتند واحدهای کاوش و نجات خود را در ترکیه و در نزدیکی مرزهای سوریه مستقر کنند، که اگر خلبانانشان ناچار شدند با چتر نجات در خاک سوریه فرود بیایند، به سرعت وارد عمل شوند.

به نظر می رسد سوخت گیری هوایی لازم نبوده است و اگر سوخت گیری انجام شده باشد، از هواپیماهای سوخت رسان مستقر در پایگاه هوایی اینجرلیک ترکیه استفاده نشده است. یکی از درس هایی که از این حملۀ موشکی می توان گرفت این است که وقتی ایالات متحده و شرکایش بخواهند از راه دور نیروی نظامی اعزام کنند، ممکن است امکانات نظامی ترکیه برای انجام عملیات نظامی در یک کشور همسایه مورد نیاز نباشد.

البته پایگاه های نظامی نزدیک به منظور حمایت لجستیکی در عملیات های زمینی گسترده از اهمیت فوق العاده ای برخوردارند، اما ایالات متحده دریافته است که در حملات محدودی که با استفاده از سامانه های تسلیحاتی دور برد انجام می شوند و تعداد کمی از پرسنل در معرض خطر قرار می گیرند، یا اصلاً خطری متوجه پرسنل نخواهد شد، پایگاه های نظامی ترکیه تا آن درجه که زمانی پنداشته می شد، ضروری نیستند.

علاوه بر این، در صورت نیاز گزینه های دیگری نیز وجود دارد. ایالات متحده به منظور انجام عملیات علیه داعش از پایگاه هایی در عراق، کویت، قطر، اردن و شاید جاهای دیگری نیز استفاده کرده است. در سال 2003 هواپیماهای آمریکایی برای حمایت از جبهۀ شمال عراق از روانی پرواز کردند. در صورتی که ترکیه بخواهد سایت راداری ایالات متحده در نزدیکی شهر ملطیه واقع در جنوب شرقی ترکیه برچیده شود، به احتمال خیلی زیاد بلغارستان از تأسیس آن در سرزمین خود استقبال خواهد کرد. پایگاه آکروتیری انگلستان در قبرس بیش از گذشته در دسترس به نظر می آید. اگر چه هیچ یک از این گزینه ها جایگزین بی نقصی برای دسترسی به امکانات نظامی ترکیه نیست، اما وجود آنها نشان می دهد که اگر تنش میان ایالات متحده و ترکیه بالا بگیرد و به قطع دسترسی ایالات متحده به این امکانات منجر شود، گزینه های دیگری هست. همزمان با بی رغبتی سیاست گذاران و طراحان نظامی ایالات متحده به اعزام تعداد زیادی نیروی نظامی برای اقدامات نظامی جدید در خاورمیانه، نیاز به استقرار تعداد زیادی پرسنل نظامی در پایگاه های نظامی درون و پیرامون خاورمیانه رو به کاهش است.

اهمیت این امر در چیست؟

اتحاد ها می توانند مقطعی یا دیرپا باشند. اتحاد شوروی با ایالات متحده و کشورهای دیگر در جنگ جهانی دوم اتحادی موقت بود برای شکست دادن آلمان نازی. پیمان آتلانتیک اگر چه به عنوان ابزاری برای تحدید توسعه طلبی شوروی به وجود آمد، اما بعداً به صورت اجتماعی از ارزش های مشترک در آمد که مردم کشورهای عضو با تعامل میان خود از آن حمایت کردند.

به عنوان مثال، تعداد زیاد پرسنل آمریکایی که چند دهه در آلمان مسقر بودند باعث دوستی های نزدیک بسیار و ازدواج های بسیار میان آلمانی ها و آمریکایی ها شد. مشابه همین وضعیت اما با درجه ای کمتر در جاهای دیگری که ایالات متحده حضور چشم گیری داشته، اتفاق افتاده است.

روابط شخصی کمک می کنند ملت های دارای تاریخ منحصر به فرد و هنجارهای فرهنگی متفاوت، به هم نزدیک شوند، به نحوی که معاهدات، قراردادها و دیدار سران کشورها نمی توانند از عهدۀ آن بر آیند.

در سال 1966 حدود 30 هزار پرسنل وزارت دفاع ایالات متحده در ترکیه حضور داشتند. این تعداد در سال 1975 به 15 هزار تن رسید. پرسنل آمریکایی در آنکارا بیشتر در منطقۀ بالگات متمرکز بودند و این در دهه های 60 و 70 که آنکارا حدود نیم میلیون تن جمعیت داشت، حضور چشمگیری بود.

اگر چه روابط شخصی همیشه نمی توانند تنش های سیاسی میان دو کشور را کاهش دهند، اما می توانند به عنوان روغن موتوری عمل کنند که حرارت ناشی از سایش شدید میان آنها را کاهش دهند.

از آنجا که تکنولوژی نیاز به قرابت فیزیکی به اهداف عملیات های نظامی را کاهش داده است، دلایل فایده گرایانه برای حل و فصل اختلاف نظرها اهمیت خود را از دست می دهند. ما نباید در اهمیت استفاده از تسلیحات دور برد در پاسخ به حملات شیمیایی حکومت سوریه مبالغه کنیم. اما تاریخ طولانی درگیری های نظامی عبارت است از تاریخ افزایش فاصله ای که از آن می توان قوۀ مرگ بار خود را علیه دشمن روانه کرد اما نیروهای خود را خارج از تیررس نگاه داشت.

از این رو، می توان فرض کرد که طراحان نظامی در کشورهای دموکراتیک پیشرفته به تلاش برای حصول پیشرفت های تکنولوژیکی در زمینۀ کاهش نیاز به قرار دادن نیروها در نزدیکی محل نبرد ادامه خواهند داد. با کاهش احتمال عملیات های گستردۀ نظامی که نیازمند اعزام چند هزار سرباز آمریکایی به مناطق عملیاتی باشند، کشورهایی نیز که بالقوه میزبان این نیروها خواهند بود، نفوذ خود را در واشنگتن ناچیز خواهند دید.

دهه ها است که موقعیت جغرافیایی ترکیه و اعتقاد ایالات متحده به ضرورت دسترسی نامحدود به امکانات نظامی ترکیه، باعث شده است ایالات متحده خود را با حکومت های تحت سلطۀ نظامیان در ترکیه وفق داده و گرایشات ضد دموکراتیک این حکومت ها را به قیمت استفادۀ گسترده از امکانات نظامی نادیده بگیرد.

اقتدار مدنی تام در ترکیه، حتی با روابط پر تنش سیاسی – نظامی آن، بهترین نوع اقتدار است. حکومت ترکیه که اینک کاملاً از سلطۀ نظامیان آزاد شده، در می یابد که نفوذ سابق ناشی از موقعیت جغرافیاییش بیش از پیش کاهش یافته است زیرا نوآوری های تکنولوژیک و تغییر ماهیت درگیری ها با هم ترکیب شده اند تا ارزش این کشور خوش موقعیت را تعدیل کنند، اگر چه این ارزش را کاملاً از میان نخواهند برد.

* ادوارد جی. استافورد بازنشستۀ دفتر خدمات خارجی ایالات متحده است. وی از سال 2011 تا 2014 کنسول روابط سیاسی – نظامی در آنکارا بود. وی عضو هیأت علمی کالج دفاع آمریکایی بود و در این کالج به تدریس روابط مدنی – نظامی اشتغال داشت. استافورد علاوه بر آنکارا، در بغداد، لواندا، بخارست، کناکری، لوزاکا و تیخوانا در زمینۀ مسائل کشورهای مختلف، روابط سیاسی – نظامی و مسائل اطلاعاتی برای دولت ایالات متحده انجام وظیفه کرده است.

منبع: پایگاه خبری احوال

ترجمه: خبرگزاری کردپرس – سرویس ترکیه