ترکیه اسرارآمیز و معضل کُردها/ چنگیز چاندار

چنین وضعیتی به سبب موضع محکم ترکیه در قبال خیز کردها برای استقلال و فرضیه های نادرست بخشی از رهبری در اقلیم کردستان بویژه مسعود بارزانی، رییس سابق اقلسم کردستان درباره شیوه برخورد همسایگان با این منطقه از شمال عراق تناقض بزرگی بوجود می آورد.

رهبران اقلیم کردستان عراق، قبل از برگزاری رفراندوم موضع منفی ترکیه را پیش بینی کرده بودند اما فکر می کردند که آنکارا فراتر از انتشار بیانیه های سیاسی عمدتا با هدف رفع نگرانی های سیاسی داخلی اقدامی نخواهد کرد. اما ثابت شد که محاسبات بسیار اشتباهی صورت گرفته است. ترکیه هماهنگ با ایران و آغاز بهبود روابط با دولت مرکزی عراق، به طور موثری مسیر شکست کردها در روز 16 اکتبر 2017 را هموار کرد که در آن نیروهای وفادار به دولت مرکزی در بغداد، کرکوک و میدان های نفتی آن به همراه همه مناطق مورد مناقشه را که تحت کنترل دولت اقلیم کردستان بود به تصرف خود در آوردند.

یکی از مقامات اقلیم کردستان به نویسنده گفت: در واقع، ترکیه از آن جایی که دولت عراق آن را متحد فوق العاده اربیل و یک قدرت منطقه ای که قبلا آن را از در پیش گرفتن اقدامات اساسی در مقابل اربیل بازداشته بود، نقش مهمی در این پیامد برای اقلیم کردستان داشت.

اقلیم کردستان عراق روی اصول ژئوپلتیکی خاصی که ریشه در تاریخ معاصر دارد حساب باز کرده بود. ترکیه در منطقه ای که هر چه بیشتر به تقابلات فرقه ای گرفتار شده است دلایل بسیاری داشت تا منطقه اقلیم کردستان را که تحت نفوذش قرار گرفته بود یک منطقه حائل در مقابل نفوذ دولت عراق و گروه های اسلامی خاص بیاید. علاوه بر آن، روابط قدرتمند ترکیه با اقلیم کردستان تحت زعامت مسعود بارزانی برای ترکیه تحت حاکمیت اردوغان در مبارزه دائمی با حملات حزب کارگران کردستان ترکیه یا پ.ک.ک حیاتی بود. به نظر می رسید که جنگ در سوریه که آمریکا از نیروهای کرد سوریه و مرتبط با پ.ک.ک که 30 درصد خاک سوریه را کنترل می کردند نیاز ترکیه به تحکیم روابط با اقلیم کردستان را به عنوان یک مرکز قدرت کردی در مقابل پ.ک.ک و اقمار سوریه ای آن دو چندان می کرد. منافع اقتصادی و مالی و روابط برپایه اقتصادی که روابط نزدیک میان خاندان بارزانی و اردوغان را بوجود آورده بود نیز در محاسبات اشتباه رهبران اقلیم کردستان پیرامون موضع ترکیه در قبال رفراندوم نقش داشت.

ترکیه به نوبه خود، در ارتباط با موضعش در قبال خیز کردها برای استقلال اقلیم کردستان در عراق صریح و بدون پرده بود. نگاه دقیق تر به ساختار جدید قدرت در ترکیه بویژه در سایه کودتای نافرجام 15 جولای 2016 و نگاهی به گذشته در مورد معاهده سعادت آباد که در سال 1337 میان ترکیه، ایران، عراق و اقغانستان امضا شد، می تواند توضیح دهد که چرا ترکیه اقدام به بلوکه کردن تحرکات رهبران اقلیم کردستان به سمت تشکیل یک کشور مستقل کردی کرد.

نطق های آتشین رجب طیب اردوغان رییس جمهور ترکیه قبل و بعد از برگزاری رفراندوم و بیانیه جلسه شورای امنیت ملی ترکیه در تاریخ 22 سپتامبر 2017 گواه موضع خصمانه ترکیه در قبال جدا شدن اقلیم کردستان از عراق است.

تجزیه عراق بر اثر تشکیل شدن یک کشور کردی نزدیک به ترکیه که خود دارای جمعیت قابل توجهی از کردهاست، همواره به عنوان تهدیدی برای موجودیت کشور ترکیه محسوب شده و این نگاه هم اکنون نیز میان سیاستمداران ترکیه دیدگاه غالبی است. علاوه بر آن، ساختار قدرت نئوناسیونالیستی که بعد از نوامبر 2015 و جولای 2016 در ترکیه ظهور کرده است ائتلافی از عناصر ناسیونالیست مختلف از سیاستمداران ترکیه است که بر پایه بستر صرفا ضدکردی متحد شده اند. ذات همپیمانی نئوناسیونالیست ترکیه این امکان را برای آنکارا فراهم آورده است که با ایده استقلال کردها مخالفت کند.

اگر روابط ترکیه با کردها بر پایه معاهده سلطه عثمانی بر قلمروهای تحت حاکمیت آن باشد ترکیه در بهترین حالت می تواند به خودگردانی کردها خارج از مرزهایش رضایت دهد. اگر قلمرو- اینجا اقلیم کردستان- بخواهد وضعیتی شبیه به امپراتوری یا کشور مستقل-اینجا ترکیه- پیدا کند، دومی مخالفت خواهد کرد. این نمونه در روابط میان اقلیم کردستان و ترکیه در اواخر سال 2017 رخ داد.

علیرغم آسیبی که به روابط دو طرف وارد شده، ویژگی های ژئوپلتیک و منافع دو طرف باعث حفظ سطح مشخصی از روابط میان اربیل و آنکارا خواهد شد. علیرغم تهدیدهای ترکیه به بستن شیر نفت و مرزها، این دو در بدترین شرایط روابط میان اربیل و آنکارا همچنان باز ماند.

تا این زمان، هنوز سطح ارتباط میان آنکارا و اربیل به طور روشن با سطح قبلی باز نگشته است. بعد از برگزاری رفراندوم، نیچروان بارزانی، مرد شماره یک جدید اربیل که به طرفدار ترکیه بودن مشهور است- از تهران دیدن کرد اما در آنکارا پذیرفته نشد. اما مقامات هر دو در کنفرانس های بین المللی دیدار کردند. نیچروان بارزانی نخست وزیر اقلیم کردستان عراق و مولود چاووش اوغلو وزیر خارجه ترکیه در جریان کنفرانس امنیتی مونیخ با هم دیدار کردند.

هر دو اشتیاقی برای از سر گیری روابط در سطح قبلی نشان نمی دهند. از آن جایی که تهاجم نظامی ترکیه به منطقه کردنشین عفرین در شمال سوریه موجی از احساسات ناسیونالیستی در ترکیه به اره انداخت و موجب بروز احساسات پان –کردی علیه آنکارا شد، هر دو از تلاش برای بازگشت به سطح گذشته روابط خود خودداری کردند. با توجه به تغییرات عظیم در منطقه ای که بی ثباتی و آشوب مداوم را تجربه می کند، روابط میان ترکها و کردها محکوم به وجود بی اعتمادی میان طرفین است.

ترکیه به سهم خود مسئله کردهای خود را با بحران سوریه گره زده است. بدتر از آن، آن را به روابط صدمه دیده خود با اقلیم کردستان اضافه کرده است. بنابر این، ترکیه مسئله کردها را به مسئله ای سرکش و دیر مهار در سطح منطقه ای تبدیل کرده است.

هیچ وقت روشن نبوده که در منطقه چه چیزی در انتظار کردها است. این وضعیت با ترکیه اسرار آمیز جدید، معضلی که کردهای سوریه با آن روبه رو هستند و تلاش نافرجام اقلیم کردستان برای استقلال، بدتر هم شده است.

منبع: مدرسه اقتصاد لندن

ترجمه: خبرگزاری کردپرس- سرویس جهان

کد خبرنگار: 40101