بازگشت آوارگان کرد به خانه‌های ویران در شمال شرق سوریه
به گزارش کردپرس، صدای آمریکا به وضعیت بازگشت آوارگان کرد به شهر سری‌کانی (رأس‌العین) و روستاهای اطراف آن در شمال شرق سوریه پرداخته و نوشته است که پس از گذشت بیش از هفت سال از عملیات نظامی ترکیه و گروه‌های مسلح متحد آن در اکتبر ۲۰۱۹، روند بازگشت بخشی از ساکنان این منطقه آغاز شده، اما بسیاری از خانواده‌ها هنگام بازگشت با خانه‌های ویران‌شده یا املاکی روبه‌رو می‌شوند که همچنان در اختیار دیگران قرار دارد.
این گزارش با روایت وضعیت یک خانواده آواره آغاز می‌شود که پس از سال‌ها زندگی در اردوگاه‌های آوارگان، برای بازگشت به روستای خود آماده می‌شود، اما به جای خانه‌ای که در جنگ تخریب شده است، ناچار است چادر محل سکونت خود را به زمین خانه سابق منتقل کند.
دحام ابراهیم، پدر هشت فرزند، به صدای آمریکا گفته است که به روستای خود بازمی‌گردد، اما چاره‌ای جز برپایی چادر در همان مکانی که خانه‌اش قرار داشت، ندارد. به گفته وی، روستای محل سکونتش پیش از جنگ حدود ۵۰۰ خانه داشته، اما اکنون تنها نزدیک به ۱۰۰ خانه آن سالم باقی مانده است.
ابراهیم یکی از هزاران ساکن سری‌کانی است که در جریان عملیات نظامی ترکیه در اکتبر ۲۰۱۹ مجبور به ترک خانه و محل زندگی خود شدند. این عملیات که با عنوان «چشمه صلح» آغاز شد، به تصرف سری‌کانی و تل‌ابیض به دست نیروهای ترکیه و گروه‌های مسلح سوری متحد آن انجامید و موج گسترده‌ای از آوارگی ساکنان این مناطق، به‌ویژه کردها، را به دنبال داشت.
در آن زمان، نیروهای دموکراتیک سوریه که پیش‌تر در مبارزه با داعش از حمایت ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا برخوردار بودند، در برابر عملیات نظامی ترکیه و گروه‌های مسلح متحد آن قرار گرفتند. درگیری‌ها موجب شد شمار زیادی از ساکنان مناطق مرزی به شهرهای دیگر استان حسکه و مناطق تحت کنترل اداره خودگردان پناه ببرند و برای سال‌های طولانی در اردوگاه‌ها، مدارس و مراکز اسکان موقت زندگی کنند.
سازمان عفو بین‌الملل در اکتبر ۲۰۱۹ با انتشار گزارشی درباره این عملیات اعلام کرد که نیروهای نظامی ترکیه و گروه‌های مسلح سوری مورد حمایت آنکارا مرتکب نقض جدی حقوق غیرنظامیان شده‌اند. این سازمان با استناد به شهادت شاهدان و بررسی تصاویر و مدارک، از حملات غیرقانونی به مناطق مسکونی، از جمله یک خانه، نانوایی و مدرسه، و همچنین قتل هفرین خلف، سیاستمدار کرد سوری، به دست اعضای گروه احرار الشرقیه خبر داده بود. این مجموعه تحولات، علاوه بر آوارگی گسترده جمعیت غیرنظامی، زمینه بازگشت دشوار ساکنان به مناطق تصرف‌شده را فراهم کرد.
صدای آمریکا گزارش داده است که از اوت ۲۰۲۶ و در چارچوب روند اجرای توافق میان دولت انتقالی سوریه و نیروهای دموکراتیک سوریه، روند بازگشت آوارگان به مناطق محل سکونت پیشین خود شتاب گرفته است. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مقام‌های دولت سوریه، بیش از چهار هزار خانواده به منطقه سری‌کانی بازگشته‌اند، اما بخش قابل توجهی از این خانواده‌ها به خانه‌هایی ویران یا آسیب‌دیده بازمی‌گردند که امکان سکونت عادی در آنها وجود ندارد.
دولت سوریه برای حمایت از خانواده‌های بازگشته، پرداخت دو هزار دلار به هر خانواده را در نظر گرفته است، اما آوارگان می‌گویند این مبلغ برای بازسازی خانه‌های تخریب‌شده و جبران خسارت‌های چندین سال آوارگی کافی نیست. بسیاری از خانواده‌ها علاوه بر تخریب ساختمان‌های مسکونی، اموال شخصی، زمین‌های کشاورزی، منابع درآمد و زیرساخت‌های اقتصادی خود را نیز از دست داده‌اند.
در این میان، بازگشت آوارگان تنها به تخریب خانه‌ها و کمبود منابع مالی محدود نمی‌شود. یکی از اصلی‌ترین موانع بازگشت، ادامه حضور گروه‌های مسلح سوری مورد حمایت ترکیه و خانواده‌های وابسته به آنها در خانه‌های ساکنان آواره است.
سری‌کانی پیش از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ در کنترل گروه‌های مسلح سوری مورد حمایت ترکیه قرار داشت. پس از سقوط حکومت بشار اسد، بخشی از این گروه‌ها در ساختار وزارت دفاع دولت انتقالی سوریه ادغام شدند، اما به نوشته صدای آمریکا، ادامه حضور نیروهای وابسته به این گروه‌ها و سکونت خانواده‌های آنان در املاک آوارگان، بازگشت بسیاری از صاحبان اصلی خانه‌ها را دشوار کرده است.
فاطمه حبش، یکی دیگر از زنان آواره سری‌کانی، با اشاره به شرایط دشوار زندگی در اردوگاه‌ها گفته است که آوارگان هفت سال گرسنگی و سرما را تحمل کرده‌اند و اکنون زمان بازگشت آنها به خانه‌هایشان فرا رسیده است.
وی تأکید کرده است که خانواده‌های آواره خواهان زندگی عادی هستند و دولت باید افرادی را که در خانه‌های آنها سکونت دارند، خارج کند تا صاحبان اصلی املاک بتوانند به محل زندگی خود بازگردند.
این موضوع نشان می‌دهد که اجرای برنامه بازگشت آوارگان، بدون تعیین تکلیف مالکیت املاک و حل اختلافات ناشی از تصرف خانه‌ها، نمی‌تواند به پایان واقعی آوارگی منجر شود. حتی در مواردی که مسیر بازگشت از نظر اداری و امنیتی فراهم شده است، خانواده‌ها ممکن است به دلیل تصرف خانه‌هایشان ناچار به ادامه زندگی در چادر یا بازگشت به اردوگاه‌های آوارگان شوند.
محمود خلیل، معاون فرمانده نیروهای امنیت داخلی در استان حسکه، در گفت‌وگو با صدای آمریکا اعلام کرده است که تلاش‌هایی برای خارج کردن خانواده‌هایی که در خانه‌های ساکنان اصلی سری‌کانی سکونت دارند، در جریان است.
وی ابراز امیدواری کرده است که در صورت اجرای برنامه‌ها مطابق پیش‌بینی‌ها، زمینه بازگشت هزار نفر به شهر سری‌کانی طی یک ماه آینده فراهم شود. این اظهارات نشان می‌دهد که میان بازگشت خانواده‌ها به روستاهای اطراف و فراهم شدن شرایط بازگشت به مرکز شهر همچنان تفاوت وجود دارد و مسئله تخلیه خانه‌های تصرف‌شده یکی از موضوعات اصلی پیش روی مسئولان است.
بر اساس گزارش خبرگزاری نورث پرس در ۷ نوامبر ۲۰۲۶، حدود چهار هزار و ۱۰۰ خانواده، طی هفت مرحله انتقال آوارگان از اردوگاه‌ها و مراکز اسکان موقت به مناطق محل سکونت خود بازگشته‌اند. محمود جمیل، سخنگوی کمیته آوارگان سری‌کانی، گفته است که حدود دو هزار خانواده همچنان در اردوگاه‌ها و مراکز اسکان موقت حضور دارند و برای بازگشت آنها باید مقدمات لازم فراهم شود.
به گفته وی، بازگشت باقی‌مانده آوارگان به شهر سری‌کانی به شرایط امنیتی و همچنین تلاش برای تخلیه خانه‌هایی بستگی دارد که در اختیار افراد دیگری قرار گرفته‌اند. این کمیته با همکاری سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای دولتی، روند انتقال گروه‌های مختلف آوارگان به روستاهای اطراف سری‌کانی را سازمان‌دهی کرده است.
ابعاد مشکلات بازگشت آوارگان در یک ارزیابی میدانی که انجمن هم‌افزایی برای قربانیان در اوت ۲۰۲۶ منتشر کرده است نیز مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش بر اساس نظرسنجی از ۶۰۷ آواره اهل سری‌کانی و تل‌ابیض انجام شده و وضعیت امنیتی، مالکیت خانه و زمین، امکانات عمومی، فرصت‌های اقتصادی و نیازهای مربوط به جبران خسارت را بررسی کرده است.
نتایج این ارزیابی نشان می‌دهد که موانع بازگشت صرفاً به نبود خانه و مشکلات اقتصادی محدود نیست. ۶۳.۱ درصد از پاسخ‌دهندگان، نگرانی از بازداشت، اقدامات تلافی‌جویانه یا سایر موارد نقض حقوق بشر را از مهم‌ترین موانع بازگشت دانسته‌اند و ۵۹.۸ درصد نیز از نبود امنیت کافی در مناطق محل سکونت خود ابراز نگرانی کرده‌اند.
همچنین ۵۸.۲ درصد اعلام کرده‌اند که خانه‌هایشان دیگر قابل سکونت نیست و ۴۲.۸ درصد گفته‌اند که خانه، زمین یا سایر اموال آنها مصادره شده، در اختیار افراد دیگر قرار گرفته یا به شکل دیگری از مالکیت آنان خارج شده است.
مشکلات اقتصادی نیز از عوامل تعیین‌کننده در تصمیم خانواده‌ها برای بازگشت است. بر اساس همین بررسی، ۴۶.۵ درصد از شرکت‌کنندگان توانایی تأمین هزینه‌های بازگشت را ندارند و ۳۴.۴ درصد نیز نبود فرصت‌های شغلی در مناطق اصلی سکونت خود را مانعی جدی می‌دانند. علاوه بر این، ۳۹.۵ درصد از پاسخ‌دهندگان به نبود خدمات اساسی در مناطق محل بازگشت اشاره کرده‌اند.
این نظرسنجی که پاسخ‌دهندگان آن از هر دو منطقه سری‌کانی و تل‌ابیض انتخاب شده‌اند، نشان می‌دهد که بازسازی زیرساخت‌های آب و برق، مراکز درمانی، مدارس و راه‌های ارتباطی، در کنار تأمین فرصت‌های شغلی، برای تثبیت جمعیت بازگشته ضروری است. بر اساس نتایج این ارزیابی، ۷۹.۲ درصد از افراد امنیت و ثبات را شرط اساسی بازگشت دانسته‌اند و نزدیک به ۶۹ درصد نیز بر ضرورت جبران خسارت‌ها و احقاق حقوق آوارگان تأکید کرده‌اند.
این مشکلات در حالی ادامه دارد که توافق ژانویه ۲۰۲۶ میان دولت انتقالی سوریه و نیروهای دموکراتیک سوریه، بازگشت آوارگان به مناطق خود را به عنوان یکی از محورهای اصلی تفاهم دو طرف در نظر گرفته بود. این توافق علاوه بر برقراری آتش‌بس و آغاز روند ادغام تدریجی ساختارهای نظامی و اداری، بر تعیین تکلیف حقوق مدنی و آموزشی کردها و تضمین بازگشت آوارگان نیز تأکید داشت.
بر اساس متن منتشرشده توافق، ادغام نهادهای اداره خودگردان در ساختارهای دولتی سوریه و بازگشت آوارگان به مناطق محل سکونت پیشین از جمله تعهدات طرفین بود. با این حال، تجربه بازگشت ساکنان سری‌کانی نشان می‌دهد که اجرای این تعهدات در سطح عملیاتی با موانع متعددی مواجه است و صرف توافق سیاسی برای حل مشکلات چندین ساله آوارگان کفایت نمی‌کند.
کمیته آوارگان سری‌کانی نیز با اشاره به طولانی شدن روند بازگشت، تأکید کرده است که بازگشت به خانه و سرزمین محل سکونت، حق اساسی آوارگان است و دولت سوریه باید زمینه بازگشت امن و داوطلبانه افرادی را که همچنان در اردوگاه‌ها زندگی می‌کنند، فراهم کند.
این کمیته خواستار تسریع اقدامات اجرایی، تعیین تکلیف خانه‌های تصرف‌شده و فراهم کردن شرایطی شده است که خانواده‌های آواره بتوانند بدون نگرانی از تهدیدهای امنیتی یا از دست دادن حقوق مالکیت خود به مناطق اصلی سکونت بازگردند.
بازگشت آوارگان سری‌کانی در شرایطی انجام می‌شود که دولت انتقالی سوریه از یک سو در تلاش است کنترل نهادهای اداری و امنیتی مناطق شمال شرق این کشور را در چارچوب توافق با نیروهای دموکراتیک سوریه گسترش دهد و از سوی دیگر با پیامدهای چندین سال جنگ و حضور گروه‌های مسلح مختلف در مناطق مرزی روبه‌رو است. در این میان، مسئله مالکیت املاک، امنیت ساکنان کرد و نحوه برخورد با خانواده‌های گروه‌های مسلحی که در خانه‌های آوارگان سکونت دارند، می‌تواند بر روند اجرای توافق و میزان اعتماد ساکنان به ترتیبات جدید تأثیر بگذارد.
گزارش صدای آمریکا نشان می‌دهد که پایان آوارگی برای ساکنان سری‌کانی صرفاً به معنای انتقال از اردوگاه به محل زندگی سابق نیست. خانواده‌هایی که پس از هفت سال به مناطق خود بازمی‌گردند، در بسیاری موارد با زمین‌های خالی، خانه‌های ویران، املاک تصرف‌شده و نبود امکانات اولیه مواجه‌اند. بنابراین، موفقیت برنامه بازگشت نه با تعداد خانواده‌های منتقل‌شده، بلکه با امکان زندگی امن و پایدار، احیای حقوق مالکیت، بازسازی خانه‌ها و تأمین خدمات اساسی برای ساکنان سنجیده خواهد شد.
دیدگاه کاربران