ڕۆڵی تۆپی پێ لە دەنگدانەوەی پرسی کورددا

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، تۆپی پێ جگە لە ڕۆڵە وەرزشییەکەی، بووەتە یەکێک لەو گۆڕەپانانەی کە ناسنامەی کوردی تێیدا دەبینرێت و دەربڕینی لێ دەکرێت. لێکۆڵینەوە لە دوو یادداشتی بڵاوکراوە لە گۆڤاری «ئامارگی» سەبارەت بە یانەکانی ئامەدسپۆری تورکیا و دالکوردی سوید نیشانی دەدات کە تۆپی پێ دەتوانێت ببێتە جێگەیەک بۆ دەربڕینی وابەستەییی ناسنامەیی، دروستبوونی هەستی بەکۆمەڵ و زیاتر ناساندنی ناو و کەلتووری کوردی لە گۆڕەپانی گشتیدا، ئەگەرچی ئەم ڕۆڵە لێکدانەوەی سیاسیبوونی وەرزش یان جێگرتنەوەی چالاکیی سیاسی هەڵناگرێت.

یانەی ئامەدسپۆر، یانەی شاری دیاربەکر، لە ئایاری ۲۰۲۶دا سەرکەوت بۆ سوپەرلیگی تورکیا و لە ۲۰ی ئەیلوولیشدا لە یەکەم وەرزی ئامادەبوونی لەم کێبڕکێیانەدا توانى بە ئەنجامی ۳ بە ۲ لە یانەی بەشیکتاش بباتەوە. بەپێی یادداشتی کۆبرا ساگیر لە «ئامارگی»، کاردانەوەکان بۆ ئەم سەرکەوتنە لە دیاربەکر تێپەڕی و لە شارەکانی تر و تۆڕە کۆمەڵایەتییە کوردییەکانیشدا دەنگی دایەوە. بە نووسینی ئەو، بەشێک لە هۆگران ئەم ئەنجامەیان لە سەرکەوتنێکی وەرزشی بە باڵاتر زانی و بە ناسنامە و وابەستەییی کوردییەوە بەستیانەوە.

ساگیر پێی وایە سەرکەوتنی دواییی ئامەدسپۆر بووەتە هۆی ئەوەی ئەم یانەیە زیاتر لە ڕابردوو لە کەشوهەوای گشتیی تورکیادا ببێنرێت. ڕووبەڕووبوونەوە لە بەرامبەر یانە دیارەکانی تۆپی پێی ئەو وڵاتە، ڕووماڵی بەرفراوانتری ڕاگەیاندنە وەرزشییەکان و پەیوەندی لەگەڵ هۆگرانی بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگەی کورد و ڕەوەندی کوردی (دیاسپۆرا)، پێگەی ئەم یانەیەی لە ناوچەیییبوون دەرهێناوە. لەم ڕووەوە، ئامەدسپۆر بووەتە یەکێک لە دیارترین بوارەکانی دەربڕینی ناسنامەی کوردی، ئەگەرچی هۆگرانی مەرج نییە تێگەیشتنێکی سیاسیی هاوشێوەیان بۆ ئەم ناسنامەیە هەبێت.

ساگیر ئەم ڕەوتە لە چوارچێوەی بەرفراوانتری ناساندنی پرسی کورددا تاوتوێ دەکات. بە نووسینی ئەو، ئەم ناساندنە لە ڕابردوودا زیاتر لە ڕێگەی سیاست، حزبەکان، ململانێی چەکداری، چالاکیی دیپلۆماسی، بزووتنەوەکانی مافی مرۆڤ و ناڕەزایەتییەکانەوە شێوەی گرتووە، و لە پاڵ ئەوەشدا بوارەکانی وەک مۆسیقا، ئەدەبیات، نەورۆز و چالاکیی کەلتووری ڕۆڵیان لە ناساندنی ناسنامە و مێژووی کورددا هەبووە. وەرزش، لە ڕوانگەی ساگیرەوە، ڕێگەیەکی جیاواز دروست دەکات؛ چونکە دەتوانێت ناسنامەی کوردی لە کەشێکی گشتی و ئارامدا بخاتە بەر دیدی ئەو بینەرانەی کە ڕەنگە پێشتر هیچ پەیوەندییەکیان بە پرسی کوردەوە نەبووبێت.

ئەم ڕەوتە تەنیا بە ئامەدسپۆرەوە سنووردار نابێتەوە. ساگیر ئاماژە بە ئامادەبوونی وەرزشوانانی کورد لە بەشەکانی وەک تۆپی پێ، بۆکسێن و هونەرە جەنگییەکان دەکات و نموونەکانی وەک دنیز ئۆنداو، ئاگیت کاباییل و نامۆ فاضل دەخاتە بەر سەرنج. بە بڕوای ئەو، جۆری ڕەنگدانەوەی ناسنامەی کوردی لە نێوان ئەم وەرزشوانانەدا یەکجۆر نییە؛ هەندێکیان سەبارەت بە ڕابردووی خۆیان بە ئاشکرا دەپەیڤن، هەندێکیان لە چوارچێوەی هێمای کەلتووریدا دەری دەبڕن و هەندێکیشیان لە گۆڕەپانی گشتیدا زەقی ناکەنەوە. لە دەرئەنجامدا، ئەو مانایەی لە ئامادەبوونی وەرزشوانێکی کورد دروست دەبێت، تەنیا بە هەڵوێستی خۆیەوە بەستراو نییە و هۆگران، ڕاگەیاندنەکان و کەشوهەوای کۆمەڵایەتیش ڕۆڵیان تێیدا هەیە.

یانەی دالکورد لە سوید نموونەیەکی تری ئەم پەیوەندییەی نێوان تۆپی پێ و ناسنامەیە. د. بەمۆ نوری لە یادداشتێکدا بەدواداچوون بۆ کاریگەرییەکانی یانەیەکی تۆپی پێ دەکات کە لە ساڵی ۲۰۰۴دا لە شاری بۆرلەنگەی سوید لەلایەن ئەندامانی کۆمەڵگەی کوردی نیشتەجێی ئەو وڵاتەوە دامەزرا و لە ئاستەکانی خوارەوەی تۆپی پێی سویدەوە تا «ئالسڤێنسکان» (بەرزترین ئاستی تۆپی پێی ئەو وڵاتە) پێشڕەویی کرد. لە ڕوانگەی نورییەوە، گرنگیی دالکورد تەنیا بە سەرکەوتنی وەرزشییەوە بەستراو نەبوو، بەڵکو ئەم یانەیە بووە جێگەیەک کە بەشێک لە کۆمەڵگەی کورد لە سوید توانینیان ناسنامەی خۆیان لە چوارچێوەی دامەزراوەیەکی وەرزشیی سویدیدا دەرببڕن.

دالکورد لەم گێڕانەوەیەدا هاوکات یانەیەکی سویدی و یانەیەکە بە هێما و ناوی پەیوەست بە کوردەوە. هەر ئەم تایبەتمەندییە دەیکاتە نموونەیەک لە پەیوەندیی ناسنامەی ناوچەیی و ناسنامەی فرەنەتەوەیی. نوری بە ئاماژەدان بە چەمکی «نیشتمان/ماڵ» لە نێوان کۆمەڵگەکانی دیاسپۆرادا، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە وابەستەیی بە خاوەنخاکێکەوە ناچار نییە تەنیا بە شوێنی لەدایکبوون یان ڕەگەزنامەی فەرمییەوە سنووردار بێت، بەڵکو دەکرێت لە ڕێگەی زمان، مۆسیقا، خواردن، یادەوەرییە خێزانییەکان و ئەزموونە هاوبەشەکانەوە داڕێژرێتەوە. تۆپی پێش دەتوانێت بەشێک لەم پرۆسەیە بێت.

لە زەمینەیەکی وەهادا، یانەی تۆپی پێ تەنیا شوێنێک نییە بۆ ئەنجامدانی یاری، بەڵکو دەتوانێت زەمینە بڕەخسێنێت بۆ دروستبوونی «ئێمە»یەکی بەکۆمەڵ. هۆگران لە زمانی ڕۆژانەدا باس لە «بردنەوەی ئێمە» یان «دۆڕانی ئێمە» دەکەن و خۆیان لە سەرکەوتن و شکستەکانی یانەکەدا بە شەریک دەزانن. دالکورد لەم ڕووەوە نموونەیەکە کە تێیدا ئەم «ئێمە»یە دەتوانێت هەم بە کۆمەڵگەی ناوچەییی بۆرلەنگە و کوردانی نیشتەجێی سویدەوە پەیوەست بێت و هەم بە تۆڕی بەرفراوانتری دیاسپۆرای کوردەوە.

دوو یادداشتەکەی ئامارگی جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە وەرزش دەتوانێت ناسنامە جیاوازەکان لە پاڵ یەکتردا دابنێت. کوردبوون لەم گێڕانەوەیەدا ناچار نییە بەرامبەر بە ناسنامەی کۆمەڵگەی خانەخوێ دابنرێت. ئەزموونی دالکورد لە سوید و نموونەکانی وەرزشوانانی کورد نیشانی دەدەن کە وابەستەیی بە کۆمەڵگەی خانەخوێوە دەتوانێت لە پاڵ پاراستنی توخمەکانی ناسنامەی کوردیدا بێت و پێویست ناکات ببێتە هۆی سڕینەوەی ناسنامەیەک بۆ بەرژەوەندیی ناسنامەیەکی تر.

لە هەمان کاتدا، نووسەران بە وشیارییەوە لە گشتاندنی ئەم ئەزموونە دەڕوانن. سەرکەوتنی یانەیەکی تۆپی پێ یان سەرکەوتنی وەرزشوانێک ناکرێت بە مانای نوێنەرایەتیکردنی هەموو کوردان تەماشا بکرێت. کۆمەڵگەی کورد لە ڕووی هەڵوێستی سیاسی، تایبەتمەندییە زمانییەکان، تایبەتمەندییە ناوچەیییەکان و تایبەتمەندییە بەرەیییەکانەوە هەمەجۆرە و تێگەیشتنی کەسەکان بۆ ناسنامەی کوردی یەک جۆر نییە. ساگیر هەروەها جەخت دەکاتەوە کە دەرکەوتن لە گۆڕەپانی وەرزشدا مەرج نییە ببێتە هۆی هاوسۆزیی سیاسی بەرامبەر پرسی کورد، و ڕەنگە تەنیا کەمێک کنجکۆڵیی سەرەتایی سەبارەت بە کەلتوور، ڕابردوو یان ناسنامەی کوردی دروست بکات.

لە سەرنجدانی ئەم ڕوانگەیەوە، گرنگیی ئامەدسپۆر دەکرێت لەو گۆڕانکارییەدا ببینرێت کە لە شێوازی ڕەنگدانەوەی پرسی کورد لە گۆڕەپانی گشتیدا ڕووی داوە. ئەگەر پێشتر پرسی کورد زیاتر لە ڕێگەی سیاست، جەنگ، دانوستان و چالاکییەکانی مافی مرۆڤەوە دەکەوتە بەر سەرنجی ڕای گشتی، سەرکەوتنە وەرزشییەکان دەرفەتێکی تریان بۆ دەرکەوتن دروست کردووە. ئامادەبوونی یانەیەک یان وەرزشوانێکی کورد لە کێبڕکێیەکی گەورەدا، بینەر سەرەتا لە ڕێگەی وەرزشەوە بەرامبەر بە ناو، هۆگران، هێماکان و هەندێک توخمی کەلتووریی کوردی دادەنێت.

بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، تۆپی پێ جێگرەوەی سیاست نییە. پرسی کورد هێشتا بە پلەی یەکەم لەژێر کاریگەریی سیاسەتی دەوڵەتان، حزبەکان، گۆڕانکارییە ئاسایشییەکان، دانوستانەکان و پەیوەندییە ناوچەیییەکاندایە. ئەو ڕۆڵەی وەرزش دەتوانێت بیگێڕێت زیاتر پەیوەندیی بە بواری کەلتووری گشتی، هەستی وابەستەیی و ناساندنەوە هەیە. بە هەمان هۆکار، گرنگیی ئامەدسپۆر یان دالکورد دەکرێت نە لە بوونیان بە ئەکتەری سیاسی، بەڵکو لە دروستکردنی جێگەیەکدا ببینرێت بۆ ئەزموونکردن و ڕەنگدانەوەی ناسنامە.

دەرئەنجامی دوو یادداشتەکەی ئامارگی نیشانی دەدات کە تۆپی پێ بۆ بەشێک لە کوردان لە چالاکییەکی تەنیا وەرزشی تێپەڕیوە و بووەتە مەیدانێک بۆ دروستبوونی هەستی بەکۆمەڵ و ڕەنگدانەوەی ناسنامە. ئامەدسپۆر ئەم ڕەوتە لە ناوخۆی تورکیا و لە ئاستی کێبڕکێ پیشەیییەکانی ئەو وڵاتەدا نیشان دەدات و دالکورد نموونەیەکە لە بەردەوامیی ئەم ئەزموونە لە نێوان کۆمەڵگەی کوردی نیشتەجێی سویددا. جیاوازیی ئەم دوو ئەزموونە لە جوگرافیا و دۆخی کۆمەڵایەتییاندا دیارە، بەڵام لە هەردوو حاڵەتەکەدا، تۆپی پێ ڕێگە دەدات ناسنامەی کوردی لە جێگەیەکی گشتی، ڕۆژانە و دوور لە ئاڵۆزیی سیاسی ئامادە بێت.