سلێمانی لە ژێر کاریگەریی سیاسەتەکانی ترەمپ و تەنگژە ئابوورییەکاندا
بەپێی هەواڵی کوردپرێس، شاری سلێمانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق، بەهۆی پەیوەندییە قووڵە ئابووری، جوگرافی و سیاسییەکانی لەگەڵ ئێراندا، زیاتر لە ناوچەکانی تری هەرێم کەوتووەتە ژێر کاریگەریی لێکەوتەکانی پێشهاتەکانی ئەم دوایییە لە پەیوەندییەکانی نێوان تاران و واشنتندا. سیاسەتی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بۆ توندکردنەوەی گوشاری ئابووری و سنووردارکردنی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکانی ئەو وڵاتە لەگەڵ دراوسێکانیدا، لە پاڵ لێکەوتەکانی جەنگی ئەم دوایییەدا، زنجیرەی دابینکردنی کاڵای لە سلێمانیدا شێواندووە و تێچووەکانی ژیان و چالاکییە بازرگانییەکانی بەرز کردووەتەوە.
شان ماتیۆز، پەیامنێری پێگەی هەواڵیی «میدڵ ئیست ئای»، لە ڕاپۆرتێکدا لە سلێمانییەوە نووسیویەتی ئیدارەی ترەمپ جگە لە هەڕەشەی دەستپێکردنەوەی هێرشەکان بۆ سەر ئێران، لە هەوڵی پەکخستنی ئابووریی ئەو وڵاتەدایە لە ڕێگەی گەمارۆی دەریایی و سنووردارکردنی بازرگانیی وشکانییەوە. واشنتن هەر لەم چوارچێوەیەدا داوای لە وڵاتانی تورکیا، عێراق و پاکستان کردووە سنوورەکانیان لەگەڵ ئێراندا دابخەن.
ئەم سیاسەتانە بۆ سلێمانی، کە بەشێکی گرنگی ئابوورییەکەی پشت بە بازرگانی لەگەڵ ئێران، هاوردەکردنی کاڵا بەکارهێنراوەکان و تێپەڕبوونی بارە بازرگانییەکان لە سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانەوە دەبەستێت، لێکەوتەی ڕاستەوخۆیان هەبووە. ڕێڕەوی بازرگانیی سلێمانی بەرەو چینیش بەهۆی تێچووەکانی گواستنەوە و باجەوە، لە زۆربەی حاڵەتەکاندا لە ڕێگەی ئێرانەوە توانای ڕکابەریی زیاترە بە بەراورد بە ڕێڕەوە جێگرەوەکانی تورکیا و بەندەرەکانی باشووری عێراق. لە ئەنجامدا، سنوورداربوونی ئاڵوگۆڕەکان لەگەڵ ئێراندا بە مانای بەرزبوونەوەی تێچووی هاوردەکردن و سەختتربوونی دەستڕاگەیشتنی بازرگانان و بەکاربەرانە بە کاڵا پێویستەکان.
لە ڕاپۆرتەکەی میدڵ ئیست ئایدا ئاماژە بە بەرزبوونەوەی توندی نرخی کاڵاکان لە بازاڕی سلێمانیدا کراوە. یەکێک لە هاووڵاتییانی ئەم شارە گوتوویەتی نرخی هەندێک لە بەرهەمەکان تا ٢٠٠ لەسەد بەرز بووەتەوە و بەشێکی بەرچاو لەو کاڵایانەی پێشتر لە ئێرانەوە هاوردە دەکران، چیتر بە ڕادەی جاران لە بەردەستدا نین. هاووڵاتییەکی تریش گوتوویەتی بەرزبوونەوەی نرخی کۆمپیوتەرێکی هەڵگر (لاپتۆپ) لە ٦٠٠ دۆلارەوە بۆ ٨٠٠ دۆلار، کڕینەکەی دوا خستووە. ئەم دۆخە لە کاتێکدا ڕوو دەدات کە بازاڕی نەریتیی سلێمانی هێشتا پڕە لەو کاڵایانەی نیشانەی دروستکراوی ئێرانیان لەسەرە و وابەستەییی بازرگانیی ئەم شارە بە دراوسێی ڕۆژهەڵاتییەوە ئاشکرا دەکات.
دلاوەر عەلائەددین، سەرۆکی ئینستیتیوتی توێژینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە هەولێر، بە ئاماژەدان بە ناسکیی ئابووریی سلێمانی گوتوویەتی ئەم شارە پێش جەنگیش پشتی بە پەراوێزێکی ئەمنی ئابووریی سنووردار دەبەست و پێشهاتەکانی ئەم دوایییە تەنیا لاوازییە هەنووکەیییەکانی ئەویان ئاشکراتر کرد. بە گوتەی ئەو، ئابووریی سلێمانی لەسەر بازرگانیی سەرووسنووری، چالاکییە ئابوورییەکانی ڕۆژانە، هێزی کار و هاتنەناوەوەی کاڵا لە ئێرانەوە ڕاوەستاوە و پچڕانی پەیوەندیی بازرگانی لەگەڵ ئەو وڵاتەدا، جێگرەوەیەکی ئەوتۆ بۆ شارەکە ناهێڵێتەوە.
گوشارە ئابوورییەکان لە بارودۆخێکدا دێنە سەر سلێمانی کە هەرێمی کوردستانی عێراق دەستوپەنجە لەگەڵ کێشە دارایییەکان و ناکۆکییە سیاسییە ناوخۆیییەکانیشدا نەرم دەکات. حکوومەتی هەرێم لەسەر بنەمای ڕێکخستنەکانی بودجە دەبێت نزیکەی ١٥ لەسەدی بودجەی فیدراڵیی عێراق وەربگرێت؛ بودجەیەک کە زیاتر لە ٩٠ لەسەدی داهاتەکەی لە ڕێگەی هەناردەکردنی نەوتەوە دابین دەکرێت. سەرەڕای زیادبوونی هەناردەی نەوتی عێراق لەم مانگەدا، پێدانی پشکی هەرێم ڕووبەڕووی دواکەوتن بووەتەوە و فەرمانبەرانی حکوومەتی هەرێمیش چەندین مانگە مووچەکانیان بە دواکەوتنەوە وەردەگرن. زیادبوونی تێچووەکانی سەرچاوەگرتوو لە پێشهاتەکانی ئێران، گوشارێکی دووهێندەی خستووەتە سەر ئەم دۆخە.
لەگەڵ ئەوەشدا، گرنگیی پێشهاتەکانی ئەم دوایییە بۆ سلێمانی تەنیا بە بواری ئابوورییەوە سنووردار نابێت. ئەم شارە بەهۆی پێگە جوگرافییەکەی و پەیوەندییە مێژوویی و سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەگەڵ ئێراندا، کەوتووەتە چەقی هاوکێشە ئەمنی و سیاسییە سەرچاوەگرتووەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی تاران و واشنتن. سلێمانی بە بەراورد بە هەولێر پەیوەندیی ئابووری و کۆمەڵایەتیی نزیکتری لەگەڵ ئێراندا هەیە و زۆرێک لە خێزانە دامەزرێنەرەکانیشی ڕەگ و ڕیشەیان لە ناوچەکانی ئەودیوی سنووردایە.
لە میانەی جەنگی ئەم دوایییەی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێراندا، ئیدارەی ترەمپ و ئیسرائیل لە هەوڵی ڕاکێشانی پشتیوانیی کوردەکانی عێراق و بەکارهێنانی توانای گرووپە بەرهەڵستکارەکاندا بوون بۆ فراوانکردنی جووڵەکان لە ناوخۆی ئێراندا؛ لەگەڵ ئەوەشدا، هیچ کام لە دوو حیزبە سەرەکییەکەی هەرێمی کوردستان، واتە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانی، دواجار نەچوونە نێو ئەم جەنگەوە. ئەم بڕیارە لە نێو بەشێک لە کۆمەڵگەی کوردستانیشدا پێشوازیی لێ کرا، چونکە فراوانبوونی پێکدادانەکان لە ئێراندا دەیتوانی لێکەوتەی ئەمنی و مرۆییی بەرفراوانی بۆ ناوچە سنوورییەکانی هەرێم هەبێت.
دلاوەر عەلائەددین لەم بوارەدا هۆشداریی داوە کە داڕمانی ئەگەریی دەسەڵات مەرج نییە ببێتە هۆی گواستنەوەی ئاشتییانەی دەسەڵات، بەڵکوو دەتوانێت ببێتە هۆی ناسەقامگیری بە درێژاییی سنوورەکانی ئێران و هەرێمی کوردستان، شەپۆلی ئاوارەکان، جووڵەی گرووپە چەکدارەکان، دروستبوونی بۆشاییی دەسەڵات و ڕکابەری لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی ناوچە کوردنشینەکانی ئێران.
لە پاڵ ئەم تێبینییانەدا، ڕکابەریی سیاسیی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتیی بنەماڵەی بارزانی و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرۆکایەتیی بنەماڵەی تاڵەبانی، پێگەی سلێمانیی ئاڵۆزتر کردووە. یەکێتیی نیشتمانی بەهۆی پەیوەندییە مێژووییەکانی لەگەڵ ئێران و کۆنتڕۆڵکردنی بەشی ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستان، هەمیشە لە لایەن چاودێرانەوە بە نزیکیی زیاتر لە تاران تۆمەتبار کراوە؛ لە بەرامبەردا، پارتی دیموکرات بەهۆی پەیوەندییە بەرفراوانەکانی لەگەڵ تورکیا و دەستڕاگەیشتنی زیاتری بە بازنە سیاسییەکانی واشنتن، خاوەنی پێگەیەکی جیاواز بووە.
لەگەڵ ئەوەشدا، ڕاپۆرتەکەی میدڵ ئیست ئای جەخت دەکاتەوە کە هەردوو حیزبە سەرەکییەکەی کوردستان پەیوەندیی نزیکیان لەگەڵ ئەمریکادا هەیە. هەر لەم چوارچێوەیەدا، بافڵ تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانی، لە مانگەکانی ڕابردوودا هەوڵی داوە سەرنجی زیاتری ئیدارەی ترەمپ بە دەست بهێنێت. بە گوتەی بەرپرسێکی پێشووی هەواڵگریی ئەمریکا، یەکێتیی نیشتمانی لە ئیدارەی ترەمپدا وەک حیزبێکی نەرمتر بەرامبەر بە پلانی پشتیوانیکردنی گرووپە کوردە بەرهەڵستکارەکانی ئێران دەناسرا؛ بابەتێک کە پەیوەندیی بە هەوڵی ئەم حیزبەوە هەبوو بۆ زیادکردنی هەژموونی خۆی لە واشنتن و ڕکابەریکردنی پارتی دیموکرات.
لە بەرامبەردا، بافڵ تاڵەبانی هاوکات هەوڵی داوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ تاراندا بپارێزێت. ئەو لە کۆبوونەوەی ئەم دوایییەی سلێمانیدا جەختی لە پێویستیی گفتوگۆ و هاوکاری لەگەڵ ئێراندا کردەوە و دوای سەردانەکەی ئەم دوایییەی بۆ ئەو وڵاتە، هەڵسەنگاندنێکی جیاوازی لە دۆخی ناوخۆییی ئێران بە بەراورد بە لێدوانەکانی بەرپرسانی ئیدارەی ترەمپ خستە ڕوو. بافڵ تاڵەبانی ئێرانی وەک وڵاتێک وەسف کرد کە لە جەنگ لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیلدا بەهێزتر، بەڵام جیاوازتر دەرچووە.
ئەم هەڵوێستوەرگرتنانە لە کاتێکدایە کە تارانیش داوای لە یەکێتیی نیشتمانی و حکوومەتی هەرێمی کوردستان کردووە چالاکیی گرووپە بەرهەڵستکارەکان سنووردار بکەن. بافڵ تاڵەبانی لە کۆبوونەوەی مانگی ئەیلوولدا لەگەڵ عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، بەڵێنی داوە ڕێگە نەدات هەرێمی کوردستان ببێتە شوێنێک بۆ هەڕەشەکردن لە کۆماری ئیسلامی.
گوشارە هاوکاتەکان یەکێتیی نیشتمانییان خستووەتە پێگەیەکی سەختەوە. بافڵ تاڵەبانی لە لایەکەوە لە هەوڵی ڕاکێشانی پشتیوانیی ئەمریکادایە بۆ بەهێزکردنی پێگەی سیاسیی خۆی لە ڕکابەری لەگەڵ پارتی دیموکراتدا و لە لایەکی ترەوە ناتوانێت تێبینییە ئەمنی و ئابوورییەکانی پەیوەندیدار بە دراوسێیەتی لەگەڵ ئێراندا پشتگوێ بخات. ئۆراڵ توغا، توێژەری باڵای ناوەندی لێکۆڵینەوەکانی ئێران لە ئەنقەرە، ئەم دۆخەی بە پێگەیەکی زۆر سەخت وەسف کردووە و گوتوویەتی بافڵ تاڵەبانی هەوڵ دەدات پشتیوانیی ئەمریکا بە دەست بهێنێت.
لە لایەکی ترەوە، کشانەوەی تەواوەتیی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق لە مانگی ئەیلوولدا و کۆتاییهاتنی بوونی سەربازیی ئەمریکا لە هەولێر، نیگەرانییە ئەمنییەکانی هەرێمی کوردستانی زیاد کردووە. هەرێم خاوەنی سیستەمی کاریگەری بەرگریی ئاسمانی نییە و لە میانەی جەنگی ئەم دوایییەشدا ڕووبەڕووی سەدان هێرشی مووشەکی و درۆنی بووەوە. لە بارودۆخێکی وادا، نزیکیی جوگرافیی سلێمانی لە ئێران و پێشینەی هێرشە سەربازییەکان، ئەم شارە لە بەرامبەر ئەگەری دەستپێکردنەوەی پێکدادانەکاندا زیاتر لاواز و بەرکەوتوو دەکات.
سەرهەنگ حەمەسەعید، شیکاری سەربەخۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پێی وایە وڵاتانی ناوچەکە لە بارودۆخی ئێستادا هەست دەکەن ئێران خاوەنی پێگەیەکی ستراتیژیی باڵاترە و هەر بەم هۆیەشەوە هەوڵ دەدەن لە تووڕەییی تاران بە دوور بن. ئەو بە ئاماژەدان بە لاوازی و بەرکەوتووییی سلێمانی جەختی کردووەتەوە کە کوردەکانی عێراق لە ڕابردووشدا ئامانجی هێرشەکان بوون و هەر بەم هۆیەوە ئارەزوویان نییە جارێکی تر بکەونە بەر هێرشی مووشەکی و درۆنی.
لەم نێوەندەدا، سیاسەتی ئیدارەی ترەمپیش بۆ سلێمانی بێ مەترسی نییە. هەرچەندە ئەمریکا ڕاستەوخۆ هەڕەشەی هێرشی سەربازی لە هەرێمی کوردستان ناکات، بەڵام هەوڵی واشنتن بۆ توندکردنەوەی گوشاری ئابووری و سیاسی بۆ سەر ئێران دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی نائارامی لە سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی هەرێم و بەرزبوونەوەی تێچووە ئابووری و ئەمنییەکانی. هەندێک لە بەرپرسانی کورد لە سلێمانی نیگەرانن لەوەی ئیدارەی ترەمپ لە گوشارەکانی بەردەوام بێت؛ لە کاتێکدا بە بڕوای ئەوان، داڕمانێکی ناسەقامگیرکەری ئێران دەتوانێت بۆ هەرێمی کوردستانیش لێکەوتەی زۆر مەترسیداری هەبێت.
دەرەنجامی ئەم پێشهاتانە نیشانی دەدات سلێمانی کەوتووەتە پێگەیەکەوە کە نە دەتوانێت چاو لە پەیوەندییە ئابووری و جوگرافییەکانی لەگەڵ ئێراندا بپۆشێت و نە دەتوانێت لە پەیوەندییە سیاسی و ئەمنییەکانی لەگەڵ ئەمریکادا دوور بکەوێتەوە. لە بارودۆخێکدا کە ڕکابەریی ناوخۆییی حیزبەکانی کوردستانیش ئاڵۆزیی ئەم دۆخەی زیاتر کردووە، گوشارەکانی ئیدارەی ترەمپ و پێشهاتەکانی ئێران دەتوانن زیاتر لە ڕابردوو کاریگەری لەسەر ئابووری، ئاسایش و هاوسەنگیی سیاسی لە سلێمانیدا دابنێن.
بۆچوونی بەکارهێنەران