ئایا هەرێمی کوردستان لە پڕۆسەی دەسەڵاتدارێتیی شنگال دوور خراوەتەوە؟

کوردپرێس: بەپێی زانیارییەکانی پەیمانگای لێکۆڵینەوەی کوردی، عەلی فالح زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، بە ڕاگەیاندنی ڕادەستکردنی تەواوی دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی ناوچەی ئێزدی نشین شنگال بۆ دەوڵەتی فیدراڵ و دەستپێکردنی پرۆسەی ڕادەستکردنی چەکی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال (یەبەشە)، کەشوهەوایەکی نوێی بۆ داهاتووی ئاسایشی ئەم ناوچەیە دروست کردووە. ئەم بابەتە بە پشتیوانیی ڕێبەرایەتیی پەکەکە و ئاماژەکانی هاوڕێیەتیی تورکیا، بە پرۆسەی ئاشتیی نێوان ئەنقەرە و پەکەکەشەوە بەستراوەتەوە.

زەیدی لە ۱۱ی ئەیلوولدا ڕایگەیاند دەوڵەتی عێراق کۆنتڕۆڵی تەواوی چیای شنگال دەگرێتە دەست و یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال پرۆسەی ڕادەستکردنی چەکەکانیان بۆ دەوڵەت دەست پێ دەکەن. دەوڵەتی عێراق هەروەها ڕایگەیاندووە کە بەرگری لە مافی ئەندامانی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال و یەکینەکانی ژنانی ئێزدی (یەکینەکانی ژنانی شەنگال) دەکات و ئەندامانی شیاوی ئەم هێزانە بەپێی یاسا و میتۆدە فەرمییەکان لە دامەزراوە ئاسایشییەکانی عێراقدا تێکەڵ دەکات.

بەپێی ئەو زانیارییانەی کە سامان داوود، ڕۆژنامەنوسی ئێزدیی نیشتەجێی ئەڵمانیا، خستوویەتیە بەردەست مەڵبەندی لێکۆڵینەوەی کوردی، نێزیکەی ۴ هەزار هێزی ژن و پیاوی ئێزدی ڕەنگە لە چوارچێوەی ئەم ڕێککەوتنەدا لە سوپای عێراق، هێزەکانی حەشدی شەعبی و پۆلیسی خۆجێییدا تێکەڵ بکرێن. بڕیارە ئەم هێزانە دوای تێکەڵبوون هێشتا لە شنگال بمێننەوە و ڕۆڵی دەستەبەرکردنی ئاسایشی کۆمەڵگەی ئێزدی لە ئەستۆ بگرن.

نزیکبوونەوەی هەڵوێستی بەغدا و یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال لە یەکتر لە دۆخێکدا ڕوو دەدات کە تورکیاش ڕوانگەیەکی جیاوازی بەرامبەر داهاتووی ئەم هێزانە گرتووەتە بەر. ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، و عەلی فالح زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، لە ۲۳ی ئەیلوولدا لە نیویۆرک لەسەر جێبەجێکردنی سەروەریی تەواوی دەوڵەت و یاسا لە شنگال و کۆتاییهێنان بە ئامادەییی توخمە چەکدارە دەرەکییە قەدەغەکراوەکان ڕێک کەوتن. تورکیا هەروەها بەڵێنی داوە پرۆسەی ڕادەستکردنی پلەبەپڵەی بنکەی بەعشیقە ـ زیلکان لە پارێزگای نینەوا بۆ دەوڵەتی فیدراڵیی عێراق دەست پێ بکات.

عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ڕێبەری بەندکراوی پەکەکە، لە ۳۰ی ئەیلوولدا ڕایگەیاند چوونی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال بۆ ناو سوپای عێراق و بەردەوامبوونی ئامادەیییان لە شنگال دەتوانێت گونجاو بێت. موستەفا قەرەسوو، ئەندامی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی پەکەکە، پێشتر تێکەڵکردنی هێزێکی بەرگری لە خۆ لە سوپای عێراقدا بە هەنگاوێکی لۆژیکی داناوبوو. ئەم هەڵوێستانە نیشانی دەدەن کە پرسی داهاتووی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال لەگەڵ پرۆسەی ئاشتیی نێوان تورکیا و پەکەکە کە لە تشرینی یەکەمی ۲۰۲۴ەوە دەستی پێکردووە، پەیوەندییەکی نێزیکی پەیدا کردووە.

بەرپرسان و فەرماندەکانی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال هێشتا ڕێککەوتنی کۆتایی بۆ تێکەڵبوون لە پێکهاتەی ئاسایشیی عێراق بە شێوەیەکی فەرمی ڕانەگەیاندووە. ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکان نیشانی دەدەن کە ئەم هێزانە بنەمای داماڵینی چەکیان قبووڵ کردووە، بەڵام بەشێک لە لقی سەربازی و ژمارەیەک لە فەرماندەکانی هێشتا لەسەر وردەکاریی جێبەجێکردنی پرۆسەی تێکەڵبوون دوودڵییان هەیە.

جوێل وینگ، پسپۆڕی پرسی عێراق، پێی وایە لە حاڵەتی جێبەجێکردنی تێکەڵبووندا، ئەم پرۆسەیە ڕەنگە تەنیا بە شێوەیەکی ڕواڵەتی بێت؛ بەم مانایەی کە فەرماندەکان و پەیوەندییە سیاسییە ئێستایییەکان بپارێزرێن و هێزەکان تەنیا بە ناونیشانێکی نوێوە لە پێکهاتەی هێزە ئاسایشییەکانی عێراقدا بپڵێسێنرێنەوە. وینگ هەروەها ئەگەری دژایەتیکردنی پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ مۆدێلێکی وەهای خستووەتە ڕوو.

هەرێمی کوردستانی عێراقیش تا ئێستا هەڵوێستێکی فەرمیی نوێی سەبارەت بە پرۆسە نوێیەکە ڕانەگەیاندووە، بەڵام مەسرور بارزانی، سەرۆکی حکومەتی هەرێم، لە ۲۰ی ئەیلوولدا لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە شنگال گوتی ئەو چەکانەی لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی دەوڵەتدان دەبێت بچنە ژێر کۆنتڕۆڵی حکومەتەوە. ئەم هەڵوێستە دەتوانێت نیشانەیەک بێت لە پشتیوانیی گشتیی هەرێم لە کەوتنەکاری چەکەکان لە چوارچێوەی سەروەریی دەوڵەتدا، ئەگەرچی هێشتا هەڵوێستی فەرمیی هەولێر سەبارەت بە شێوازی تێکەڵکردنی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال ڕانەگەیەندراوە.

ڕێککەوتنی ئێستا لەگەڵ ڕێککەوتنی شنگال لە ساڵی ۲۰۲۰دا جیاوازییەکی گرنگی هەیە. ڕێککەوتنی ۲۰۲۰ کە دەوڵەتی تورکیاش پشتیوانیی لێ دەکرد، بە دوای کشانەوەی پەکەکە و هێزە وابەستەکانی لە شنگال و دروستکردنی پێکهاتەیەکی ئاسایشی و کارگێڕیی نوێ لەم ناوچەیەدا بوو. یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال لە هەمان کاتدا دژایەتیی ئەم ڕێککەوتنەیان کرد و جێبەجێکردنی ڕاوەستا.

دۆخی ئاسایشیی شنگالیش بە بەراورد لەگەڵ ساڵانی ڕابردوودا گۆڕاوە. تورکیا کە ئامادەییی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال بە مەترسی لەسەر ئاسایشی خۆی دەزانێت، دوایین هێرشی درۆنیی تۆمارکراوی دژ بەم هێزە لە ۱۰ی نۆڤەمبەری ۲۰۲۴دا ئەنجام دا و دوای ئەوە هیچ هێرشێکی تری تۆمارکراو دژ بە یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال ڕانەگەیەندراوە. ڕاوەستانی ئەم هێرشانە هاوکات لەگەڵ پرۆسەی ئاشتیی نێوان تورکیا و پەکەکە، بە یەکێک لە نیشانەکانی گۆڕانی کەشوهەوای سیاسی لە دەوروبەری شنگال ئەژمار دەکرێت.

هاوکات، کشانەوەی هاوپەیمانی بە ڕێبەرایەتیی ئەمریکا لە عێراق لە ۳۰ی ئەیلوولدا و کۆتاییهاتنی ئەرکی ناتۆ لە عێراق، گرنگیی ڕۆڵی دەوڵەتی ناوەندی و ئەکتەرە ناوچەیییەکانی لە دیاریکردنی ڕێکخستنە ئاسایشییەکانی شنگالدا زیاتر کردووە. ڕاپۆرتەکانی تر باس لە ئەگەری کشانەوەی قۆناغ بە قۆناغی هێزەکانی تورکیا لە عێراق دەکەن و هەندێک سەرچاوە ئەم پرۆسەیەیان بە پرۆسەی ئاشتیی تورکیا و پەکەکە و ڕادەستکردنی چەکەکانی ئەم بزووتنەوەیەوە بەستووەتەوە.

لە دۆخێکی وەهادا، یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال بۆ یەکەم جار ڕووبەڕووی مۆدێلێک بوونەتەوە کە تێیدا بەغدا، بەشێک لە ڕەوتی سیاسیی پەیوەندیدار بە پەکەکە و بە ڕواڵەت ئەنقەرەش، جەخت لەسەر گواستنەوەی بەرپرسیارێتیی ئاسایشیی ئەم هێزانە بۆ پێکهاتەی فەرمیی عێراق دەکەنەوە. بەم حاڵەشەوە، دەرئەنجامی کۆتایی هێشتا بە هەڵوێستی فەرمیی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال، ڕۆڵی هەرێمی کوردستان، شێوازی جێبەجێکردنی تێکەڵبوون و سەرکەوتنی پرۆسەی ئاشتیی نێوان تورکیا و پەکەکەوە بەستراوەتەوە.