جنگ جهانی اول و هویت کردی/ دکتر خالد توکلی

کردپرس- صد سال از جنگ جهانی اول گذشت در این مدت آنچه بیش از هر چیز ذهن کردها را به خود مشغول کرده است دغدغه‌ایست که برای اولین بار «امین زکی بگ» (1948-1880) در مقدمه «تاریخ کرد و کردستان» به آن اشاره کرده است. وی از جمله کسانی است که مدت مدیدی در استانبول زیسته است و در امپراطوری عثمانی و حکومت عراق به مقام های نظامی و سیاسی مهمی در حد فرماندهی، وزارت و نیابت مجلس سنا نیز دست پیدا کرده است. از نزدیک بسیاری از نمودهای تجدد را می بیند و درک می کند. در سال 1908 به عضویت انجمن تعیین حدود و مرزهای ترکیه و بلغارستان و ترکیه و روسیه در می-آید و به مدت یکسال برای انجام برخی از مأموریت های نظامی به فرانسه اعزام می¬گردد.

وی با زبان های فارسی، عربی، ترکی، انگلیسی، روسی و تا حدی فرانسه و آلمانی آشنا بوده است و از منایع علمی آنها بهره برده است. در استانبول، سلیمانیه و بغداد با بسیاری از نشریات و مجامع روشنفکری حشر و نشر داشته است. در واقع می توان گفت که وی وضعیت و شخصیت خاص و ویژه¬ای داشته است. برای رسیدن به این هدف، در وهله ی اول، برجسته سازی وجوه «تمایزبخش» هویت و فضای کرد را با هویت و فضای عرب، ترک و ایرانی در دستور کار خود قرار می دهد

در مقدمه ی کتاب تاریخ «کرد و کردستان» به این موضوع می-پردازد و هدف خود را از نوشتن آن، این گونه بیان می کند: «پس از آن که به جای تعبیر عام «عثمانی» در ترکیه مفاهیم «ترک» و «تورانی» رواج یافت، طبیعتاً همچون آحاد ملل دیگر، من نیز در این میان به غیرت و عصبیت خود پی بردم و غرور قومی مرا بر آن داشت تا در هر فرصت ممکن حس [کرد بودن] خود را اظهار نمایم».

برای این که بتواند این حس را پرورش و ابراز نماید نسبت به نوشتن تاریخ اهتمام ورزید. نوسازی در نظام آموزشی، تلاش برای اعزام دانشجوی کرد به خارج، تأکید بر شهر و گسترش نمادهای شهری، توجه به زیرساخت‌های لازم برای توسعه بازرگانی و اقتصادی و تأکید بر نقش و مشارکت فعال نخبگان از دیگر اقداماتی است که در دوران زندگی خویش پیگیری کرد.

در حقیقت «هویت‌طلبی» مهمترین میراث و تأثیری است که پایان جنگ جهانی اول برای/بر جامعه کردی داشته و از آن روست که ناسیونالیسم همواره تمامی ایدئولوژی‌ها را - چپ یا اسلامی - در خدمت خویش آورده و بعد از فروپاشی تعبیر عام عثمانی یا هویت دینی امپراتوری عثمانی، شعار «من کردم پس هستم» به تأثیرگذارترین شعار سیاسی و فرهنگی کردستان در یک‌صد سال اخیر تبدیل می‌گردد. در واقع زندگی مردم کردستان پس از جنگ جهانی اول، کنش سیاسی و چگونگی تعامل با دولت‌های مرکزی و جهان در سایه هویت‌طلبی کردها قرار گرفته و اکنون که صد سال از عمر آن گذشته است نیز نشانه‌ای از ضعف و کمرنگی در آن مشاهده نمی‌شود.