دلایل نوسانات ارزی و راهکارهای کنترل آن/ دکتر محمد باغبانی

نرخ ارز یکی از مهمترین عوامل تعیین کننده نسبت سلامت اقتصادی کشورها ست. پایین نگه داشتن نرخ ارز در کوتاه مدت موجب کاهش تورم و افزایش اشتغال خواهد شد، اما احتمال دارد در بلند مدت، پایین نگه داشتن نرخ ارز موجب کاهش صادرات و در نتیجه کاهش ورود ارز به کشور، افزایش واردات کالاها و خدمات و در نهایت افزایش نامطلوب و ناخواسته در نرخ ارز گردد.

در مقابل نرخ بالاتر ارز (پایین آمدن ارزش پول ملی) موجب افزایش صادرات، کاهش واردات و افرایش تورم و افزایش توان تولید صنعتگران خواهد شد. هرچند در برخی موارد چون قیمت مواد اولیه وارداتی بالاتر می رود، قیمت کالاهای داخلی هم که با مواد اولیه خارجی ساخته می شود افزایش خواهد داشت. زمانی افزایش نرخ ارز مطلوب است که میزان افزایش آن متناسب با افزایش نرخ تورم باشد. نکته شایان ذکر داشتن مزیت نسبی در تولید محصولات صادراتی است، به عنوان مثال اگر نرخ دلار ده هزارتومان هم بشود، شاید صادرات برخی خودروهای وطنی بازهم بسیار ناچیز باشد.

عوامل موثر بر نوسان ارزش پول ملی:

- دخالت دولت: خریداری ارز از بازار توسط دولت منجر به افزایش نرخ ارز می گردد. گاهی برای افزایش ارزش درآمدهای نفتی افزایش عمدی نرخ ارز توسط دولت صورت می گیرد. به تجربه ثابت شده است که کاهش ارزش پول ملی در مقابل سایر ارزها با اتکا به صادرات نفتی در بلند مدت جواب نمی دهد. همچنین افزایش نرخ ارز منجر به افزایش قاچاق کالا خواهد شد.

- تورم: تورم بالا موجب کاهش ارزش پول ملی می شود، چونکه قدرت خرید مردم نسبت به سایر کشورها کاهش می یابد، صادرات کم می شود و بازهم ارزش پول ملی کمتر می گردد. با افزایش نرخ ارز تورم هم دوباره بیشتر خواهد شد.

- نرخ بهره بانکی: افزایش نرخ بهره موجب افزایش سرمایه گذاری خارجی ها در بانک های کشور خواهد شد، در نتیجه ارزش پول ملی افزایش می یابد، چون سرمایه گذاری در بانک ها جذابیت بیشتری نسبت به سرمایه کذاری در سایر کشورها برای سرمایه گذاران دارد.

- تراز بازرگانی: اگر واردات یک کشور بیشتر از صادرات آن باشد، تراز بازرگانی منفی به وجود می آید، لذا کشور مجبور به استقراض از سایر کشورها می گردد و این موجب کاهش ارزش پول خواهد شد.

-بدهی های دولتی:دولتی که بدهی بالاتری دارد، بدلیل ریسک های مرتبط به ورشکستگی بانکها و ... برای سرمایه گذاری خارجی جذابیت کمتری دارد و این موجب کاهش ارزش پول ملی می گردد.

- گمانه زنی ها: تبادلات ارز در بازار بخاطر گمانه زنی های احساسی، ممکن است موجب نوسان نرخ ارز گردد.

- ثبات سیاسی : ثبات و امنیت سیاسی موجب جذب سرمایه گذاران خارجی و افزایش ارزش پول ملی می شود.

- میزان اشتغال: افراد بیکار کمتر خرج می کنند، و در زمان رکود اقتصادی هم افراد شاغل بدلیل وجود بیکاری حاکم بر وضعیت اقتصادی تمایل به پس انداز بیشتر دارند و بدین سان موجب بیشتر شدن بیکاری می گردند، لذا بانک مرکزی به منظور تقویت اقتصاد و افزایش اشتغال، نرخ ارز را افزایش می دهد تا توان صادرات افزایش یابد و نرخ استخدام ارتقا یابد.

- رکود اقتصادی: هنگامی که یک کشور رکود اقتصادی را تجربه می کند، نرخ بهره آن کاهش می یابد و شانس خود را برای به دست آوردن سرمایه خارجی کاهش می دهد. در نتیجه، ارزش ارز آن در مقایسه با سایر کشورها کاهش می یابد .

- کاهش اعتماد مردم به پول ملی به دلیل تصمیمات نادرست اقتصادی و تجربیات گذشته مردم،

- کاهش قابل توجه ذخایر ارز خارجی ایران به دلیل تداوم مناقشات ایران و غرب و اعمال تحریم‌های اقتصادی علیه برای مدت زمان طولانی

- وجود چند نرخ برابری ارز شامل نرخ ارز دولتی، نرخ ارز آزاد، نرخ ارز مرجع و نرخ ارزی که دولت برای بودجه از آن استفاده میکند.

- عدم توانایی دولت در کنترل بازار ارز

- جبران کسری بودجه با دخالت مستقیم در نرخ ارز خارجی

راهکارهای افزایش ارزش پول ملی :

متاسفانه راهکاری برای درمان این تصمیمات وجود ندارد تا بتوان از طریقی آن را جبران کرد، در برخی مواقع راهکارهایی که پیشنهاد می‌شود، موضوع را تشدیدتر و بدتر می‌کند. اما صاحب نظران راهکارهای ترکیبی زیر را تا حدودی برای کنترل نسبی بازار ارز مناسب می دانند:

- فروش ارز خارجی توسط دولت در بازار تا به حالت تعادل برسد، بعضی کشورهای صادرکننده مثل چین در بعضی مقاطع حتی ارزش پول خود را در برابر ارزهای خارجی به طور مصنوعی پایین می‌آورند تا صادرات را تشویق کنند و ارز آوری را افزایش دهند. به عبارت دیگر اگر اقتصاد یک کشور صادرات محور باشد کاهش ارزش پول ملی می تواند به صرفه باشد چرا که می تواند قیمت تمام شده کالا را در بازارهای جهانی کاهش و رقابت پذیری افزایش دهد. در واقع بهتر است نرخ ارز در بازار رقابتی تعیین گردد و دولت با سیاست های پولی تا حدودی آن را کنترل نماید. دولت نباید مشکلات پولی و ساختاری خود را با کاهش ارزش پول ملی جبران کند.

- تعیین نرخ رسمی ارز توسط دولت برای جلوگیری از التهابات بازار

- افزایش نرخ بهره بانکی برای جذب سرمایه های سرگردان

- کنترل تورم: اگر تورم پایین تر از رقبا باشد، تقاضا برای کالاها افزایش خواهد یافت.

- پیاده سازی خط مشی های بلند مدت عرضه: در بلند مدت، یک ارز قوی به زیرساخت های اقتصادی بستگی دارد. برای یک نرخ ارز قوی تر، کشورها نیازمند خط مشی های ترکیبی کاهش تورم ، ارتقای بهره وری و ثبات اقتصادی و سیاسی هستند. تقویت پول ملی در واقع نتیجه و پیامد تقویت اقتصاد کشور است.

- کاهش تنش ها و تحریم ها با ایجاد تعاملات گسترده تر بین المللی

- حرکت در جهت کاهش وابستگی به اقتصاد تک محصولی