پلههایی که دیگر کسی از آنها بالا نمیرود...! / فردین رحیمی
خبرگزاری کردپرس _ هر بار که به خانه مادربزرگم سر میزنم، برای رسیدن به آن باید نزدیک به صد پله را بالا بروم؛ خانهای قدیمی که بخش بزرگی از خاطرات کودکیام در آن جا مانده است. اینجا پاوه است؛ شهری که شیب کوهستان، از گذشته تا امروز، در شکلگیری خانهها، گذرها و شیوه زندگی مردم نقش داشته است.
در بافت قدیمی پاوه، خانهها با توجه به شیب طبیعی زمین و در امتداد دامنه شکل گرفتهاند. هر بنا بخشی از نظمی بزرگتر بوده که رابطه میان زمین، معماری و زندگی روزمره را تعریف میکرده است. در این الگو، بام یک خانه میتوانست حیاط خانه بالادست باشد و مسیرهای ارتباطی میان خانهها، پلهها و گذرها، در امتداد پستیوبلندی کوهستان شکل میگرفتند. سنگ، شیب زمین، چشمانداز و نحوه استقرار بناها در کنار یکدیگر، سیمای خاصی به شهر میدادند. این معماری حاصل شناختی طولانی از طبیعت پیرامون بود؛ شناختی که در آن ساختن خانه با خواندن زمین آغاز میشد.
با گذشت زمان، زندگی در این بافت دشواریهای خودش را هم نشان میدهد. بسیاری از مردم ترجیح میدهند در نزدیکی خیابانها و مسیرهای سواره زندگی کنند؛ جایی که رفتوآمد روزانه آسانتر است. من هم هر بار که از پلههای محله قدیمی بالا میروم، خاطرات دوران نوجوانیام را به یاد میآورم؛ روزهایی که این مسیر را بیدردسر طی میکردم و حالا گاهی زانودرد، بالا رفتن از همان پلهها را دشوار میکند. فرسودگی بعضی گذرها و رسیدگی ناکافی به آنها نیز این دشواری را بیشتر کرده است. این وضعیت پرسشی جدی پیش میآورد: برای حفظ چنین بافتی، چه اندازه به ایمنی، نگهداری و دسترسیپذیری مسیرهای پیاده توجه کردهایم؟
امروز بخشهایی از شهر با شتاب بیشتری به سمت ساختوسازهای جدید و ساختمانهای چندطبقه پیش میرود. افزایش ارتفاع بناها، بهویژه در مجاورت بافتهای قدیمی و در دامنههای کوهستانی، میتواند رابطهای را که میان خانهها، شیب زمین و منظر شکل گرفته بود، دگرگون کند. سایهاندازی بر بناهای مجاور، کاهش نورگیری، تغییر خط آسمان و محدود شدن دید به چشمانداز کوهستان، تنها بخشی از پیامدهای این تغییراتاند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی به نحوه استقرار و طراحی ساختمانها بازمیگردد: آیا ساختوساز جدید ویژگیهای طبیعی زمین و سازمان فضایی محله را در نظر میگیرد؟
پاوه برای تأمین نیازهای امروز به مسکن، خدمات و امکانات شهری به توسعه نیاز دارد. بااینحال، کیفیت این توسعه به میزان شناخت و توجه ما به ویژگیهای بستر طبیعی و ارزشهای کالبدی شهر وابسته است. تراکم ساختمانی، ارتفاع بناها و گسترش معابر باید با ظرفیت زمین، شیب دامنهها، نور و منظر و حقوق همسایگی سنجیده شوند. در غیر این صورت، هر مداخلهای میتواند بخشی از پیوندی را تضعیف کند که طی نسلها میان معماری و طبیعت شکل گرفته است.
در سالهای اخیر، پژوهشها و نوشتههای متعددی درباره معماری بومی و منظر فرهنگی هورامان منتشر شده و این منطقه در سال ۲۰۲۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این توجه، اهمیت شناخت و حفاظت از میراث معماری و شیوههای تاریخی زیستن در این جغرافیا را یادآوری میکند. بااینحال، حفاظت از این میراث به ثبت و مستندسازی محدود نمیشود؛ کیفیت تصمیمهای روزمره در ساختوساز، مرمت گذرها و مدیریت توسعه شهری نیز در تداوم آن نقش دارد.
وقتی از پلههای خانه مادربزرگ بالا میروم، به نظمی فکر میکنم که در آن انسان با شناخت شیب کوهستان، جای خانه، مسیر عبور و فضای زندگی را پیدا کرده بود. این رابطه در جزئیات شهر باقی مانده؛ در بامهایی که حیاط خانهای دیگرند، در گذرهایی که از دل دامنه عبور میکنند و در چشماندازی که بخشی از زندگی روزانه مردم بوده است. فراموش کردن این منطق، بهتدریج سیمای پاوه و خاطره جمعی ساکنانش را تغییر میدهد.
شاید روزی فرزندان ما از کنار پلههایی عبور کنند که دیگر نشانی از زندگی گذشته در آنها نمانده است و بپرسند: مردمانی که شیوه ساختن خانه و زیستن در کوهستان را چنین دقیق با طبیعت هماهنگ کرده بودند، چگونه اجازه دادند این پیوند از میان برود؟
دیدگاه کاربران